CHƯƠNG I. KHOA HỌC SUY LUẬN
Sherlock Holmes với lấy chiếc lọ nhỏ trên góc lò sưởi, rồi lôi chiếc kim tiêm ra khỏi hộp da morocco1 được chế tác gọn ghẽ. Những ngón tay dài trắng nhợt và không ngừng cử động của anh tinh chỉnh lại mũi kim tinh xảo, đoạn xắn ống tay áo sơ mi bên trái lên. Trong một thoáng, ánh mắt trầm tư của anh dừng lại nơi cẳng tay và cổ tay gân guốc của mình - chỗ ấy hằn chi chít những vết sẹo và vô số lỗ đâm. Cuối cùng, anh cắm phập mũi kim nhọn vào thịt, ấn nhẹ pít-tông bé tí, rồi ngả mình trở lại chiếc ghế bành bọc nhung, buông ra một tiếng thở dài thỏa mãn kéo dài.
Suốt nhiều tháng trời, mỗi ngày ba lần, tôi đều chứng kiến màn trình diễn ấy. Vậy mà thói quen cũng chẳng thể giúp tâm trí tôi quen nổi với nó. Ngược lại, càng ngày tôi càng thấy khó chịu mỗi khi chứng kiến cảnh tượng đó. Đêm đêm, lương tâm tôi lại day dứt vì đã không đủ can đảm để lên tiếng phản đối. Hết lần này đến lần khác, tôi thề sẽ nói thẳng những gì mình nghĩ về chuyện này. Nhưng có một điều gì đó trong vẻ lạnh lùng, thờ ơ của người bạn đồng hành khiến anh trở thành người cuối cùng mà bất kỳ ai cũng thấy ngần ngại khi muốn vượt qua giới hạn. Năng lực siêu phàm, phong thái bậc thầy của anh, cùng biết bao trải nghiệm của chính tôi về những phẩm chất phi thường nơi con người này - tất thảy đều khiến tôi e dè, chùn bước mỗi khi định làm trái ý anh.
Ấy vậy mà buổi chiều hôm ấy, chẳng biết là do ly rượu vang Beaune tôi uống trong bữa trưa, hay bởi sự bực dọc chồng chất trước thái độ điềm nhiên đến cực điểm của anh, tôi bỗng nhiên cảm thấy mình không thể chịu đựng thêm được nữa.
“Hôm nay là chất gì thế?” tôi hỏi. “Morphine hay cocaine?”
Anh hờ hững ngước mắt lên khỏi cuốn sách chữ Gothic cổ2 đang mở trên đùi. “Là cocaine,” anh đáp, “dung dịch bảy phần trăm3. Anh muốn thử không?”
“Ồ không, chắc chắn là không rồi,” tôi sẵng giọng. “Thể trạng của tôi sau chiến dịch Afghanistan4 vẫn chưa hồi phục hẳn. Tôi không thể gánh thêm bất kỳ gánh nặng nào nữa.”
Anh mỉm cười trước vẻ gay gắt của tôi. “Có lẽ anh nói đúng, Watson à,” anh bảo. “Tôi cho rằng ảnh hưởng của nó lên cơ thể là chẳng tốt đẹp gì. Thế nhưng, tôi lại thấy nó có tác dụng kích thích và khai minh trí óc một cách siêu việt đến nỗi những tác dụng phụ chỉ còn là chuyện vặt vãnh.”
“Nhưng anh hãy cân nhắc lại đi!” tôi khẩn khoản nói. “Hãy tính đến cái giá phải trả! Não bộ của anh có thể - như anh nói - được đánh thức và kích thích. Nhưng đó là cả một quá trình bệnh lý và đầy độc hại, nó thúc đẩy sự biến đổi mô và cuối cùng có thể để lại một sự suy yếu vĩnh viễn. Anh cũng biết quá rõ cái phản ứng khủng khiếp sẽ ập đến với mình rồi còn gì. Trò chơi này rõ ràng không đáng để đánh đổi. Tại sao anh lại vì một khoái cảm thoáng qua mà đánh cược việc đánh mất những năng lực tuyệt vời trời phú cho anh? Hãy nhớ rằng tôi đang nói không chỉ với tư cách một người bạn với một người bạn, mà còn với tư cách một bác sĩ với một con người mà tôi phải chịu trách nhiệm phần nào về tình trạng sức khỏe của họ.”
Anh dường như chẳng hề tự ái chút nào. Trái lại, anh chụm các đầu ngón tay vào nhau, tì khuỷu tay lên thành ghế, giống hệt một người đang đầy hứng thú với cuộc đối thoại.
“Tâm trí tôi,” anh nói, “nổi loạn trước sự trì trệ. Hãy giao cho tôi những bài toán. Giao cho tôi công việc. Giao cho tôi một đoạn mật mã hóc búa nhất hay một bài toán phân tích rối rắm nhất. Và khi ấy, tôi sẽ được sống trong chính bầu không khí thuộc về mình. Lúc đó tôi có thể quẳng hết lũ chất kích thích nhân tạo này đi. Nhưng tôi căm ghét sự tẻ nhạt của kiếp tồn tại. Tôi khao khát sự thăng hoa về mặt trí tuệ. Đó là lý do tôi chọn cái nghề đặc thù này của mình - hay đúng hơn là đã tự tạo ra nó, bởi vì tôi là kẻ duy nhất trên thế giới này làm cái việc ấy.”
“Nhà thám tử không chính thức duy nhất ư?” tôi nhướng mày.
“Nhà thám tử tư vấn không chính thức duy nhất,” anh đính chính. “Tôi chính là tòa phúc thẩm cuối cùng và cao nhất trong giới thám tử. Mỗi khi Gregson, Lestrade hay Athelney Jones rơi vào bế tắc - mà tiện thể nói luôn, đó là trạng thái rất đỗi bình thường của họ - thì vấn đề sẽ được chuyển đến tôi. Tôi xem xét các dữ kiện với tư cách một chuyên gia, và đưa ra ý kiến của một chuyên gia. Tôi chẳng tranh công trong những vụ án đó. Tên tuổi tôi không hề xuất hiện trên bất kỳ tờ báo nào. Chính bản thân công việc, niềm vui khi tìm được một mảnh đất để thỏa sức thi triển những năng lực đặc biệt của mình, mới là phần thưởng cao quý nhất dành cho tôi. Dù sao thì chính anh cũng đã có chút trải nghiệm với phương pháp làm việc của tôi trong vụ Jefferson Hope rồi còn gì.”
“Đúng là như vậy,” tôi đáp một cách chân thành. “Đời tôi chưa bao giờ ấn tượng trước điều gì đến thế. Tôi thậm chí còn ghi chép lại toàn bộ vụ đó thành một cuốn sách nhỏ với cái tựa đề có đôi phần hoa mỹ là ‘A Study in Scarlet’5.”
Anh buồn bã lắc đầu. “Tôi đã xem lướt qua nó rồi,” anh nói. “Thành thật mà bảo, tôi không thể chúc mừng anh về điều đó được. Phá án là, hoặc đáng lẽ phải là, một môn khoa học chính xác. Và nó phải được đối đãi bằng một thái độ lạnh lùng, vô cảm đúng như vậy. Anh đã cố tô vẽ cho nó những màu sắc lãng mạn. Hậu quả chẳng khác nào việc anh đem lồng một câu chuyện tình yêu hay một cuộc chạy trốn tình ái vào định lý thứ năm của Euclid6 vậy.”
“Nhưng sự lãng mạn vốn dĩ đã ở đó rồi,” tôi phản đối. “Tôi có thể nào bóp méo sự thật được cơ chứ.”
“Có những sự thật nên được che giấu đi, hoặc ít ra cũng cần giữ một tỉ lệ hợp lý khi xử lý chúng. Điểm đáng giá duy nhất trong vụ án ấy chính là quá trình suy luận phân tích ngược - đi ngược từ kết quả về nguyên nhân - một quá trình đầy kỳ thú mà nhờ đó tôi đã thành công làm sáng tỏ mọi việc.”
Tôi khá khó chịu trước lời chỉ trích nhắm vào cái tác phẩm vốn được tôi đặc biệt nhào nặn để làm anh vui lòng. Tôi cũng phải thú thật rằng mình đã bực mình vì tính tự phụ của anh, thứ dường như đòi hỏi mỗi dòng trong cuốn sách nhỏ của tôi đều phải dành để tán dương những chiến công phi thường của riêng anh. Đã hơn một lần trong suốt những năm sống cùng anh tại phố Baker, tôi nhận thấy một sự hư vinh nho nhỏ ẩn náu bên dưới phong thái trầm tĩnh và hay dạy bảo của người bạn đồng hành này. Dẫu vậy, tôi không buông thêm lời bình luận nào, mà chỉ ngồi lặng lẽ xoa bóp cái chân đau của mình. Trước đây, tôi từng bị một viên đạn Jezail7 găm xuyên qua chân. Vết thương ấy không ngăn cản tôi đi lại, nhưng nó lại nhức nhối đến mỏi mệt mỗi khi thời tiết trở chứng.
"Công việc của tôi gần đây đã mở rộng ra tận Lục địa rồi," Holmes cất lời sau một thoáng lặng, tay vừa nhồi thuốc vào chiếc tẩu rễ thạch nam cũ kỹ của mình. "Tuần trước tôi có được François Le Villard đến tham vấn - chắc anh cũng biết người này, gần đây anh ta đã trở nên khá nổi bật trong giới thám tử Pháp. Cậu ta sở hữu đầy đủ trực giác nhạy bén của người Celt8, nhưng lại thiếu đi cái nền tảng kiến thức chính xác, sâu rộng - thứ cốt lõi để nghệ thuật của cậu ta có thể vươn lên một tầm cao mới. Vụ việc liên quan đến một bản di chúc, trong đó có vài chi tiết khá thú vị. Tôi đã chỉ cho cậu ta hai vụ tương tự - một ở Riga năm 1857, và một ở St. Louis năm 1871 - chính những vụ này đã gợi mở cho cậu ta giải pháp thực sự. Đây là bức thư tôi nhận được sáng nay, để cảm ơn sự giúp đỡ của tôi." Vừa nói, anh vừa ném sang phía tôi một tờ giấy viết thư nước ngoài nhàu nát. Tôi liếc mắt đọc lướt qua, bắt gặp vô số những lời cảm thán ngưỡng mộ - rải rác những từ như magnifiques, coup-de-maîtres, và tours-de-force9 - tất cả đều minh chứng cho sự tôn sùng cuồng nhiệt của viên thám tử người Pháp.
"Anh ta nói năng cứ như một học trò với bậc thầy của mình vậy," tôi nhận xét.
"Ồ, cậu ta đánh giá sự giúp đỡ của tôi quá cao rồi," Sherlock Holmes nhẹ nhàng đáp. "Bản thân cậu ta cũng có những tài năng đáng nể. Cậu ta sở hữu hai trong số ba phẩm chất thiết yếu của một thám tử lý tưởng. Cậu ta có khả năng quan sát và khả năng suy luận. Chỉ còn thiếu kiến thức mà thôi - và điều đó thì có thể trau dồi theo thời gian. Hiện tại cậu ta đang dịch những tác phẩm nhỏ của tôi sang tiếng Pháp."
"Những tác phẩm của anh ư?"
"Ồ, anh không biết sao?" anh kêu lên rồi phá lên cười. "Phải, tôi đã mạo muội viết một vài chuyên khảo. Tất cả đều xoay quanh các chủ đề kỹ thuật. Ví dụ nhé, đây là cuốn Về sự phân biệt giữa tro của các loại thuốc lá khác nhau. Trong đó tôi liệt kê một trăm bốn mươi dạng thuốc xì gà, thuốc lá điếu và thuốc lá tẩu, kèm theo các bản in màu minh họa sự khác biệt trong tro của chúng. Đây là một điểm liên tục xuất hiện trước các phiên tòa hình sự, và đôi khi lại mang tầm quan trọng tối cao như một manh mối. Ví dụ, nếu anh có thể khẳng định chắc chắn rằng một vụ giết người đã được thực hiện bởi một kẻ đang hút loại thuốc lunkah10 của Ấn Độ, thì rõ ràng điều đó sẽ thu hẹp phạm vi tìm kiếm của anh lại đáng kể. Đối với con mắt đã qua rèn luyện, sự khác biệt giữa tro đen của loại Trichinopoly11 và lớp xơ trắng của loại bird's-eye12 cũng rõ ràng như giữa một cây bắp cải và một củ khoai tây vậy."
"Anh quả có một tài năng thiên bẩm khác thường đối với những chi tiết vụn vặt," tôi nhận xét.
"Tôi đánh giá cao tầm quan trọng của chúng mà. Đây là bản chuyên khảo của tôi về việc lần theo dấu chân, kèm theo một số nhận xét về cách dùng thạch cao Paris13 như một chất bảo quản các vết hằn. Còn đây nữa - một công trình nhỏ kỳ thú về ảnh hưởng của nghề nghiệp lên hình dáng bàn tay, với các bản in thạch bản về bàn tay của thợ lợp ngói, thủy thủ, thợ cắt nút bần, thợ sắp chữ, thợ dệt và thợ đánh bóng kim cương. Đó là một vấn đề mang lại lợi ích thực tiễn to lớn đối với một thám tử khoa học - đặc biệt là trong những trường hợp xác chết vô danh, hoặc khi cần khám phá lai lịch của tội phạm. Nhưng tôi làm anh mệt nhoài với sở thích của mình rồi."
"Không hề," tôi chân thành đáp. "Nó mang lại sự hứng thú rất lớn cho tôi, nhất là khi tôi đã có cơ hội quan sát anh ứng dụng nó vào thực tế. Nhưng vừa rồi anh có nhắc đến quan sát và suy luận. Chắc chắn ở một mức độ nào đó, cái này bao hàm cái kia chứ?"
"Trời ạ, hoàn toàn không phải vậy đâu," anh trả lời, ngả lưng một cách sảng khoái vào chiếc ghế bành và nhả ra những vòng khói xanh dày đặc từ chiếc tẩu. "Ví dụ nhé: sự quan sát cho tôi thấy sáng nay anh đã ghé qua Bưu điện Phố Wigmore, nhưng chính sự suy luận mới cho tôi biết rằng khi đến đó, anh đã gửi một bức điện tín."
"Chuẩn!" tôi thốt lên. "Chuẩn cả hai! Nhưng tôi phải thú thật là tôi không hiểu làm thế nào anh lại nghĩ ra được. Đó chỉ là một quyết định bốc đồng của tôi, và tôi chưa hề nhắc đến nó với bất kỳ ai."
"Tự thân nó đã rất đơn giản rồi," anh nhận xét, cười thầm trước vẻ ngạc nhiên của tôi - "đơn giản đến mức vô lý, khiến cho việc giải thích trở nên thừa thãi. Nhưng dẫu sao thì nó cũng có thể giúp phân định ranh giới giữa quan sát và suy luận. Quan sát mách bảo tôi rằng anh có một chút bùn đất màu phớt đỏ dính trên mu bàn chân. Ngay đối diện Bưu điện Phố Wigmore, người ta đang cày vỉa hè lên và hất ra một ít đất - loại đất nằm ở vị trí mà bước vào đó thì khó tránh khỏi giẫm phải. Đất ở đó có màu đỏ đặc trưng, và theo những gì tôi biết, không thể tìm thấy thứ đất ấy ở bất cứ nơi nào khác trong khu vực lân cận. Từng đó là quan sát. Phần còn lại là suy luận."
"Vậy thì làm thế nào anh suy luận ra bức điện tín?"
"Ồ, tất nhiên là tôi biết anh đã không hề viết thư - bởi vì tôi đã ngồi đối diện anh suốt cả buổi sáng. Tôi cũng nhìn thấy trong ngăn kéo đang mở của anh đằng kia có một tờ tem và một xấp bưu thiếp dày cộp. Vậy thì anh vào bưu điện để làm gì, nếu không phải là gửi một bức điện tín? Hãy loại bỏ tất cả những yếu tố khác, và yếu tố cuối cùng còn lại ắt phải là sự thật."
"Trong trường hợp này thì chắc chắn là vậy rồi," tôi đáp lại sau một hồi suy nghĩ. "Tuy nhiên, như anh đã nói, vấn đề này chỉ thuộc loại đơn giản nhất. Anh có cho là tôi xấc xược không, nếu tôi đem các lý thuyết của anh ra thử thách bằng một bài kiểm tra khắc nghiệt hơn?"
"Ngược lại thì có," anh trả lời, "điều đó sẽ ngăn tôi dùng liều thứ hai đấy. Tôi rất sẵn lòng xem xét bất kỳ bài toán nào mà anh đưa ra."
"Tôi từng nghe anh bảo rằng, rất khó để một người sở hữu món đồ nào đó dùng hằng ngày mà lại không in dấu cá nhân của mình lên nó - những dấu vết mà một kẻ quan sát có rèn luyện hoàn toàn có thể đọc được. Hiện giờ, tôi đang giữ một chiếc đồng hồ vừa mới nhận được cách đây không lâu. Anh làm ơn cho tôi biết suy nghĩ của anh về tính cách, hay thói quen, của người chủ đã khuất của nó được không?"
Tôi trao chiếc đồng hồ cho anh với một chút buồn cười trong lòng, vì cuộc thử thách này, theo tôi nghĩ, là một nhiệm vụ bất khả thi, và tôi định dùng nó như một bài học để chế ngự cái giọng điệu hơi có phần võ đoán mà thỉnh thoảng anh vẫn tỏ ra. Holmes đặt chiếc đồng hồ trên tay, chăm chăm nhìn vào mặt số rồi mở nắp lưng ra và kiểm tra các chi tiết bên trong, đầu tiên là bằng mắt thường, sau đó là bằng một chiếc kính lúp lồi có độ phóng đại lớn. Tôi suýt nữa thì phì cười khi trông thấy gương mặt ỉu xìu của anh lúc anh đậy nắp vỏ lại và trao trả nó cho tôi.
"Gần như chẳng có dữ liệu nào đáng kể," anh nhận xét. "Chiếc đồng hồ này mới được lau chùi gần đây, điều đó đã tước mất của tôi những sự kiện giàu sức gợi nhất."
"Anh nói đúng," tôi đáp. "Nó đã được lau chùi trước khi gửi đến cho tôi." Trong thâm tâm, tôi thầm buộc tội người bạn đồng hành của mình đã viện ra một cái cớ vô cùng gượng gạo và yếu ớt để che đậy thất bại. Chứ anh ta còn chờ đợi được dữ liệu gì từ một chiếc đồng hồ chưa được lau chùi kia chứ?
"Tuy không được thỏa mãn cho lắm, nhưng công cuộc tra cứu của tôi cũng không hoàn toàn vô ích," anh quan sát, ánh mắt mơ màng, mờ đục hướng lên trần nhà. "Nếu tôi có nói sai, anh cứ sửa lại nhé. Tôi phán đoán rằng chiếc đồng hồ này thuộc về anh trai của anh, người đã thừa kế nó từ cha anh."
"Điều đó, hẳn nhiên là anh suy ra từ chữ H. W. được khắc ở mặt sau rồi?"
"Hoàn toàn chính xác. Chữ W. gợi mở đến tên của chính anh. Chiếc đồng hồ này có niên đại gần năm mươi năm trước, và những chữ cái đầu này cũng già ngang tuổi đời chiếc đồng hồ: vậy là nó được chế tác cho thế hệ trước. Đồ trang sức thường được truyền lại cho người con trai trưởng, và người con ấy rất có khả năng mang cùng tên với cha. Nếu tôi nhớ không lầm, cha anh đã qua đời từ nhiều năm trước. Vậy nên, chiếc đồng hồ đã rơi vào tay người anh cả của anh."
"Đến đây thì đúng rồi," tôi nói. "Còn gì nữa không?"
"Anh ấy là một người có những thói quen cẩu thả - hết sức cẩu thả và bất cẩn. Anh ấy vốn được thừa hưởng một tương lai xán lạn, nhưng đã tự tay vứt bỏ mọi cơ hội của mình, sống một thời gian dài trong cảnh nghèo túng, chỉ thỉnh thoảng mới có những quãng ngắn ngủi khấm khá, và cuối cùng, đắm chìm trong men rượu, anh ấy đã qua đời. Đó là tất cả những gì tôi có thể thu thập được."
Tôi bật dậy khỏi ghế và tập tễnh đi quanh phòng với nỗi cay đắng trào dâng trong lòng.
"Thật chẳng xứng với anh chút nào, Holmes ạ," tôi nói. "Tôi không thể tin được rằng anh lại tự hạ mình đến thế. Anh đã âm thầm điều tra quá khứ của người anh bất hạnh của tôi, và giờ anh lại giả vờ suy luận ra những điều ấy bằng một cách thức kỳ ảo nào đó. Anh đừng hòng bắt tôi tin rằng anh đọc được tất thảy những điều ấy chỉ từ chiếc đồng hồ cũ của anh ấy! Thật tàn nhẫn làm sao, và, nói thẳng ra, nó còn mang chút hơi hướng của những trò bịp bợm nữa đấy."
"Bác sĩ thân mến của tôi," anh dịu dàng nói, "tôi ngàn lần xin anh nhận lời xin lỗi này. Khi xem xét vấn đề như một bài toán trừu tượng, tôi đã quên mất rằng nó có thể là một vết thương lòng đau đớn và riêng tư đến thế nào đối với anh. Nhưng tôi xin cam đoan với anh rằng, tôi thậm chí còn chẳng hề biết anh có một người anh trai cho đến tận khi anh đưa chiếc đồng hồ cho tôi."
"Kỳ diệu thật đấy, làm sao anh có được những thông tin này? Chúng hoàn toàn chính xác đến từng chi tiết cơ mà."
"À, đó chỉ là nhờ may mắn thôi. Tôi chỉ có thể nói ra những gì nghiêng về phía cán cân của xác suất. Tôi hoàn toàn không ngờ nó lại chính xác đến thế."
"Nhưng đó đâu chỉ là phỏng đoán đơn thuần chứ?"
"Không, không: Tôi không bao giờ phỏng đoán. Đó là một thói quen kinh khủng - mang tính hủy diệt đối với năng lực tư duy logic. Những gì có vẻ kỳ lạ đối với anh đơn giản chỉ là vì anh không theo kịp mạch suy nghĩ của tôi, hoặc không quan sát những chi tiết nhỏ nhặt mà từ đó người ta có thể rút ra những suy luận to lớn. Ví dụ nhé, tôi bắt đầu bằng cách tuyên bố rằng anh trai anh là một kẻ bất cẩn. Khi anh quan sát mặt dưới của vỏ chiếc đồng hồ đó, anh sẽ thấy nó không chỉ bị móp ở hai chỗ, mà còn bị trầy xước và hằn vết nhem nhuốc khắp nơi - hậu quả của thói quen nhét chung những vật cứng khác như đồng xu hay chìa khóa vào cùng một chiếc túi. Quả là chẳng có gì quá to tát khi suy ra rằng, một người đối xử với chiếc đồng hồ trị giá năm mươi guinea14 một cách cẩu thả như vậy ắt hẳn phải là một kẻ bất cẩn. Và cũng chẳng phải là một suy luận gì quá xa vời khi cho rằng, một người được thừa kế một món đồ quý giá đến thế, thì ắt hẳn cũng được trang bị khá đầy đủ về những mặt khác."
Tôi gật đầu, ngụ ý rằng tôi vẫn đang theo dõi được mạch lập luận của anh.
"Người ta rất hay làm thế này ở các tiệm cầm đồ nước Anh: khi nhận cầm một chiếc đồng hồ, họ thường dùng mũi ghim cạo mã số của tờ biên nhận lên mặt trong của vỏ đồng hồ. Cách này tiện lợi hơn nhiều so với dùng nhãn mác, vì chẳng sợ mã số bị rơi mất hay dán nhầm. Có không dưới bốn con số như vậy hiển hiện trước thấu kính của tôi ở mặt trong chiếc vỏ này. Suy luận thứ nhất - anh trai của anh thường xuyên rơi vào cảnh túng quẫn. Suy luận thứ hai - anh ấy thỉnh thoảng có những đợt khấm khá ngắn ngủi, nếu không thì anh ấy đã chẳng thể chuộc lại được món đồ. Và cuối cùng, tôi đề nghị anh hãy nhìn vào tấm hợp kim bên trong, nơi có lỗ cắm chìa khóa. Anh hãy nhìn vào hằng hà sa số những vết xước bao quanh cái lỗ đó - những vết hằn nơi chìa khóa bị trượt. Chìa khóa của một kẻ tỉnh táo có bao giờ lại tạo ra được những rãnh khía sâu đến vậy không? Nhưng anh sẽ chẳng bao giờ thấy chiếc đồng hồ nào của một kẻ nghiện rượu mà lại không có những vết xước ấy. Anh ta vặn dây cót vào ban đêm, và anh ta để lại những dấu hằn này từ chính bàn tay run rẩy của mình. Còn điều gì bí ẩn trong tất thảy những chuyện này nữa chứ?"
"Nó rành rành như ban ngày vậy," tôi đáp. "Tôi hết sức lấy làm tiếc vì sự bất công mình đã dành cho anh. Đáng lẽ tôi nên có thêm niềm tin vào năng lực phi thường của anh mới phải. Cho phép tôi hỏi thêm, hiện giờ anh có đang theo đuổi cuộc điều tra chuyên môn nào không?"
"Không hề. Thế nên tôi mới phải cần đến thuốc. Tôi không thể sống mà thiếu đi những công việc trí óc. Còn có điều gì khác để mà sống nữa đâu? Anh hãy đứng ở cửa sổ đây mà xem. Đã bao giờ có một thế giới nào ảm đạm, thê lương và vô vị đến nhường này chưa? Anh nhìn màn sương mù vàng khè kia đi, cuồn cuộn đổ xuống con phố rồi lững lờ trôi qua những dãy nhà nâu xám xịt. Còn điều gì có thể tẻ nhạt và đậm đặc chất vật chất một cách tuyệt vọng hơn thế? Thưa bác sĩ, sở hữu những năng lực xuất chúng thì có ích gì, khi mà người ta chẳng có lấy một mảnh đất nào để tung hoành? Tội ác là điều tầm thường, sự tồn tại cũng là điều tầm thường, và chẳng có phẩm chất nào khác ngoài những thứ tầm thường lại có bất kỳ tác dụng gì trên cõi đời này."
Tôi vừa toan mở miệng đáp lại chuỗi độc thoại dông dài ấy thì, cùng với một tiếng lách cách khẽ khàng, bà chủ nhà của chúng tôi bước vào, trên tay bưng một tấm danh thiếp đặt trên chiếc khay đồng thau sáng loáng.
- Có một tiểu thư trẻ tuổi đến gặp ngài, thưa ngài - bà cất lời, hướng về phía người bạn đồng hành của tôi.
- Mary Morstan - anh đọc. - Hừm! Tôi chẳng có chút ấn tượng nào về cái tên này cả. Phiền bà mời vị tiểu thư ấy lên đây nhé, bà Hudson. Bác sĩ, anh đừng đi. Tôi muốn anh ở lại đây.
-
Da Morocco là loại da dê cao cấp, mềm mại và sang trọng, thường được dùng để làm hộp đựng đồ giá trị trong thời kỳ Victoria. ↩
-
Kiểu chữ in cổ (Blackletter) phổ biến ở châu Âu thời Trung Cổ, rất khó đọc. Chi tiết này cho thấy Holmes có kiến thức vô cùng uyên bác. ↩
-
Vào cuối thế kỷ 19, cocaine chưa bị cấm và đôi khi được sử dụng trong y khoa hoặc như một chất kích thích trí não. ↩
-
Ám chỉ Chiến tranh Anglo-Afghan lần thứ hai (1878-1880), nơi bác sĩ Watson từng phục vụ với tư cách bác sĩ quân y và bị thương. ↩
-
Dịch sát nghĩa là "Một nghiên cứu về màu đỏ tươi" (ở Việt Nam thường được biết đến với tên "Chiếc nhẫn tình cờ"). Đây là cuốn tiểu thuyết đầu tiên có sự xuất hiện của Sherlock Holmes. ↩
-
Euclid là nhà toán học cổ đại, được mệnh danh là "cha đẻ của hình học". Việc so sánh này nhấn mạnh quan điểm của Holmes: phá án là một môn khoa học chính xác tuyệt đối, không có chỗ cho cảm xúc. ↩
-
Jezail là loại súng trường nòng dài của các chiến binh Afghanistan từng sử dụng trong các cuộc chiến tranh với quân Anh thế kỷ 19. ↩
-
Người Pháp có chung nguồn gốc với người Celt. Ở đây ý nói người Pháp thường có trực giác tốt và lãng mạn, nhưng lại thiếu tư duy logic và thực tế của người Anh. ↩
-
Các từ tiếng Pháp mang nghĩa ca ngợi: tuyệt diệu (magnifiques), nước cờ bậc thầy (coup-de-maîtres), và kỳ tích (tours-de-force). ↩
-
Một loại xì gà mạnh có xuất xứ từ Ấn Độ (thời đó là thuộc địa của Đế quốc Anh). ↩
-
Một loại xì gà đen nổi tiếng sản xuất tại Ấn Độ. ↩
-
Loại thuốc lá cắt sợi có lẫn những khoanh cắt ngang của gân lá trông như mắt chim. ↩
-
Một loại thạch cao nhẵn mịn, đông cứng nhanh, thường dùng trong điêu khắc hoặc y tế. Holmes dùng nó để đúc khuôn lấy mẫu dấu chân. ↩
-
Guinea là đồng tiền vàng cũ của Anh. Năm mươi guinea là một số tiền rất lớn vào thời Victoria, cho thấy chiếc đồng hồ này cực kỳ đắt tiền và quý giá. ↩
Chapter I The Science of Deduction
Sherlock Holmes took his bottle from the corner of the mantel-piece and his hypodermic syringe from its neat morocco case. With his long, white, nervous fingers he adjusted the delicate needle, and rolled back his left shirt-cuff. For some little time his eyes rested thoughtfully upon the sinewy forearm and wrist all dotted and scarred with innumerable puncture-marks. Finally he thrust the sharp point home, pressed down the tiny piston, and sank back into the velvet-lined arm-chair with a long sigh of satisfaction.
Three times a day for many months I had witnessed this performance, but custom had not reconciled my mind to it. On the contrary, from day to day I had become more irritable at the sight, and my conscience swelled nightly within me at the thought that I had lacked the courage to protest. Again and again I had registered a vow that I should deliver my soul upon the subject, but there was that in the cool, nonchalant air of my companion which made him the last man with whom one would care to take anything approaching to a liberty. His great powers, his masterly manner, and the experience which I had had of his many extraordinary qualities, all made me diffident and backward in crossing him.
Yet upon that afternoon, whether it was the Beaune which I had taken with my lunch, or the additional exasperation produced by the extreme deliberation of his manner, I suddenly felt that I could hold out no longer.
“Which is it to-day?” I asked,-“morphine or cocaine?”
He raised his eyes languidly from the old black-letter volume which he had opened. “It is cocaine,” he said,-“a seven-per-cent. solution. Would you care to try it?”
“No, indeed,” I answered, brusquely. “My constitution has not got over the Afghan campaign yet. I cannot afford to throw any extra strain upon it.”
He smiled at my vehemence. “Perhaps you are right, Watson,” he said. “I suppose that its influence is physically a bad one. I find it, however, so transcendently stimulating and clarifying to the mind that its secondary action is a matter of small moment.”
“But consider!” I said, earnestly. “Count the cost! Your brain may, as you say, be roused and excited, but it is a pathological and morbid process, which involves increased tissue-change and may at last leave a permanent weakness. You know, too, what a black reaction comes upon you. Surely the game is hardly worth the candle. Why should you, for a mere passing pleasure, risk the loss of those great powers with which you have been endowed? Remember that I speak not only as one comrade to another, but as a medical man to one for whose constitution he is to some extent answerable.”
He did not seem offended. On the contrary, he put his finger-tips together and leaned his elbows on the arms of his chair, like one who has a relish for conversation.
“My mind,” he said, “rebels at stagnation. Give me problems, give me work, give me the most abstruse cryptogram or the most intricate analysis, and I am in my own proper atmosphere. I can dispense then with artificial stimulants. But I abhor the dull routine of existence. I crave for mental exaltation. That is why I have chosen my own particular profession,-or rather created it, for I am the only one in the world.”
“The only unofficial detective?” I said, raising my eyebrows.
“The only unofficial consulting detective,” he answered. “I am the last and highest court of appeal in detection. When Gregson or Lestrade or Athelney Jones are out of their depths-which, by the way, is their normal state-the matter is laid before me. I examine the data, as an expert, and pronounce a specialist’s opinion. I claim no credit in such cases. My name figures in no newspaper. The work itself, the pleasure of finding a field for my peculiar powers, is my highest reward. But you have yourself had some experience of my methods of work in the Jefferson Hope case.”
“Yes, indeed,” said I, cordially. “I was never so struck by anything in my life. I even embodied it in a small brochure with the somewhat fantastic title of ‘A Study in Scarlet.’”
He shook his head sadly. “I glanced over it,” said he. “Honestly, I cannot congratulate you upon it. Detection is, or ought to be, an exact science, and should be treated in the same cold and unemotional manner. You have attempted to tinge it with romanticism, which produces much the same effect as if you worked a love-story or an elopement into the fifth proposition of Euclid.”
“But the romance was there,” I remonstrated. “I could not tamper with the facts.”
“Some facts should be suppressed, or at least a just sense of proportion should be observed in treating them. The only point in the case which deserved mention was the curious analytical reasoning from effects to causes by which I succeeded in unraveling it.”
I was annoyed at this criticism of a work which had been specially designed to please him. I confess, too, that I was irritated by the egotism which seemed to demand that every line of my pamphlet should be devoted to his own special doings. More than once during the years that I had lived with him in Baker Street I had observed that a small vanity underlay my companion’s quiet and didactic manner. I made no remark, however, but sat nursing my wounded leg. I had a Jezail bullet through it some time before, and, though it did not prevent me from walking, it ached wearily at every change of the weather.
“My practice has extended recently to the Continent,” said Holmes, after a while, filling up his old brier-root pipe. “I was consulted last week by François Le Villard, who, as you probably know, has come rather to the front lately in the French detective service. He has all the Celtic power of quick intuition, but he is deficient in the wide range of exact knowledge which is essential to the higher developments of his art. The case was concerned with a will, and possessed some features of interest. I was able to refer him to two parallel cases, the one at Riga in 1857, and the other at St. Louis in 1871, which have suggested to him the true solution. Here is the letter which I had this morning acknowledging my assistance.” He tossed over, as he spoke, a crumpled sheet of foreign notepaper. I glanced my eyes down it, catching a profusion of notes of admiration, with stray “magnifiques,” “coup-de-maîtres,” and “tours-de-force,” all testifying to the ardent admiration of the Frenchman.
“He speaks as a pupil to his master,” said I.
“Oh, he rates my assistance too highly,” said Sherlock Holmes, lightly. “He has considerable gifts himself. He possesses two out of the three qualities necessary for the ideal detective. He has the power of observation and that of deduction. He is only wanting in knowledge; and that may come in time. He is now translating my small works into French.”
“Your works?”
“Oh, didn’t you know?” he cried, laughing. “Yes, I have been guilty of several monographs. They are all upon technical subjects. Here, for example, is one ‘Upon the Distinction between the Ashes of the Various Tobaccoes.’ In it I enumerate a hundred and forty forms of cigar-, cigarette-, and pipe-tobacco, with coloured plates illustrating the difference in the ash. It is a point which is continually turning up in criminal trials, and which is sometimes of supreme importance as a clue. If you can say definitely, for example, that some murder has been done by a man who was smoking an Indian lunkah, it obviously narrows your field of search. To the trained eye there is as much difference between the black ash of a Trichinopoly and the white fluff of bird’s-eye as there is between a cabbage and a potato.”
“You have an extraordinary genius for minutiæ,” I remarked.
“I appreciate their importance. Here is my monograph upon the tracing of footsteps, with some remarks upon the uses of plaster of Paris as a preserver of impresses. Here, too, is a curious little work upon the influence of a trade upon the form of the hand, with lithotypes of the hands of slaters, sailors, corkcutters, compositors, weavers, and diamond-polishers. That is a matter of great practical interest to the scientific detective,-especially in cases of unclaimed bodies, or in discovering the antecedents of criminals. But I weary you with my hobby.”
“Not at all,” I answered, earnestly. “It is of the greatest interest to me, especially since I have had the opportunity of observing your practical application of it. But you spoke just now of observation and deduction. Surely the one to some extent implies the other.”
“Why, hardly,” he answered, leaning back luxuriously in his arm-chair, and sending up thick blue wreaths from his pipe. “For example, observation shows me that you have been to the Wigmore Street Post-Office this morning, but deduction lets me know that when there you dispatched a telegram.”
“Right!” said I. “Right on both points! But I confess that I don’t see how you arrived at it. It was a sudden impulse upon my part, and I have mentioned it to no one.”
“It is simplicity itself,” he remarked, chuckling at my surprise,-“so absurdly simple that an explanation is superfluous; and yet it may serve to define the limits of observation and of deduction. Observation tells me that you have a little reddish mould adhering to your instep. Just opposite the Wigmore Street Office they have taken up the pavement and thrown up some earth which lies in such a way that it is difficult to avoid treading in it in entering. The earth is of this peculiar reddish tint which is found, as far as I know, nowhere else in the neighbourhood. So much is observation. The rest is deduction.”
“How, then, did you deduce the telegram?”
“Why, of course I knew that you had not written a letter, since I sat opposite to you all morning. I see also in your open desk there that you have a sheet of stamps and a thick bundle of post-cards. What could you go into the post-office for, then, but to send a wire? Eliminate all other factors, and the one which remains must be the truth.”
“In this case it certainly is so,” I replied, after a little thought. “The thing, however, is, as you say, of the simplest. Would you think me impertinent if I were to put your theories to a more severe test?”
“On the contrary,” he answered, “it would prevent me from taking a second dose of cocaine. I should be delighted to look into any problem which you might submit to me.”
“I have heard you say that it is difficult for a man to have any object in daily use without leaving the impress of his individuality upon it in such a way that a trained observer might read it. Now, I have here a watch which has recently come into my possession. Would you have the kindness to let me have an opinion upon the character or habits of the late owner?”
I handed him over the watch with some slight feeling of amusement in my heart, for the test was, as I thought, an impossible one, and I intended it as a lesson against the somewhat dogmatic tone which he occasionally assumed. He balanced the watch in his hand, gazed hard at the dial, opened the back, and examined the works, first with his naked eyes and then with a powerful convex lens. I could hardly keep from smiling at his crestfallen face when he finally snapped the case to and handed it back.
“There are hardly any data,” he remarked. “The watch has been recently cleaned, which robs me of my most suggestive facts.”
“You are right,” I answered. “It was cleaned before being sent to me.” In my heart I accused my companion of putting forward a most lame and impotent excuse to cover his failure. What data could he expect from an uncleaned watch?
“Though unsatisfactory, my research has not been entirely barren,” he observed, staring up at the ceiling with dreamy, lack-lustre eyes. “Subject to your correction, I should judge that the watch belonged to your elder brother, who inherited it from your father.”
“That you gather, no doubt, from the H. W. upon the back?”
“Quite so. The W. suggests your own name. The date of the watch is nearly fifty years back, and the initials are as old as the watch: so it was made for the last generation. Jewelry usually descends to the eldest son, and he is most likely to have the same name as the father. Your father has, if I remember right, been dead many years. It has, therefore, been in the hands of your eldest brother.”
“Right, so far,” said I. “Anything else?”
“He was a man of untidy habits,-very untidy and careless. He was left with good prospects, but he threw away his chances, lived for some time in poverty with occasional short intervals of prosperity, and finally, taking to drink, he died. That is all I can gather.”
I sprang from my chair and limped impatiently about the room with considerable bitterness in my heart.
“This is unworthy of you, Holmes,” I said. “I could not have believed that you would have descended to this. You have made inquires into the history of my unhappy brother, and you now pretend to deduce this knowledge in some fanciful way. You cannot expect me to believe that you have read all this from his old watch! It is unkind, and, to speak plainly, has a touch of charlatanism in it.”
“My dear doctor,” said he, kindly, “pray accept my apologies. Viewing the matter as an abstract problem, I had forgotten how personal and painful a thing it might be to you. I assure you, however, that I never even knew that you had a brother until you handed me the watch.”
“Then how in the name of all that is wonderful did you get these facts? They are absolutely correct in every particular.”
“Ah, that is good luck. I could only say what was the balance of probability. I did not at all expect to be so accurate.”
“But it was not mere guess-work?”
“No, no: I never guess. It is a shocking habit,-destructive to the logical faculty. What seems strange to you is only so because you do not follow my train of thought or observe the small facts upon which large inferences may depend. For example, I began by stating that your brother was careless. When you observe the lower part of that watch-case you notice that it is not only dinted in two places, but it is cut and marked all over from the habit of keeping other hard objects, such as coins or keys, in the same pocket. Surely it is no great feat to assume that a man who treats a fifty-guinea watch so cavalierly must be a careless man. Neither is it a very far-fetched inference that a man who inherits one article of such value is pretty well provided for in other respects.”
I nodded, to show that I followed his reasoning.
“It is very customary for pawnbrokers in England, when they take a watch, to scratch the number of the ticket with a pin-point upon the inside of the case. It is more handy than a label, as there is no risk of the number being lost or transposed. There are no less than four such numbers visible to my lens on the inside of this case. Inference,-that your brother was often at low water. Secondary inference,-that he had occasional bursts of prosperity, or he could not have redeemed the pledge. Finally, I ask you to look at the inner plate, which contains the key-hole. Look at the thousands of scratches all round the hole,-marks where the key has slipped. What sober man’s key could have scored those grooves? But you will never see a drunkard’s watch without them. He winds it at night, and he leaves these traces of his unsteady hand. Where is the mystery in all this?”
“It is as clear as daylight,” I answered. “I regret the injustice which I did you. I should have had more faith in your marvellous faculty. May I ask whether you have any professional inquiry on foot at present?”
“None. Hence the cocaine. I cannot live without brain-work. What else is there to live for? Stand at the window here. Was ever such a dreary, dismal, unprofitable world? See how the yellow fog swirls down the street and drifts across the dun-coloured houses. What could be more hopelessly prosaic and material? What is the use of having powers, doctor, when one has no field upon which to exert them? Crime is commonplace, existence is commonplace, and no qualities save those which are commonplace have any function upon earth.”
I had opened my mouth to reply to this tirade, when with a crisp knock our landlady entered, bearing a card upon the brass salver.
“A young lady for you, sir,” she said, addressing my companion.
“Miss Mary Morstan,” he read. “Hum! I have no recollection of the name. Ask the young lady to step up, Mrs. Hudson. Don’t go, doctor. I should prefer that you remain.”
