🎧 Nghe chương này

CHƯƠNG VII. LỜI KẾT.

Tất cả chúng tôi đều đã nhận được trát triệu tập phải có mặt tại tòa sơ thẩm vào ngày thứ Năm; thế nhưng, khi ngày thứ Năm gõ cửa, cơ hội để bất kỳ ai đưa ra lời khai đã tan biến tựa mây khói. Một vị Thẩm phán ở cõi trên đã can thiệp vào vụ án này, và Jefferson Hope bị triệu hồi ra trước một phiên tòa mà ở đó, công lý tuyệt đối mới là lẽ phải được thực thi. Ngay trong đêm sau khi bị bắt, khối phình động mạch1 của gã đã vỡ tung, và sáng hôm sau người ta thấy gã nằm duỗi dài trên nền đá lạnh của phòng giam, gương mặt còn vương một nụ cười thư thái lạ kỳ, như thể trong khoảnh khắc cuối cùng của đời mình, gã đã kịp ngoảnh đầu nhìn lại một kiếp sống có ích và một công việc đã được hoàn tất một cách trọn vẹn.

"Thế nào Gregson với Lestrade cũng phát cuồng lên vì cái chết của gã cho mà xem," Holmes nhận định, khi chúng tôi ngồi trò chuyện về sự kiện ấy vào buổi tối hôm sau. "Cái bản cáo thị rùm beng của họ giờ sẽ đi tong ra sao đây?"

"Tôi chẳng thấy họ đóng góp được là bao trong công cuộc tóm cổ gã cả," tôi đáp.

"Anh làm được những gì trên cõi đời này, suy cho cùng, chẳng mấy quan trọng," người bạn tôi đáp lại, giọng chan chứa vị đắng cay. "Vấn đề mấu chốt nằm ở chỗ: anh có thể khiến người đời tin rằng anh đã làm được những điều đó hay không. Nhưng thôi, bỏ qua chuyện ấy đi," anh nói tiếp, giọng khởi sắc hơn sau một thoáng lặng thinh. "Tôi sẽ chẳng đời nào chịu bỏ lỡ cuộc điều tra này, dẫu có phải đánh đổi bất cứ thứ gì. Trong ký ức của tôi, chưa từng có vụ án nào lý thú hơn thế. Dẫu cho nó vô cùng đơn giản, nhưng lại hàm chứa vài điểm hết sức đáng để nghiền ngẫm."

"Đơn giản ư!" tôi buột miệng kêu lên.

"Chà, thực ra thì, khó lòng diễn đạt theo cách nào khác được," Sherlock Holmes đáp, mỉm cười trước vẻ kinh ngạc của tôi. "Minh chứng cho sự đơn giản cốt lõi của vụ án này là ở chỗ: không cần bất kỳ sự trợ giúp nào ngoài vài phép suy luận hết sức thông thường, tôi đã tóm được cổ tên tội phạm chỉ trong vòng ba ngày."

"Quả đúng là như vậy," tôi nói.

"Tôi đã từng giải thích với anh rằng, những điều khác thường thường là một chỉ dẫn hơn là một chướng ngại. Khi giải quyết một vấn đề thuộc loại này, điều tuyệt vời nhất chính là năng lực suy luận ngược. Đó là một thành tựu vô cùng hữu ích, lại cũng rất dễ dàng, thế nhưng người ta chẳng mấy khi thực hành nó. Trong những công việc đời thường, suy luận xuôi thường tỏ ra hữu ích hơn, và bởi vậy mà lối suy luận kia dần dà bị lãng quên. Cứ năm mươi người biết suy luận tổng hợp2 thì may ra mới có một người biết suy luận phân tích3."

"Tôi xin thú thực," tôi nói, "rằng tôi chưa hoàn toàn hiểu được ý của anh."

"Tôi cũng chẳng mong anh hiểu ngay. Để tôi thử làm cho nó sáng rõ hơn nhé. Hầu hết mọi người, nếu anh kể cho họ một chuỗi sự kiện, họ sẽ cho anh biết kết quả sẽ ra sao. Họ gom những sự kiện ấy lại trong đầu, rồi từ đó lập luận rằng một điều gì đó sắp sửa xảy ra. Thế nhưng, có rất hiếm người, nếu anh đưa cho họ một kết quả, lại có thể tự mình truy ngược ra được những bước nào đã dẫn đến kết quả ấy. Chính năng lực này là điều tôi muốn nói khi nhắc đến suy luận ngược, hay suy luận phân tích."

"Tôi hiểu rồi," tôi nói.

"Vụ án này chính là một trường hợp mà anh được trao sẵn kết quả, rồi phải tự mình ráp nối tất cả những mảnh ghép còn lại. Giờ hãy để tôi thử chỉ cho anh thấy từng bước trong lập luận của tôi. Bắt đầu từ lúc khởi đầu nhé. Tôi tiếp cận ngôi nhà đó, như anh đã biết, bằng cách đi bộ, và với một tâm trí hoàn toàn trống rỗng, không hề vướng bận bởi bất kỳ ấn tượng nào. Lẽ tự nhiên, tôi bắt đầu bằng việc quan sát mặt đường. Và ở đó, như tôi đã giải thích với anh, tôi thấy rõ những vết hằn của một cỗ xe ngựa chở khách. Qua thăm dò, tôi xác định chắc chắn rằng nó đã đậu ở đó suốt cả đêm. Tôi tin chắc đó là một chiếc xe ngựa chở khách chứ không phải xe ngựa cá nhân, nhờ vào khoảng cách hẹp giữa hai bánh xe. Chiếc xe bốn bánh chở khách thông thường ở London có chiều ngang hẹp hơn đáng kể so với cỗ xe brougham4 của một quý ông.

"Đó là mắt xích đầu tiên tôi thu được. Sau đó, tôi bước chậm rãi dọc theo lối đi trong vườn. Tình cờ thay, lối đi này lại được làm bằng đất sét - một loại đất đặc biệt thích hợp để lưu lại các dấu vết. Không nghi ngờ gì, với anh nó có vẻ chỉ là một vệt bùn nhão nhoẹt bị giẫm đạp tứ tung. Nhưng với đôi mắt đã qua rèn luyện của tôi, mỗi dấu vết trên bề mặt đó đều mang một ý nghĩa riêng. Không có nhánh nào của khoa học trinh thám lại quan trọng mà cũng bị lãng quên nhiều như nghệ thuật truy theo dấu chân. May mắn thay, tôi đã luôn đặt trọng tâm vào lĩnh vực này, và việc thực hành nhiều đã biến nó thành bản năng thứ hai của tôi. Tôi nhìn thấy những dấu chân nặng nề của đám cảnh sát. Nhưng tôi cũng thấy cả dấu vết của hai người đàn ông đầu tiên bước qua khu vườn. Rất dễ để nhận ra họ đã đi trước những người khác, bởi vì ở một vài chỗ, dấu vết của họ đã bị những kẻ đến sau giẫm đè lên và xóa mờ hoàn toàn. Theo cách này, mắt xích thứ hai của tôi được hình thành. Nó cho tôi biết rằng những vị khách ghé thăm trong đêm gồm hai người: một kẻ nổi bật với chiều cao vượt trội - tôi tính toán được điều này từ độ dài sải chân của hắn - và một kẻ ăn mặc rất hợp thời trang, nếu đánh giá dựa trên dấu ấn nhỏ nhắn và thanh lịch mà đôi ủng của hắn để lại.

"Khi tôi bước vào trong nhà, suy luận cuối cùng này liền được xác nhận. Gã đàn ông đi đôi ủng bảnh bao của tôi đang nằm ngay trước mặt tôi. Vậy thì, kẻ cao lớn chính là thủ phạm đã ra tay - nếu quả thực đây là một vụ giết người. Trên thi thể người chết không hề có vết thương nào. Nhưng vẻ mặt đầy kích động của hắn đã khẳng định với tôi rằng hắn đã lường trước được số phận của mình trước khi nó ập đến. Những người chết vì bệnh tim, hay bất kỳ nguyên nhân tự nhiên đột ngột nào, không bao giờ để lộ sự kích động trên nét mặt như thế. Sau khi ngửi môi người chết, tôi phát hiện một mùi hơi chua. Từ đó tôi đi đến kết luận rằng hắn đã bị ép uống thuốc độc. Một lần nữa, tôi lập luận rằng hắn đã bị cưỡng ép, dựa vào vẻ căm thù và nỗi sợ hãi lộ rõ trên khuôn mặt. Bằng phương pháp loại trừ, tôi đã đi đến kết quả này - đơn giản là vì không có giả thuyết nào khác phù hợp với các dữ kiện. Đừng tưởng tượng rằng đó là một ý tưởng quá đỗi lạ lùng. Việc cưỡng ép uống thuốc độc tuyệt nhiên không phải là một điều mới mẻ trong biên niên sử tội phạm. Các vụ án của Dolsky ở Odessa, và của Leturier ở Montpellier5, sẽ nảy ra ngay lập tức đối với bất kỳ chuyên gia độc chất học nào.

"Và bây giờ đến câu hỏi lớn: động cơ là gì? Cướp bóc không phải là mục tiêu của vụ giết người, vì không có thứ gì bị lấy đi. Vậy đó là chuyện chính trị, hay là vì một người phụ nữ? Đó là câu hỏi đã đặt ra cho tôi. Ngay từ đầu, tôi đã nghiêng về giả thiết thứ hai. Những kẻ ám sát chính trị chỉ quá đỗi vui mừng khi làm xong việc của chúng rồi lập tức bỏ trốn. Trái lại, vụ giết người này được thực hiện vô cùng cẩn trọng. Kẻ thủ ác đã để lại dấu vết của hắn khắp căn phòng, cho thấy hắn đã ở đó suốt cả một khoảng thời gian dài. Hẳn phải là một mối thù oán cá nhân, chứ không phải chuyện chính trị, thì mới đòi hỏi một sự trả thù bài bản và tỉ mỉ đến như vậy. Khi dòng chữ trên tường được phát hiện, tôi càng nghiêng về nhận định của mình hơn bao giờ hết. Sự việc đó quá rõ ràng chỉ là một đòn hỏa mù. Tuy nhiên, khi chiếc nhẫn được tìm thấy, nó đã giải quyết dứt điểm câu hỏi này. Rõ ràng kẻ sát nhân đã dùng nó để nhắc nhở nạn nhân về một người phụ nữ nào đó đã khuất hay không còn hiện diện. Chính tại điểm này, tôi đã hỏi Gregson liệu anh ta có dò hỏi trong bức điện tín gửi đến Cleveland về bất kỳ điểm đặc biệt nào trong quá khứ của Drebber hay không. Anh còn nhớ đấy, anh ta đã trả lời thẳng thừng là không.

"Sau đó tôi tiến hành kiểm tra tỉ mỉ căn phòng. Việc này đã củng cố nhận định của tôi về chiều cao của kẻ sát nhân, đồng thời cung cấp cho tôi những chi tiết bổ sung: điếu xì gà Trichinopoly và độ dài móng tay của hắn. Tôi đã đi đến kết luận - vì không hề có dấu hiệu giằng co - rằng vết máu vương vãi trên sàn đã trào ra từ mũi của kẻ sát nhân trong lúc hắn quá kích động. Tôi có thể nhận thấy vết máu trùng khớp với dấu chân của hắn. Hiếm có người đàn ông nào, trừ phi hắn ta vô cùng sung sức, lại bị chảy máu theo cách này chỉ vì cảm xúc. Vì vậy tôi đánh bạo đưa ra nhận định rằng tên tội phạm có lẽ là một gã đàn ông vạm vỡ với khuôn mặt đỏ gay. Các sự kiện sau đó đã chứng minh rằng tôi đã phán đoán hoàn toàn chính xác.

"Sau khi rời khỏi ngôi nhà, tôi bắt tay vào làm điều mà Gregson đã bỏ quên. Tôi đánh điện cho cảnh sát trưởng ở Cleveland, giới hạn câu hỏi của mình vào những tình huống liên quan đến cuộc hôn nhân của Enoch Drebber. Câu trả lời mang tính quyết định. Nó cho tôi biết rằng Drebber đã từng cầu xin pháp luật bảo vệ khỏi một tình địch cũ, một kẻ mang tên Jefferson Hope, và chính gã Hope này hiện đang ở châu Âu. Giờ thì tôi biết rằng mình đã nắm giữ manh mối then chốt của toàn bộ bí ẩn trong tay. Tất cả những gì còn lại chỉ là phải tóm gọn tên sát nhân.

"Tôi đã tự mình xác định một điều trong đầu: kẻ đã bước vào nhà cùng Drebber không ai khác chính là kẻ đã điều khiển cỗ xe ngựa. Những dấu vết trên mặt đường cho tôi thấy con ngựa đã đi lang thang theo một kiểu mà sẽ không thể xảy ra nếu có ai đó đang trông chừng nó. Vậy thì, người xà ích có thể ở đâu, nếu hắn không ở bên trong ngôi nhà? Một lần nữa, thật vô lý khi cho rằng bất kỳ kẻ tỉnh táo nào lại thực hiện một tội ác có chủ đích ngay dưới con mắt quan sát - có thể nói như vậy - của một kẻ thứ ba, kẻ chắc chắn sẽ tố giác hắn. Cuối cùng, hãy thử nghĩ mà xem: giả sử một người muốn bám theo một người khác khắp London, thì còn cách nào tốt hơn là trở thành một người xà ích cơ chứ? Tất cả những suy xét này đã dẫn tôi đến một kết luận không thể chối cãi: Jefferson Hope phải được tìm thấy trong số những người đánh xe ngựa của Thủ đô.

"Nếu hắn đã từng là một người đánh xe, thì chẳng có lý do gì để tin rằng hắn đã bỏ nghề đó cả. Trái lại, theo quan điểm của chính hắn, bất kỳ sự thay đổi đột ngột nào cũng có thể sẽ thu hút sự chú ý vào bản thân. Hắn có lẽ, ít nhất là trong một thời gian, sẽ tiếp tục hành nghề. Cũng không có lý do gì để cho rằng hắn đang dùng tên giả. Tại sao hắn phải đổi tên ở một đất nước mà chẳng ai biết tên thật của hắn cơ chứ? Vì vậy, tôi đã tổ chức đội trinh sát nhóc tì đường phố của mình, và phái chúng đi một cách có hệ thống tới từng chủ xe ngựa ở London, cho đến khi chúng moi ra được gã đàn ông mà tôi cần. Chúng đã thành công tốt đẹp ra sao, và tôi đã nhanh chóng tận dụng điều đó như thế nào, hẳn vẫn còn in đậm trong trí nhớ của anh. Vụ án mạng của Stangerson là một sự cố hoàn toàn ngoài dự kiến, nhưng dù sao đi nữa cũng khó lòng ngăn chặn được. Thông qua vụ đó, như anh đã biết, tôi đã có được những viên thuốc nhỏ kia - sự tồn tại của chúng đã được tôi phỏng đoán từ trước. Anh thấy đấy, toàn bộ sự việc là một chuỗi các trình tự logic liền mạch, không hề có lấy một chỗ đứt đoạn hay thiếu sót nào."

"Thật là tuyệt diệu!" tôi buột miệng reo lên. "Công lao của anh xứng đáng được công chúng biết đến. Anh nên công bố một bản tường thuật đầy đủ về vụ án này. Nếu anh không làm, tôi sẽ làm thay anh đấy."

"Bác sĩ cứ làm bất cứ điều gì bác sĩ muốn," anh đáp. Rồi anh nói tiếp, tay đưa sang cho tôi một tờ báo: "Nhưng hãy xem cái này đã!"

Đó là tờ Echo ra ngày hôm ấy, và đoạn văn anh chỉ tay vào tường thuật về vụ án mà chúng tôi đang nhắc đến.

"Công chúng," bài báo viết, "đã vuột mất một món kịch tính đầy giật gân, khi gã đàn ông tên Hope - kẻ tình nghi thủ phạm trong vụ sát hại hai ông Enoch Drebber và Joseph Stangerson - đột ngột qua đời. Giờ đây, các chi tiết của vụ án này e rằng sẽ vĩnh viễn không bao giờ được phơi bày ra ánh sáng, mặc dù chúng tôi đã được một nguồn tin đáng tin cậy cho hay rằng tội ác này là kết quả của một mối tư thù lãng mạn và dai dẳng từ nhiều năm về trước, trong đó tình yêu và đạo Mormon cùng đóng một vai trò. Hình như cả hai nạn nhân, thời trai trẻ, đều là thành viên của Giáo hội Các Thánh hữu Ngày Sau, và Hope, kẻ tù nhân giờ đã khuất, cũng có gốc gác từ Thành phố Salt Lake. Nếu vụ án này không để lại một ảnh hưởng nào khác, thì chí ít nó cũng soi rọi một cách hùng hồn nhất hiệu năng trác tuyệt của lực lượng cảnh sát trinh thám nước ta, đồng thời sẽ là một bài học cho hết thảy những kẻ ngoại quốc: rằng khôn ngoan hơn hết là cứ giải quyết những mối tư thù ở quê nhà mình đi, chứ đừng mang chúng đến trên đất Anh. Có một sự thật không thể chối cãi: toàn bộ công lao cho cuộc bắt giữ tài tình này hoàn toàn thuộc về hai viên chức trứ danh của Scotland Yard, các quý ông Lestrade và Gregson. Hình như gã tội phạm đã bị tóm gọn ngay trong phòng của một người nào đó tên là Sherlock Holmes - một kẻ nghiệp dư tự nhận mình có đôi chút năng khiếu trong lĩnh vực trinh thám, và với những tấm gương sáng như các quý ông kia dẫn lối, có lẽ một ngày nào đó anh ta cũng sẽ hy vọng đạt tới trình độ kỹ năng ngang hàng với họ. Người ta dự đoán một khoản tưởng thưởng nào đó sẽ được trao cho hai viên cảnh sát như một sự ghi nhận xứng đáng cho những cống hiến của họ."

"Tôi đã chẳng nói trước với anh như thế ngay từ lúc chúng ta vừa bắt đầu đó sao?" Sherlock Holmes cất tiếng cười lớn mà chua chát. "Đấy, kết quả của toàn bộ 'nghiên cứu' của chúng ta đây: kiếm cho bọn họ một món tiền thưởng!"

"Anh đừng bận tâm làm gì," tôi đáp. "Tôi đã ghi chép đầy đủ mọi sự thật trong nhật ký của mình, và công chúng rồi sẽ biết đến chúng. Còn trong lúc này, anh phải tự an ủi mình bằng chính ý thức về thành công mà anh đã đạt được, giống như gã hà tiện người La Mã kia6 -

'Thiên hạ nhạo báng ta, nhưng ta lại tự vỗ tay khen mình
Khi ngồi nhà một mình ngắm nghía những đồng tiền trong rương.'"

  1. Bệnh phình động mạch: tình trạng một đoạn mạch máu bị phồng lên do thành mạch yếu. Khi khối phình này vỡ ra, nó gây xuất huyết ồ ạt bên trong cơ thể và thường dẫn đến tử vong nhanh chóng. ↩

  2. Cách tư duy đi từ nguyên nhân hoặc các dữ kiện có sẵn để dự đoán kết quả sẽ xảy ra (tương tự lập luận xuôi chiều). ↩

  3. Cách tư duy đi từ kết quả cuối cùng để lần ngược lại các bước và nguyên nhân đã tạo ra nó (cách mà Holmes gọi là 'suy luận ngược'). ↩

  4. Brougham (đọc là 'broom' hoặc 'bru-ơm'): loại xe ngựa kín có bốn bánh, thường do một hoặc hai con ngựa kéo. Đây là phương tiện di chuyển sang trọng phổ biến của giới quý tộc và người giàu có ở Anh thế kỷ 19. ↩

  5. Odessa là một thành phố cảng ở Đế quốc Nga (nay thuộc Ukraine), còn Montpellier là một thành phố ở Pháp nổi tiếng với trường đại học y khoa. Holmes đang nhắc đến các vụ án đầu độc có thật nổi tiếng trong lịch sử tội phạm học châu Âu. ↩

  6. Ám chỉ một câu thơ châm biếm của thi hào Horace (La Mã cổ đại) viết về một kẻ hà tiện: bị thiên hạ chê cười nhưng hắn không bận tâm, chỉ tự mãn khi ở nhà ngắm nghía đống của cải. Watson dùng hình ảnh này để an ủi Holmes, rằng phần thưởng thật sự là sự tự hào về tài năng của chính mình chứ không phải danh vọng hão huyền từ báo chí. ↩