LỜI GIỚI THIỆU

LỜI TỰA

Thú thực, tôi đã phải vô cùng tiếc nuối khi gác lại một dự án tâm huyết bấy lâu để dấn thân vào công việc hiện tại: tái bản bản dịch "Don Quixote" của Shelton, một ấn bản nay đã thuộc hàng hiếm có khó tìm. Không ít người - và tôi tự nhận mình là một trong số đó - vẫn luôn tin rằng bản dịch nhuốm màu thời gian nhưng tràn trề nhựa sống của Shelton, dẫu còn vô vàn tì vết, lại tỏa ra một sức hút kỳ lạ. Một nét quyến rũ độc nhất vô nhị mà chẳng bản dịch hiện đại nào, dù có trau chuốt hay chuẩn xác đến mấy, cũng có thể sánh bằng. Shelton nắm trong tay một lợi thế vô giá: ông là người cùng thời với Cervantes. Với ông, "Don Quixote" mang nhịp đập hơi thở của thời đại mà chỉ những ai sống trong thời khắc ấy mới có thể thấu cảm trọn vẹn. Shelton chẳng cần gắng gượng để chung một góc nhìn với Cervantes; ngôn từ ông dùng không hề vướng phải lớp bụi mờ của sự lỗi thời. Bằng tài năng của mình, ông đã hóa phép tiếng Tây Ban Nha của Cervantes thành thứ tiếng Anh hoa mỹ của Shakespeare. Biết đâu chừng, chính Shakespeare cũng từng say sưa với cuốn sách này. Rất có thể trong những chuyến đi cuối đời, ông đã gói ghém nó vào chiếc túi yên ngựa mang về Stratford; để rồi dưới tán cây dâu tằm ở New Place, qua từng trang sách, ông như được bắt tay với một tâm hồn thiên tài đồng điệu.

Thế nhưng, tôi cũng sớm tỉnh mộng và nhận ra rằng: mong mỏi bản dịch của Shelton được công chúng đón nhận rộng rãi, dù chỉ ở mức khiêm tốn, cũng là một điều hoang tưởng. Thứ tiếng Anh cổ kính, diễm lệ của ông chắc chắn vẫn sẽ làm say đắm một bộ phận nhỏ những người sành sỏi, nhưng rốt cuộc cũng chỉ thu hẹp trong một góc nhỏ nhoi ấy. Ngay cả những độc giả trung thành và cuồng nhiệt nhất cũng đành ngậm ngùi thừa nhận: Shelton chưa thể vươn tầm để trở thành người đại diện hoàn hảo cho Cervantes. Bản dịch Phần Một rõ ràng đã ra đời trong sự hối hả tột độ và chưa một lần được gọt giũa. Tuy cuồn cuộn một sức sống tươi mới và mãnh liệt, văn bản này lại mang trên mình đầy rẫy những vết xước đặc trưng của một tác phẩm làm vội. Có những đoạn ông dịch bám sát từng chữ - sát đến mức thô kệch và sượng sùng - nhưng đôi chỗ, ngòi bút của ông lại trôi đi quá đỗi lỏng lẻo. Hiển nhiên, Shelton sở hữu một vốn tiếng Tây Ban Nha giao tiếp khá nhuần nhuyễn, nhưng có lẽ ranh giới của ông cũng chỉ dừng lại ở đó. Dường như chưa bao giờ ông bận tâm đến chuyện: việc cứ khăng khăng dùng một từ duy nhất để diễn đạt cho mọi ngữ cảnh là một điều hết sức gượng ép.

Thiên hạ vẫn thường rỉ tai nhau rằng, thế giới này vẫn chưa có một bản dịch "Don Quixote" nào thực sự thỏa đáng. Với những ai đã trót đắm mình trong bản gốc, nhận định ấy nghe có vẻ hiển nhiên, thậm chí là sáo rỗng. Bởi trên thực tế, việc mong cầu một bản dịch "Don Quixote" trọn vẹn sang tiếng Anh hay bất kỳ ngôn ngữ nào khác là điều bất khả thi. Nguyên nhân không nằm ở chỗ các thành ngữ Tây Ban Nha quá hóc búa, hay vì kho tàng từ vựng bất khả dịch quá sức đồ sộ (dẫu rằng chúng quả thực không hề ít). Rào cản thực sự nằm ở chính sự ngắn gọn, súc tích - thứ làm nên nét duyên dáng, hài hước độc nhất vô nhị của cuốn sách. Đó là cái hồn cốt chỉ có thể nảy sinh từ thổ nhưỡng của tiếng Tây Ban Nha, và dù có tài tình đến đâu, người ta cũng chỉ mong mô phỏng được phần nào khi khoác lên nó tấm áo của một ngôn ngữ khác.

Nhìn lại dòng chảy lịch sử của các bản dịch "Don Quixote" sang tiếng Anh, ta có thể rút ra không ít bài học sâu sắc. Bản dịch của Shelton - cũng là bản dịch tiên phong trên thế giới - dường như đã thành hình vào khoảng năm 1608, nhưng phải mãi đến năm 1612 mới chính thức ra mắt độc giả. Và lẽ dĩ nhiên, đó mới chỉ là Phần Một của tác phẩm. Từng có ý kiến quả quyết rằng Phần Hai, xuất bản năm 1620, không phải là bút tích của Shelton. Thế nhưng, chẳng có chứng cứ nào xác đáng ngoài việc phần này đã bớt đi ngọn lửa nhiệt huyết, thiếu vắng thứ xung lực dồi dào từng làm nên linh hồn của Phần Một. Song, đó lại là một sự chênh lệch hoàn toàn dễ hiểu. Bởi lẽ, nếu phần đầu là đứa con tinh thần của một chàng thanh niên đang hừng hực viết trong cơn say của cảm hứng tuôn trào (currente calamo), thì phần sau lại là sản phẩm của một gã đàn ông luống tuổi đang nặn chữ vì tiền công của nhà sách. Tuy nhiên, nhìn ở một góc độ khác, Phần Hai lại bám rất sát nguyên tác. Giọng văn vẫn giữ nguyên nét tương đồng, những thói quen dùng từ y hệt, hay ngay cả những lỗi sai dịch thuật đặc trưng cũng lặp lại y nguyên. Thật khó tin khi cho rằng có một dịch giả bí ẩn nào đó lại chịu giấu nhẹm tên tuổi của mình chỉ để nhường lại ánh hào quang cho Shelton.

Đến năm 1687, John Phillips, người cháu trai của Milton, đã tung ra một phiên bản "Don Quixote" "được Anh hóa", mà theo lời ông rêu rao là để "bắt nhịp với cái gu hài hước của ngôn ngữ hiện đại". Thế nhưng, bản "Quixote" của ông không mang dáng dấp của một tác phẩm dịch thuật, mà giống một trò bôi bác rẻ tiền hơn. Đó là một trò giễu nhại thô thiển, tục tĩu và lố bịch đến mức gần như vô tiền khoáng hậu, ngay cả khi đặt trong bối cảnh nền văn học đương thời.

Tiếp đến, ấn bản "Cuộc đời và Những cuộc phiêu lưu đáng chú ý của Don Quixote, được dịch một cách vui nhộn thành Thơ Hudibrastic" của Ned Ward (vào năm 1700) cũng chẳng thể mạo xưng là một bản dịch đúng nghĩa. Thế nhưng, nó vẫn là một lăng kính quý giá, phơi bày chân thực cách thức mà người đời thuở ấy tiếp nhận và đánh giá về "Don Quixote".

Một minh chứng khác là ấn bản năm 1712 của Peter Motteux, người khi ấy vừa kinh doanh trà lại vừa viết lách. Bản dịch này được quảng cáo là "thành quả chung của nhiều dịch giả dựa trên nguyên tác." Song, nếu đúng là vậy, chút hương vị Tây Ban Nha nào còn sót lại hẳn cũng đã bốc hơi sạch sẽ qua bàn tay nhào nặn của họ. Đọng lại chỉ còn một thứ phong vị Pháp lai tạp với chất bình dân của nước Anh. Bất cứ ai cẩn trọng đối chiếu với nguyên tác đều không khỏi nghi ngờ đây đích thị là một sản phẩm chắp vá từ bản của Shelton và bản tiếng Pháp của Filleau de Saint Martin, điểm xuyết thêm đôi chút vay mượn từ bản của Phillips với cùng một lối xử lý. Tất nhiên, bản dịch này tỏ ra đàng hoàng và khuôn phép hơn, nhưng lại biến Don Quixote thành một cuốn truyện tranh rẻ tiền lúc nào cũng chực chờ chọc cười độc giả cho bằng được.

Nỗ lực thổi phồng chất trào phúng của Don Quixote bằng cách nhồi nhét những tràng cười cợt nhả và tếu táo bình dân, như cách mà nhóm của Motteux đã làm, không chỉ kệch cỡm như đắp mỡ lên một miếng thịt bò hảo hạng, mà còn chà đạp trắng trợn lên linh hồn của tác phẩm. Việc một bản dịch chẳng những vô giá trị vì không thể truyền tải, mà còn tệ hại hơn cả vô giá trị vì truyền tải sai lệch, lại được công chúng tung hô, chính là minh chứng rõ nhất cho lối đọc Don Quixote hời hợt, thiếu suy xét đương thời.

Dẫu sao, chính điều đó lại tạo động lực cho sự ra đời của một bản dịch mang tinh thần hoàn toàn khác biệt, được chắp bút bởi Charles Jervas, một họa sĩ vẽ chân dung đồng thời là bạn của Pope, Swift, Arbuthnot và Gay. Công sức của Jervas ít được ghi nhận, hay nói đúng hơn là hoàn toàn bị lu mờ, bởi công chúng thường biết đến tác phẩm dưới cái tên bản dịch của Jarvis. Phải đến sau khi ông qua đời, tác phẩm mới được ấn hành, và những người thợ in đã gán luôn cho nó cái tên theo cách phát âm thịnh hành thời bấy giờ. Dù được sử dụng rộng rãi, đây cũng là bản dịch hứng chịu nhiều lời chê bai nhất. Nó được tái bản nhiều hơn bất cứ bản nào khác, được mọi người công nhận là bám sát nguyên tác nhất, nhưng trớ trêu thay, dường như chẳng ai dành lấy một lời tử tế cho nó hay cho chính tác giả. Rất có thể, Jervas đã tự chuốc lấy định kiến từ độc giả ngay trong phần tựa, khi bên cạnh những nhận xét thẳng thắn về Shelton, Stevens và Motteux, ông lại vội vàng và bất công kết tội Shelton dịch từ bản tiếng Ý của Franciosini chứ không phải từ tiếng Tây Ban Nha. Thật nực cười khi bản tiếng Ý phải mười năm sau tập đầu tiên của Shelton mới xuất hiện. Năng lực của ông cũng bị ngờ vực bởi nghề nghiệp chính của ông vốn là một họa sĩ hạng xoàng (dẫu cho ông đã để lại bức chân dung xuất thần nhất về Swift). Nhận định này càng được củng cố bởi lời giễu cợt của Pope rằng ông "đã dịch Don Quixote mà chẳng hiểu chút tiếng Tây Ban Nha nào." Jervas còn bị buộc tội ăn cắp ý tưởng từ chính Shelton, người mà ông từng buông lời chê trách. Quả thực, ở một vài đoạn tối nghĩa hay hóc búa, ông đã nương theo Shelton và mắc chung một sai lầm. Nhưng cứ một lần như thế thì lại có đến năm mươi lần ông đúng còn Shelton sai. Còn về lời phán xét của Pope, bất cứ ai tường tận đối chiếu bản của Jervas với nguyên tác đều sẽ thấy ông là một học giả tiếng Tây Ban Nha uyên thâm, vượt xa Shelton gấp bội phần, họa chăng chỉ kém ở thứ tiếng Tây Ban Nha giao tiếp đời thường. Trên thực tế, ông là một dịch giả trung thực, tận tụy và mẫn cán. Ông đã để lại một phiên bản mà tuy còn vài khiếm khuyết, vẫn vô cùng hiếm hoi những lỗi sai ngớ ngẩn hay những đoạn dịch hỏng.

Lời chê trách phổ biến nhất dành cho bản dịch này là sự cứng nhắc, khô khan-hay nói gọn là "như khúc gỗ"-và không ai có thể phủ nhận điều đó là có cơ sở. Song, cũng cần biện minh cho Jervas rằng chính sự chán ghét tột độ đối với lối dịch hời hợt, cợt nhả của những người đi trước đã dẫn đến sự cứng nhắc ấy. Ông là một trong số rất ít những dịch giả thấu hiểu được vẻ trang nghiêm, không gợn chút nụ cười vốn là hạt nhân cốt lõi của chất trào phúng Quixote. Với ông, việc biến Cervantes thành một kẻ lúc nào cũng nhếch mép cười cợt và tự mãn trước những câu chữ của chính mình chẳng khác nào một tội ác. Chính từ đây đã nảy sinh sự kiêng dè khắc khổ đối với mọi thứ mang âm hưởng sôi nổi, vốn là đặc trưng bao trùm bản dịch của ông. Cũng cần lưu ý thêm rằng, trong hầu hết các ấn bản hiện đại, văn phong của ông đã được gọt giũa và trau chuốt hơn, nhưng lại chẳng hề đối chiếu với nguyên tác tiếng Tây Ban Nha. Bởi vậy, bản dịch dù có mượt mà, dễ đọc hơn thì cũng đã đánh mất đi ưu điểm lớn nhất của nó là sự trung thành.

Bản của Smollett, ra mắt năm 1755, gần như cũng có thể được xếp vào diện này. Rõ ràng là trong cấu trúc của nó, người ta đã vay mượn rất nhiều từ bản của Jervas, và nguyên tác tiếng Tây Ban Nha bị ngó lơ, hoặc có chăng cũng chỉ nhận được một sự chú tâm hời hợt.

Những bản dịch sau này có lẽ chỉ đáng nhắc qua bằng vài lời. Bản của George Kelly năm 1769, "in cho Dịch giả," thực chất là một sự đạo nhái trơ trẽn. Nó chẳng khác gì phiên bản của Motteux được xào xáo lại vài từ ngữ một cách khéo léo. Bản của Charles Wilmot (1774) chỉ là một bản tóm lược học theo Florian nhưng lại thiếu đi sự điêu luyện. Còn phiên bản của cô Smirke xuất bản năm 1818, nhằm đi kèm với các bản khắc của anh trai cô, cũng chỉ đơn thuần là một mớ chắp vá từ các bản dịch cũ. Riêng về bản dịch mới nhất của ông A. J. Duffield, nếu tôi đưa ra bình phẩm ở đây thì quả là một sự xấc xược theo đúng nghĩa đen. Tôi thậm chí còn chưa hề nhìn thấy nó khi dự án này được đề xuất, và từ bấy đến nay, tôi cũng chỉ mới liếc qua (vidi tantum). Bởi lẽ, vì những lý do hiển nhiên, tôi đã cố gắng kìm nén sự cám dỗ mà danh tiếng cùng những cuốn sách đẹp đẽ của ông Duffield mang lại cho mọi độc giả yêu mến Cervantes.

Từ lịch sử các bản dịch "Don Quixote" vừa điểm qua, có thể thấy không ít độc giả chỉ quan tâm đến cốt truyện thuần túy. Miễn là nắm được trọn vẹn các sự kiện, biến cố và những cuộc phiêu lưu dưới một hình thức mang tính giải trí, họ chẳng mấy bận tâm xem hình thức ấy có đúng với dụng ý ban đầu của Cervantes hay không. Tuy nhiên, mặt khác, rõ ràng vẫn có rất nhiều người khao khát được thưởng thức không chỉ bản thân câu chuyện, mà còn là cách thức tác giả đã kể câu chuyện đó - ít nhất là trong chừng mực mà sự khác biệt về ngôn ngữ và hoàn cảnh cho phép. Những độc giả này sẵn lòng dành sự ưu ái cho một dịch giả tận tâm, dẫu cho đôi chỗ người ấy còn thể hiện chút vụng về.

Suy cho cùng, giữa hai nhóm độc giả này không hề có sự đối kháng thực sự. Chẳng có lý do gì khiến một bản dịch làm hài lòng nhóm này lại không thể thuyết phục nhóm kia. Một dịch giả dành sự tôn kính cho "Don Quixote" như một kiệt tác văn chương vĩ đại hoàn toàn có thể được đón nhận bởi cả những độc giả chỉ coi đây là một cuốn truyện cười nổi tiếng. Vấn đề không nằm ở chỗ "món ngon khó thưởng thức với số đông"; nếu có, lỗi ấy thuộc về người chế biến. Phương thức mà Cervantes dùng để chinh phục trái tim người dân Tây Ban Nha, khi được linh hoạt điều chỉnh cho phù hợp (mutatis mutandis), hẳn cũng sẽ tạo ra sức hút tương tự đối với đại đa số độc giả tiếng Anh. Hơn thế nữa, cho dù có những độc giả chẳng mấy đoái hoài, thì sự trung thành với văn phong gốc vẫn luôn là một phần trách nhiệm thiêng liêng của người dịch, hệt như việc trung thành với nội dung tác phẩm. Đương nhiên, nếu bản dịch làm hài lòng được tất cả các bên thì không gì tuyệt vời hơn. Thế nhưng, bổn phận tiên quyết của người dịch vẫn là đáp ứng kỳ vọng của những độc giả đang trông cậy vào anh ta, mang đến một bản phỏng dịch trung thực nhất trong khả năng có thể: bám sát câu chữ đến chừng mực cho phép, và truyền tải trọn vẹn tinh thần tác phẩm đến mức tối đa.

Mục đích của tôi khi viết những dòng này không phải để thuyết giáo về các quy tắc dịch thuật, mà chỉ đơn thuần muốn chỉ ra những nguyên tắc bản thân đã tuân thủ, hoặc ít nhất là đã dốc hết tâm sức để theo đuổi trong quá trình làm việc. Theo tôi, có một quy tắc cốt lõi không bao giờ là thừa khi dịch "Don Quixote": đó là phải tuyệt đối tránh xa mọi lối văn phong kiểu cách hay làm điệu. Xét ở một khía cạnh nào đó, bản thân cuốn sách chính là một bản tuyên ngôn phản đối sự phô trương, và hơn ai hết, chính Cervantes là người vô cùng căm ghét thói giả tạo này. Vì lẽ đó, tôi cho rằng người dịch cần tỉnh táo vượt qua cám dỗ của việc sử dụng ngôn từ cổ kính hay lỗi thời. Suy cho cùng, đó cũng chỉ là một thứ vỏ bọc làm điệu, một sự màu mè chẳng có lý do gì để bào chữa. Trải qua từ thế kỷ XVII đến nay, tiếng Tây Ban Nha có lẽ là ngôn ngữ ít chịu sự biến đổi nhất so với bất kỳ ngôn ngữ châu Âu nào. Hơn nữa, phần lớn tác phẩm - và chắc chắn là phần tinh hoa nhất của "Don Quixote" - hầu như không có sự khác biệt đáng kể về mặt ngôn ngữ so với tiếng Tây Ban Nha giao tiếp đương đại. Ngoại trừ những đoạn kể chuyện và các bài hùng biện của chính Don Quixote, vị dịch giả nào lựa chọn lối hành văn đời thường, mộc mạc và giản dị nhất, sẽ luôn là người chạm đến gần nhất với linh hồn của nguyên tác.

Nhận thấy rằng câu chuyện về "Don Quixote", cùng tất cả các nhân vật và tình tiết trải dài suốt hơn hai thế kỷ rưỡi qua, đã in sâu vào tâm trí và trở nên quen thuộc như những câu nói cửa miệng của người Anh, tôi cho rằng không nên tùy tiện thay đổi những tên gọi hay cụm từ xưa cũ nếu không có lý do thực sự chính đáng. Lẽ dĩ nhiên, một dịch giả mang trong mình niềm tin rằng "Don Quixote" cần được trân trọng như một kiệt tác kinh điển vĩ đại, hẳn sẽ luôn tự khắc cốt ghi tâm lời căn dặn dành cho người Moor trong Chương IX: tuyệt đối không được tự ý bỏ sót hay thêm thắt bất cứ điều gì.