PHỤ LỤC III.

CÂU CHUYỆN VỀ NALA VÀ DAMAYANTI

Thuở xa xưa, cõi Nishadha được trị vì bởi đức vua Nala uy quyền, bậc quân vương mang dung mạo tuấn mỹ sánh tựa thần tình ái giáng trần. Chàng không chỉ là một đấng trượng phu đáng kính trọng, tài năng xuất chúng, mà còn nổi tiếng khắp chốn với tài nghệ ngự mã tuyệt luân. Dẫu vậy, bậc anh quân ấy lại vướng phải một điểm yếu: niềm đam mê quá lớn dành cho trò đỏ đen súc sắc.

Sống cùng thời với Nala là Bhima, bậc vương giả hiển hách trị vì vương quốc Vidharba, một quân vương mang uy vũ đáng gờm. Ngài chính là thân phụ của Damayanti, tuyệt sắc giai nhân kiều diễm nhất thế gian. Những lời ca tụng về vẻ đẹp kiều diễm của nàng Damayanti cũng dần vọng đến tai Nala, khơi dậy trong lòng chàng một niềm khao khát sâu sắc. Ngược lại, bản thân nàng công chúa đài các cũng đôi lần chăm chú nghe kể về phong thái đĩnh đạc cùng vẻ ngoài tuấn tú của đức vua xứ Nishadha. Những lời truyền tai ấy đã nhẹ nhàng gieo vào lòng thiếu nữ những rung động đầu đời. Cứ thế, hai người trẻ tuổi đã thực sự đem lòng yêu mến nhau bằng một tình cảm sâu sắc, dẫu chưa một lần hội ngộ, dẫu ánh mắt chưa từng chạm nhau.

Bậc quân vương đang ôm mối tình si tự khắc khao khát chốn quạnh hiu. Vào một ngày nọ, khi đang lặng lẽ rảo bước giữa chốn ngự uyển vắng người, chàng chợt trông thấy một bầy thiên nga mang đôi cánh vàng rực rỡ, với dáng vẻ trông thật kỳ lạ. Bằng đôi tay linh hoạt, chàng tóm gọn được một con. Con chim thiêng tức thì cất tiếng nài nỉ người bắt giữ, van xin được tha mạng: "Xin ngài hãy thương tình dung thứ cho tôi. Đổi lại, tôi sẽ đến nói tốt về ngài trước mặt công chúa Damayanti, khiến công chúa sẽ không bao giờ muốn có ai khác làm phu quân." Chẳng chút đắn đo, Nala liền phóng thích con chim quý. Ngay lập tức, nó cùng bầy đàn vỗ cánh hướng thẳng về vương quốc Vidharba, hạ cánh xuống khu vườn nơi Damayanti đang vui đùa cùng các thị nữ. Thoạt nhìn thấy bầy chim lạ, vị công chúa kiều diễm đã reo lên thích thú và khao khát bắt lấy chúng. Nàng cùng bầy hầu gái hăng hái vội vã đuổi theo đàn thiên nga cánh vàng. Bọn chim thiêng chẳng chịu tung cánh bay lên, mà cứ tản ra chạy trốn khắp nơi. Một trong số đó đã khéo léo dẫn dụ Damayanti đang say sưa rượt đuổi tách dần khỏi đám tỳ nữ. Nắm lấy cơ hội này, chim thiêng liền kể cho nàng nghe về vẻ đẹp và khí chất vương giả của Nala, rồi chốt lại bằng những lời ngợi khen: “Công chúa vốn dĩ là người xinh đẹp nhất giữa chốn hồng nhan, cũng như ngài Nala là đấng nam nhi xuất chúng bậc nhất giữa muôn ngàn trang tuấn kiệt. Sự kết hợp của hai con người xuất chúng nhường ấy hẳn sẽ tạo nên một mối nhân duyên vô cùng xứng lứa vừa đôi.” Đón nhận những lời ca tụng ấy, vị công chúa mỉm cười mãn nguyện và dịu dàng dặn dò: “Ngươi hãy mang lời này chuyển tới ngài Nala giúp ta nhé.”

Cuộc gặp gỡ kỳ lạ với thiên nga đã tác động mạnh mẽ đến nàng công chúa, khiến nhan sắc nàng héo hon, sắc diện nhợt nhạt và tiều tụy đi trông thấy. Tâm trí nàng giờ đây chỉ nghĩ đến Nala, vạn vật xung quanh chẳng thể nào đem lại cho nàng chút niềm vui thú. Đức vua cha nhận ra sự biến chuyển ấy và cảm thấy vô cùng lo âu. Sau bao ngày đêm trăn trở, ngài đi đến quyết định rằng phương kế vẹn toàn nhất lúc này chính là kén chọn cho ái nữ một đấng phu quân xứng tầm.

Thuận theo lẽ đó, vương lệnh được truyền đi khắp các cõi, triệu cáo đến toàn thể các bậc vương tôn công tử rằng Damayanti sẽ cử hành đại lễ kén chồng vào một ngày lành tháng tốt đã được định sẵn.

Từ tứ phương thiên hạ, những người cầu hôn nô nức đổ về kinh đô của đức vua Bhima. Ai nấy đều ôm ấp hy vọng chiếm trọn trái tim của tuyệt sắc giai nhân mà danh tiếng đã lẫy lừng khắp chốn. Cùng lúc ấy, trong một chuyến vân du chốn thiên đình của Indra, vị đạo sĩ cõi trời Narada đã tình cờ ca tụng vẻ đẹp siêu phàm của Damayanti, đồng thời nhắc đến buổi lễ kén chồng sắp sửa diễn ra. Phấn khích trước những lời ngợi ca nhan sắc của vị đạo sĩ, các vị thần reo lên trong niềm hân hoan tột độ: "Chúng ta cũng sẽ đến đó!". Không chút chần chừ, bốn vị Lokapala¹ uy quyền - những đấng bảo hộ thế giới gồm Indra, Yama², Varuna³ và Kuvera⁴ - lập tức khởi hành tiến về vương quốc Vidharba cùng đoàn tùy tùng hộ giá bề thế.

Dọc đường, họ chạm trán Nala, vị minh quân tài mạo song toàn cũng đang hối hả hướng về cùng một đích đến. Bỏ lại những cỗ xe cõi trời lơ lửng giữa tầng không, các vị thần uy nghi giáng trần và bắt chuyện với nhà vua. Không vội vàng tiết lộ thân phận, họ khéo léo dùng lời lẽ để khiến chàng hứa hẹn sẽ tương trợ. Chờ đến khi Nala gật đầu ưng thuận, họ mới giao phó nhiệm vụ: yêu cầu chàng đến gặp Damayanti, báo cho nàng hay các Lokapala đã hiển hiện giữa hàng ngũ những kẻ cầu hôn, và truyền lệnh buộc nàng phải chọn một trong số họ làm phu quân.

Nala đáng thương bèn bày tỏ tấm chân tình của chính mình dành cho vị công chúa kiều diễm, cùng bao niềm hy vọng mà chàng hằng ấp ủ trên chặng đường vội vã tiến đến buổi lễ kén chồng. Chàng cũng khước từ nhiệm vụ, viện cớ rằng một phàm nhân như chàng làm sao có cơ hội diện kiến Damayanti giữa chốn hoàng cung được canh phòng vô cùng cẩn mật. Thế nhưng, các vị thần đã dễ dàng hóa giải trở ngại cuối cùng này. Indra chỉ buông một câu tỉnh rụi: "Nhà ngươi cứ việc bước vào." Và quả nhiên phép màu đã hiển ứng; bởi chỉ chớp mắt sau đó, Nala đã kinh ngạc nhận ra mình đang đứng ngay giữa chốn thâm cung kín cổng cao tường. Vẻ tuấn tú ngời ngời của chàng lập tức làm xao động cả khuê phòng, khiến các tỳ nữ không khỏi thảng thốt ngỡ ngàng. Damayanti là người đầu tiên lấy lại vẻ trấn tĩnh trước sự hiện diện đột ngột của chàng trong chốn nội cung. Nàng nở nụ cười duyên dáng, cất lời với kẻ đột nhập bằng giọng điệu vô cùng mềm mỏng: "Chàng là ai, ôi người mang dung nhan tuyệt mỹ, người đã đến đây và khơi dậy tình yêu trong lòng thiếp. Ôi đấng thanh khiết mang vóc dáng uy nghi của chốn cửu trùng, thiếp khát khao muốn tường tận danh tính của chàng, và cớ sự nào đã đưa bước chân chàng đến chốn này. Bằng cách nào chàng lại có thể qua mặt tất thảy tai mắt để lẻn vào đây, trong khi khuê phòng của thiếp vốn được bảo vệ nghiêm ngặt⁵ và vương lệnh của phụ vương lại muôn phần hà khắc?"

Với cõi lòng trĩu nặng ưu tư, Nala cất lời xưng danh, rồi trịnh trọng hoàn tất cái nhiệm vụ khó xử mà những đấng cõi trời đã áp đặt lên chàng. Chẳng hề mờ mắt trước viễn cảnh được sánh đôi cùng các vị thần linh tối cao, Damayanti, bằng tất cả vẻ thuần khiết và chân thành, mỉm cười đáp lời Nala: "Ôi hỡi đức vua, xin chàng hãy rủ lòng yêu thương thiếp và truyền cho thiếp những việc thiếp phải làm vì chàng. Tấm thân này cùng bao vinh hoa phú quý thiếp có đều nguyện thuộc về chàng... Nếu chàng chối bỏ thiếp, người ngày đêm tôn thờ chàng, thì vì chàng thiếp nguyện tìm đến độc dược, ngọn lửa, dòng nước, hay sợi dây thòng lọng để kết liễu đời mình." Nala bèn cảnh báo nàng về cơn thịnh nộ giáng xuống nếu cả gan xúc phạm các bậc thần linh. Chàng khuyên nàng hãy sáng suốt chọn lấy một trong số những người cầu hôn đến từ cõi trời làm phu quân, để bản thân chàng không bị vạ lây. Nhưng nàng tha thiết thỉnh cầu chàng hãy đích thân bước ra dự lễ kén chồng, và chính tại nơi đó, nàng sẽ trao tay mình cho chàng trước sự chứng giám của chư thần cõi trời.

Nala đành quay gót trở lại diện kiến các Lokapala, những người đang nóng lòng dồn dập gặng hỏi từng chi tiết trong chuyến đi sứ của chàng. Chàng thật thà thuật lại đầu đuôi cuộc tương phùng giữa mình và Damayanti, thậm chí không ngần ngại tiết lộ việc thiếu nữ kiều diễm ấy đã kiên quyết chọn chàng làm phu quân. Khi đã tận tâm hoàn tất phận sự bằng tất cả sự trung thành tuyệt đối, Nala cúi đầu, phó mặc số phận và kết quả cuối cùng vào phán quyết của các vị thần.

Đến ngày cử hành lễ kén chồng, vị công chúa bước vào đại sảnh rồi bỗng sững sờ kinh ngạc. Trước mặt nàng không chỉ có một, mà đến năm Nala đang an tọa cạnh nhau. Giữa những dung mạo giống nhau như đúc, vị thiếu nữ trót trao trái tim yêu không sao phân biệt nổi đâu là quân vương xứ Nishadha đích thực. Run rẩy phủ phục trước cả năm người, bằng một lời thỉnh cầu chất chứa niềm tin ngọt ngào, nàng khẩn thiết nài xin các vị thần hãy bộc lộ chân thân, bởi tự đáy lòng, nàng đã sớm chọn Nala làm phu quân.

Cảm động trước lời cầu nguyện đong đầy chân thành và giản dị ấy, các vị thần hộ pháp Lokapala liền thu lại ảo ảnh, trở về với dáng vẻ uy nghi chốn thiên giới. Ngay khắc đó, vị thiếu nữ kiều diễm e thẹn bước tới, nắm lấy vạt áo Nala rồi dịu dàng choàng vòng hoa rực rỡ quanh cổ chàng.

Hài lòng trước kết cục viên mãn, các vị thần rộng lượng ban tặng muôn vàn ân huệ cho người được chọn vừa giành chiến thắng. Trân trọng niềm vinh dự to lớn thiêng liêng vừa được trao gửi, Nala bèn hướng về phía Damayanti mà cất lời đáp từ: "Bởi vì nàng, ôi người con gái được đất trời ban phước, đã chọn một kẻ phàm trần giữa sự hiện diện uy nghiêm của các đấng bề trên, xin hãy biết cho rằng, ta sẽ là một người chồng luôn hết lòng tuân theo mọi mong nguyện của nàng. Và, ôi người mang những nụ cười ngọt ngào đắm say, ta nói với nàng lời chân thật này: chừng nào hơi thở còn luân chuyển trong vóc hình này, ta sẽ mãi mãi là của nàng, và chỉ thuộc về riêng nàng mà thôi."

Vị tiểu thư duyên dáng, dĩ nhiên, cũng đáp lại chàng bằng những lời âu yếm vẹn tròn. Mọi sự đều được sắp đặt vô cùng êm đẹp. Đám cưới thiêng liêng được cử hành trong không khí vô vàn trang trọng, để rồi vị vua xứ Nishadha hân hoan trở về quê hương cùng cô dâu xinh đẹp tuyệt trần của đời mình.

Thế nhưng, con đường dẫn tới tình yêu đích thực vốn dĩ hiếm khi êm ả. Đợi chờ đôi uyên ương phía trước vẫn còn là bao thử thách gian truân. Chuyện kể rằng, trên đường hồi hương sau khi rời khỏi buổi lễ kén chồng của Damayanti, các đấng thiêng liêng tình cờ chạm mặt Kali và Dwapara đang rảo bước tiến về kinh thành xứ Vidharba. Thực chất, Kali⁶ cất bước viễn du chính là để mong cầu hôn ước cùng Damayanti. Vì vậy, khi hay tin đại lễ kén phò mã đã hạ màn và Nala là người giành được vòng hoa chiến thắng, cõi lòng hắn sục sôi một nỗi bất mãn đến tột cùng.

Mang sẵn ác tâm, ác thần nuôi ý định phá hoại hạnh phúc của Nala. Với suy nghĩ đó, hắn rảo bước tiến thẳng về phía vương đô. Thu mình chờ chực thời cơ - và rồi cơ hội cũng đến khi nhà vua vô tình sơ suất trong vài nghi thức tế lễ nhỏ - Kali liền chớp lấy xâm nhập và thao túng toàn bộ tâm trí Nala. Đồng thời, tên ác thần còn xúi giục Pushkara buông lời thách đấu súc sắc cùng vị vua trẻ. Chẳng thể chối từ, lại thêm linh hồn đang chịu sự chế ngự của Kali, Nala lao vào ván cược tựa một kẻ cuồng tín. Kết cục bi thảm ắt hẳn là điều khó tránh khỏi, bởi lẽ những viên súc sắc kia vốn chẳng phải vật vô tri bình thường, mà do chính Dwapara hóa thân thành. Cuộc sát phạt kéo dài đằng đẵng suốt nhiều tháng trời, bòn rút của Nala tất thảy cơ đồ, tước đoạt đến cả ngai vàng vương quốc. Trong suốt khoảng thời gian ấy, Nala hành xử như một kẻ đánh mất hoàn toàn lý trí. Xót xa trước cơ sự, Damayanti đành giao phó hai con nhỏ cho một người phu xe trung thành, đưa chúng về lánh nạn nơi nhà ngoại. Chạm đến đỉnh điểm, kẻ thắng cuộc ngạo mạn yêu cầu Nala đưa Damayanti lên bàn cược, bởi chàng chẳng còn lại chút tài sản nào. Lòng trĩu nặng uất hận, song Nala chỉ vươn mình đứng dậy với vẻ uy nghi trầm mặc. Chàng cởi bỏ vương miện cùng mọi châu báu trên người, dứt khoát bước ra khỏi cổng thành. Dẫu trên mình chỉ còn vận độc một mảnh vải - chắc hẳn là một tấm sari - Damayanti vẫn một lòng nối gót phu quân, bước vào chặng đường lưu đày gian khổ.

Vừa đoạt ngôi, Pushkara lập tức ban lệnh cấm ngặt mọi sự cưu mang dành cho Nala, kẻ nào vi phạm sẽ phải chịu án tử. Thế nên, vị cựu vương cùng hoàng hậu đành phải nương tựa lẫn nhau giữa chốn bơ vơ. Mong bắt được vài con chim hoang dã làm thức ăn lót dạ, Nala vung tấm hoàng bào lên che phủ lũ chim. Nào ngờ, chúng vỗ cánh tung bay, cuỗm theo cả mảnh áo mong manh, khiến cựu vương rơi vào cảnh không mảnh vải che thân. Lâm vào đường cùng, chàng đành phải san sẻ tấm y phục duy nhất của Damayanti, khiến đôi uyên ương phút chốc rơi xuống tận cùng đáy sâu khốn khổ. Nala chẳng cam lòng mượn sự trợ giúp từ gia quyến bên vợ, song ngẫm lại, nếu Damayanti một thân một mình, có chăng nàng sẽ tìm đường về nương tựa mẹ cha. Nghĩ vậy, dưới sự xui khiến của ác thần Kali đầy thù hận, Nala đã nhẫn tâm gạt bỏ người vợ nhan sắc tuyệt trần giữa đêm khuya thanh vắng, chìm sâu trong cánh rừng u linh. Nỗi bi ai và tuyệt vọng bao trùm lấy bóng hình cô độc khi Damayanti bàng hoàng nhận ra mình đã bị bỏ rơi. Bật lên tiếng khóc than xé lòng, nàng lang thang khắp chốn tựa một linh hồn điên dại. Đứa con gái vương giả ấy vô tình chạm mặt một con mãng xà khổng lồ. Vòng thân trơn tuột của ác thú đã lẳng lặng siết chặt lấy thân hình liễu yếu đào tơ, toan đoạt mạng nàng trong chớp mắt. May mắn thay, một bóng thợ săn vụt tới ứng cứu, vung thanh gươm bén ngót chém đứt lìa đầu xà tinh. Sau khi hỏi han và phân trần nguồn cơn, sự việc lại diễn tiến theo chiều hướng khác: “Chiêm ngưỡng người thiếu phụ nhan sắc tuyệt trần, trên mình chỉ vận nửa mảnh lụa che thân, để lộ bầu ngực căng tràn nhựa sống, vòng eo thắt đáy lưng ong cùng tứ chi thanh ngọc không vương tì vết. Gương mặt nàng bừng sáng tựa trăng rằm, đôi mắt điểm tô hàng mi cong vút, hòa cùng thanh âm ngọt lịm tựa mật ong, tên thợ săn phút chốc trỗi dậy lòng ham muốn.” Đứng trước dục vọng đê hèn ấy, Damayanti đoan chính bùng lên cơn phẫn nộ tột cùng. Nàng dõng dạc cự tuyệt thứ thú tính ti tiện và buông lời nguyền rủa đanh thép, khiến gã đàn ông ngã lăn ra tuyệt mạng ngay dưới gót chân nàng.

Đơn độc giữa đại ngàn bao la, nơi dã thú rình rập và đầy rẫy thảo khấu cùng các bộ lạc Mleccha⁷, Damayanti tội nghiệp hoang mang lang thang khắp chốn để kiếm tìm Nala. Giữa cơn bĩ cực, nàng cất tiếng hỏi cả loài mãnh hổ hung tợn lẫn những ngọn núi câm lặng, thiết tha mong mỏi chúng có thể chỉ cho nàng biết phu quân đã đi về đâu. Mải miết lê bước suốt ba ngày ba đêm, vị hoàng hậu bất hạnh cũng tìm đến được tịnh xá của một vài vị đạo sĩ. Nàng dạn dĩ bước vào nhưng vẫn giữ dáng vẻ vô cùng khiêm nhường và được các bậc chân tu ân cần chào đón. Ngỡ ngàng trước vẻ đẹp kiều diễm của nàng, họ khẽ cất lời dò hỏi xem liệu nàng có phải là nữ thần cai quản cánh rừng, ngọn núi hay dòng sông chốn này chăng. Damayanti nghẹn ngào giãi bày hoàn cảnh bi đát của mình và nhận lại từ các đạo sĩ những lời trấn an vô cùng êm dịu về ngày tháng sớm được đoàn tụ cùng Nala, cũng như niềm hạnh phúc viên mãn trong tương lai. Nào ngờ ngay sau đó, “các đạo sĩ cùng với những ngọn lửa thiêng và chốn ẩn cư của họ thoắt chốc biến mất khỏi tầm mắt,” để lại vị hoàng hậu đứng chơ vơ trong sự ngỡ ngàng tột độ.

Những chặng đường lang thang dấn sâu vào tận cùng rừng thẳm đã đưa Damayanti đến một bãi đất tương đối quang đãng. Tại đây, nàng bắt gặp một đoàn thương nhân đang cắm trại bên bờ suối cùng với vô số ngựa, voi và nhiều loài thú thồ hàng khác. Thế nhưng, đám thương buôn chẳng thể hé lộ cho nàng bất kỳ tin tức nào về Nala, bởi lẽ, như lời vị trưởng đoàn đã cả quyết, nàng là con người duy nhất mà họ tình cờ hội ngộ giữa chốn đại ngàn thăm thẳm này. Tuy vậy, khi biết họ đang hướng về thành phố Suvahu, Damayanti liền xin gia nhập đoàn lữ hành. Quãng đường phía trước hiển nhiên còn rất xa xôi và khu rừng thì dường như bất tận; trải qua nhiều ngày ròng rã tiến bước, họ vẫn chưa thể thoát khỏi biển cây cối mịt mùng. Cho đến một buổi tối nọ, đoàn lữ hành quyết định hạ trại bên bờ một hồ nước tuyệt đẹp phủ kín hoa sen. Giữa đêm khuya thanh vắng, một bầy voi rừng lững thững đi xuống hồ uống nước, bất chợt phát hiện ra bầy voi nhà của nhóm thương nhân và tức thì giáng xuống một đòn tấn công cuồng bạo. Một cảnh tượng hỗn loạn đến không thể tả xiết lập tức nổ ra. Kẻ thì bị giẫm đạp đến chết dưới bàn chân của những con thú khổng lồ, người thì bỏ mạng bởi những chiếc ngà sắc nhọn xuyên thấu, trong khi những người còn lại nhốn nháo tháo chạy thục mạng tìm nơi lánh nạn. Đám người chạy trốn cuống cuồng chui rúc vào các lùm cây bụi hoặc leo tót lên nương nhờ những cành cây cao. Bầy ngựa, lạc đà và voi húc nhau loạn xạ rồi lao đi trong cơn hoảng loạn tột độ, càng khoác thêm nét hoang dại, điên cuồng lên khung cảnh vốn đã vô cùng hỗn độn và huyên náo. Mọi thứ càng bị đẩy lên đỉnh điểm của sự kinh hoàng khi một đám cháy khủng khiếp bất ngờ bùng phát. Giữa cơn hoảng loạn tột cùng, tiếng la hét chói tai và tiếng khóc than cõi lòng của con người hòa lẫn vào những tiếng gầm rống của bầy thú đang giận dữ, đau đớn. Damayanti giật mình bừng tỉnh giữa cơn sợ hãi tột độ; nhưng rồi chỉ một chốc sau, nàng lại có thêm lý do để đặc biệt lo lắng cho sự an nguy của chính mình, xuất phát từ một mối hiểm họa mà nàng chẳng thể nào ngờ tới.

“Và những người trong đoàn lữ hành may mắn toàn mạng trốn thoát đã tập hợp lại cùng nhau, rỉ tai dò hỏi, ‘Chúng ta đã gây ra nghiệp chướng gì thế này? Phải chăng chúng ta đã chểnh mảng việc thờ phụng đấng Manibhadra⁸ vinh quang, cũng như vị Vua Vaisravana cao quý và uyển chuyển của loài Yaksha. Có lẽ chúng ta đã quên tôn thờ những vị thần gieo rắc tai ương, hoặc chúng ta đã không dâng lên ngài lòng thành kính ưu tiên nhất. Hay tai họa này chính là điềm báo nhãn tiền từ những con chim (mà chúng ta đã thấy)! Những vì sao chiếu mệnh của chúng ta vốn chẳng hề mang điềm gở. Nếu vậy thì thảm kịch này còn bắt nguồn từ nguyên cớ nào khác nữa đây?’ Những người khác, giữa cơn thống khổ vì mất đi tài sản và người thân, liền phẫn uất cất tiếng, ‘Cái ả đàn bà trông như kẻ điên dại đột nhiên xuất hiện giữa đoàn lữ hành hùng mạnh này với bộ dạng quái gở chẳng giống con người kia, đích thị là kẻ đã dựng nên ảo ảnh đáng sợ này từ trước. Ả chắc chắn là một con quỷ Rakshasa, Yaksha hoặc một mụ Picácha⁹ đáng sợ. Tất cả những tai ương này mười mươi là tác phẩm của ả, chẳng cần phải nghi ngờ thêm nữa. Nếu chúng ta tóm được cái thứ ác quỷ đã tàn sát bọn thương nhân, cái thứ đã gieo rắc vô vàn đau thương đó, chúng ta nhất định sẽ giết chết kẻ hãm hại này bằng đá tảng, bụi đất, cỏ cây, gậy gộc, và cả bằng chính nắm đấm của chúng ta.’¹⁰ Và khi vô tình nghe được những lời lẽ kinh hãi đó từ đám thương nhân, Damayanti, trong nỗi hoảng loạn, tủi nhục và lo âu, đã vội vã tháo chạy vào sâu trong rừng thẳm vì kinh hồn bạt vía trước những hiểm họa bủa vây.”

Dẫu vậy, Damayanti vẫn cố gắng khẩn cầu và giành được sự bảo vệ từ một vài vị Bà La Môn đồng hành cùng đoàn thương nhân, để rồi dưới sự che chở của họ, nàng đã bình an tiến vào thành phố Suvahu. Bộ dạng kỳ quái, nhếch nhác như một kẻ điên dại của nàng, kết hợp cùng trang phục rách rưới thiếu thốn, đã ngay lập tức khơi dậy sự tò mò tột độ của đám thị dân, những kẻ đã thô lỗ bám gót nàng đi khắp mọi nẻo đường. Tình cảnh đáng thương của nàng giữa chốn phố thị ồn ào, cùng với nhan sắc tuyệt trần dường như không một nghịch cảnh nào có thể tàn phá, đã vô tình thu hút ánh nhìn của hoàng thái hậu khi bà đang trông ra từ một khung cửa sổ của hoàng cung. Kết cục là Damayanti đã được truyền gọi diện kiến và sau đó được lưu lại trong hoàng cung với tư cách là một hầu nữ thấp kém hầu hạ vị công chúa.

Giờ đây, chúng ta hãy dõi theo vận mệnh long đong của Nala. Kể từ khoảnh khắc dứt áo bỏ lại Damayanti bơ vơ giữa rừng sâu, chàng cất bước lầm lũi cho đến khi bắt gặp một đám cháy rực rỡ đang bùng lên dữ dội. Từ giữa biển lửa hừng hực, một âm thanh vang dội truyền đến tai chàng: "Ôi Nala chính trực, hãy bước tới đây." Chẳng chút run sợ hay do dự, Nala thuận lời tiến vào và kinh ngạc khi thấy giữa ngọn lửa là một con mãng xà oai phong đang cuộn mình thành những vòng xoắn khổng lồ. Con rắn cất lời, giãi bày rằng nó đang phải gánh chịu lời nguyền cay nghiệt từ một vị Rishi vĩ đại, người "có công năng tu tập cao siêu" mà nó từng cả gan lừa gạt. Theo hình phạt của lời nguyền, con rắn bị kết án phải nằm bất động tại chốn này cho đến khi được Nala mang đi nơi khác, khi ấy, nó mới mong tìm lại sự tự do. Vừa dứt lời, con mãng xà thu nhỏ thân hình to lớn lại cho đến khi chỉ bằng ngón tay cái của một người đàn ông. Nala nhẹ nhàng nhặt con rắn lên và đưa nó rời xa vùng lửa đỏ. Vừa đến nơi an toàn, con rắn liền cắn vào người Nala rồi tức khắc hiện nguyên hình vóc to lớn như thuở ban đầu. Vết cắn mang pháp thuật kỳ bí ấy đã tạo ra một sự biến đổi diện mạo dị thường, khiến Nala phút chốc mang một vẻ ngoài tiều tụy, khó gần. Mãng xà bèn ôn tồn giải thích rằng sự thay đổi này hoàn toàn vì sự an nguy của ngài. Nó khuyên ngài hãy đi đến thành Ayodhya, dùng tài nghệ điều khiển chiến xa và huấn luyện thần mã để phụng sự vị quân vương nơi đó, đổi lại một đặc ân: được truyền thụ bí thuật của trò chơi xúc xắc. Trước khi từ biệt, con rắn còn trao tặng Nala một bộ y phục nhiệm màu, dặn dò rằng chỉ cần khoác lên người, ngài sẽ lập tức khôi phục lại dáng vẻ tuấn tú như xưa. Làm theo lời chỉ dẫn, Nala đã xin vào hoàng cung và được ban chức quan đánh xe kiêm thống lĩnh các chuồng ngựa hoàng gia, ẩn mình dưới cái tên Váhuka.

Ở một diễn biến khác, các tu sĩ Bà La Môn vâng lệnh Vua Bhima - phụ thân của Damayanti - đang lặn lội khắp mọi miền đất nước để tìm kiếm tung tích đôi phu thê lưu lạc. Vận may mỉm cười khi một trong số họ đã tình cờ gặp lại Damayanti và nhận ra nàng nhờ nốt ruồi mang hình dáng đóa hoa sen thanh tao hiện diện giữa đôi mày ngài. Nhờ sự phát hiện này, nàng được đưa về đoàn tụ tại vương quốc của cha mình, nơi những đứa con thơ đang được nuôi dưỡng trong gấm vóc lụa là. Thế nhưng, bao nhung lụa vinh hoa cũng chẳng thể nào xoa dịu được nỗi khắc khoải nhớ thương phu quân Nala trong lòng nàng. Dựa vào sự giúp đỡ của mẫu hậu, nàng đã thỉnh cầu các tu sĩ Bà La Môn đi khắp các quốc gia, cất vang lời than thở tại mọi buổi hội họp cộng đồng: "Ôi, hỡi người chồng đam mê cờ bạc của thiếp, chàng đã đi về nơi nao? Chàng đã nhẫn tâm cắt đứt một nửa tấm áo, bỏ lại người vợ tận tụy yêu thương đang say ngủ giữa chốn rừng sâu," và nhiều lời lẽ thống thiết khác. Lời kêu ca bi thiết ấy dĩ nhiên đã chạm đến tận sâu thẳm trái tim của Nala - nay đã ẩn mình dưới lốt Váhuka. Chàng vô tình thốt ra vài lời bình luận với ngụ ý rằng, một bậc liệt nữ đoan trang không nên ôm lòng oán giận người đàn ông vô phước đã bị bầy chim cướp mất y phục. Những lời lẽ ẩn ý này ngay lập tức được bẩm báo lại cho Damayanti, khiến nàng sinh lòng ngờ vực về thân phận thực sự của Váhuka, dẫu cho diện mạo người phu xe này có khác biệt đến đâu đi chăng nữa.

Quyết tâm đưa phu quân quay về bên mình, nàng đã phái sứ giả lan truyền tin tức khắp thành Ayodhya rằng: Do không rõ Nala còn sống hay đã thác, Damayanti quyết định mở hội Swayamvara để kén chọn vị hôn phu thứ hai vào ngay ngày hôm sau¹¹.

Nghe tin, Vua Ritupama xứ Ayodhya vô cùng khao khát được hiện diện trong dịp trọng đại này, dù khoảng cách từ vương quốc của ngài đến Kundina xa ngót nghét một trăm yojana. Tuy nhiên, nhờ vào tài năng ngự mã siêu phàm nhất, Nala đã điều khiển chiến xa vượt qua quãng đường xa xôi ấy trong đúng khoảng thời gian định trước. Trên chặng đường rong ruổi, họ cũng trải qua những cuộc phiêu lưu kỳ thú, và quan trọng hơn cả, Nala đã được quân vương của mình truyền thụ toàn bộ bí thuật của bộ môn xúc xắc.

Ngay khi đặt chân đến Kundina, họ không khỏi ngỡ ngàng khi nhận thấy chẳng có bất kỳ dấu hiệu chuẩn bị nào cho lễ kén chồng của Damayanti. Bấy giờ, họ mới vỡ lẽ rằng mình đã bị mắc lừa bởi một nguồn tin giả mạo.

Nghe tiếng sấm gầm rền vang khi cỗ chiến xa của Vua Ritupama lao vào thành phố, Damayanti dấy lên linh cảm mãnh liệt rằng người cầm cương không ai khác ngoài Nala. Thế nhưng, trái tim nàng thắt lại vì muộn phiền khi nhìn thấy Váhuka - kẻ mang diện mạo tiều tụy, khác xa hoàn toàn vẻ oai phong tuấn tú của phu quân yêu dấu. Dẫu vậy, trong thời đại mà những phép màu nhiệm và sự hóa thân kỳ bí vốn dĩ là chuyện thường tình, người phu đánh xe kia rốt cuộc rất có thể chính là phu quân của nàng đang khoác lên mình một lớp ngụy trang. Nghĩ vậy, nàng đã bí mật kết nối với chàng thông qua người tì nữ thân tín. Qua vô số những dấu hiệu và sự thử thách khéo léo, nàng đã tự thuyết phục bản thân mình một cách mạnh mẽ rằng: Váhuka, kẻ đang đứng trước mặt nàng, đích thực là vị phu quân Nala đã từng lưu lạc bấy lâu.

Được sự ưng thuận của song thân, nàng truyền người đưa Váhuka đến tẩm cung. Nàng ra đón chàng trong bộ dạng tiều tụy, chỉ độc một mảnh vải đỏ quấn quanh người, mái tóc rối bời bám đầy bụi đất. Những uẩn khúc dần được tỏ tường. Thể theo lời thỉnh cầu của Damayanti, vị thần gió đã giáng hạ làm chứng, khẳng định vị hoàng hậu kiều diễm loan tin tổ chức lễ kén chồng tại Ayodhya cốt chỉ để dẫn dắt Nala quay về bên nàng. Ngài tuyên thệ rằng nàng hoàn toàn vô tội. Ngay lúc ấy, hàng vạn đóa hoa từ không trung lả tả tuôn rơi, và những hồi trống định âm chốn thiên tào bắt đầu vang vọng muôn nơi.

Bao hoài nghi về Damayanti tan biến, Nala liền khoác lên người bộ y phục thanh khiết do Mãng xà trao tặng, phút chốc khôi phục lại diện mạo anh tuấn ngày nào. “Và rồi, khi chiêm ngưỡng phu quân chính trực trong hình dáng đích thực, cô con gái ngọc ngà không tì vết của Vua Bhima nhào đến ôm chầm lấy chàng, nức nở tuôn trào dòng lệ. Vị quân vương Nala cũng ôm chặt ái nữ của Bhima-người vợ vẫn một lòng son sắt-cùng những đứa con thơ vào lòng, ngập tràn trong niềm hân hoan. Dựa khuôn mặt đẫm lệ vào ngực chàng, nàng Damayanti diễm lệ với đôi mắt to tròn bắt đầu buông tiếng thở dài khi bao nỗi gian truân ùa về. Choáng ngợp trước niềm xót xa khôn tả, bậc mãnh hổ giữa chốn nhân gian ấy đứng lặng yên rất lâu, ôm ghì lấy thân hình Damayanti lấm lem bụi trần nhưng rạng rỡ những nụ cười ngọt ngào.”

Sau biến cố trùng phùng, Nala cất bước trở về cố quốc Nishadha và trực tiếp buông lời thách đấu một ván súc sắc với người anh em của mình. Chàng mang toàn bộ tài sản vừa gầy dựng được, cùng với nàng Damayanti kiều diễm, ra làm vật đặt cược để đổi lấy vương quyền từng bị tước đoạt. Chàng đưa ra hai ngả rẽ cho kẻ đối diện: súc sắc hoặc chiến tranh. Pushkara hân hoan chấp thuận lời thách thức, không quên buông lời mỉa mai cay độc: “Rõ ràng là Damayanti, khoác lên mình mớ của cải mà ta sắp đoạt được từ ngươi, sẽ hầu hạ ta hệt như một nàng Apsara chốn thiên đình hầu hạ thần Indra vậy.” Thế nhưng, bánh xe vận mệnh đã đổi chiều. Nala xuất sắc đoạt lại vương quốc, song bằng tấm lòng bao dung quảng đại, chàng vẫn san sẻ quyền lực với người anh em không xứng đáng của mình. Và rồi, tất cả bọn họ, lẽ dĩ nhiên, đã trải qua những tháng ngày hạnh phúc viên mãn mãi về sau.

APPENDIX III. The Story of Nala and Damayanti

There was once a powerful King of the Nishadhas, named Nala, who was as beautiful as the god of love himself. He was, moreover, an honourable man, highly accomplished, and especially well-versed in the management of horses, but he had a weakness for dice.

Contemporary with Nala was Bhima, King of the Vidharbas, a formidable monarch, and father of Damayanti, the most lovely maiden in the world. Fame had carried to Nala the report of Damayanti’s unrivalled charms and had made him quite love-sick. The fair lady, too, had often been told of the manly beauty and grace of the King of the Nishadhas, and had had a tender chord in her heart touched by what she had heard. Thus were these two young people actually in love with each other, although they had never met or even exchanged glances.

The enamoured king naturally sought solitude; and one day, while moodily lounging in the inner gardens of his palace, he saw some strange-looking swans with golden wings. He caught one of them with his hands. The bird immediately addressed his captor, asking to be spared, and promising to speak to Damayanti about him “in such a way that she will not ever desire to have any other person for her lord.” Of course the swan was liberated there and then and, proceeding at once along with his fellows to the land of the Vidharbas, alighted in the gardens where Damayanti was sporting with her maids. The fair princess was eager to catch the strange birds as soon as she observed them; so she and her attendants began to run after the golden-winged swans, who fled in all directions without taking wing. One of these birds led the eager Damayanti away from her companions, and then, seizing the opportunity, told the charming girl about Nala and his beauty, winding up with these words: “Thou also art a jewel among thy sex as Nala is the prime among men. The union of the best with the best is happy.” To which the gratified princess replied: “Do thou speak thus unto Nala also.”

The adventure with the swan had such an effect upon the princess that she became melancholy, pale-faced, and lean. Her thoughts were of Nala only, and she could find no pleasure in her surroundings. Her father noticed the change with much anxiety and, after weighing the matter, concluded that the best thing he could do would be to find a husband for his daughter.

He accordingly gave notice, far and wide, to the kings and princes of the land that Damayanti would hold her swayamvara on a certain date.

From every direction suitors thronged to Bhima’s capital in the hope of winning the much-coveted beauty whose fame filled the whole earth. The celestial Rishi, Narada, on a casual visit to Indra’s Heaven, made passing reference to Damayanti’s transcendent beauty and to her approaching swayamvara. The gods, excited by his words, exclaimed in rapture: “We also will go there,” and four of them, the Lokapalas or guardians of the world-Indra, Yama, Varuna and Kuvera-set out without delay for the country of the Vidharbas, accompanied by their attendants.

On the way they met the handsome and virtuous Nala bent on the same errand. Leaving their celestial cars in the sky, they descended to the earth and entered into converse with the king. Without revealing themselves to him they cunningly got him to promise to help them, and when he had done so requested him to go to Damayanti and inform her that the Lokapalas were amongst the suitors for her hand, and to request her to choose one of them for her lord.

Poor Nala explained his own feelings with respect to the fair princess, and the hopes with which he was hastening to the swayamvara. He also protested that it would be impossible for him to have an interview with Damayanti in her well-guarded palace. But the gods removed this last difficulty, Indra simply saying: “Thou shalt be able to enter.” And so it proved; for it was not long before Nala found himself in the inner apartments of the palace. His wonderful beauty created a great sensation amongst the astonished women of the zenana. Damayanti was the first to recover from the surprise of his unexpected presence in the inner apartments, and smilingly addressed the intruder in these by no means harsh words: “What art thou, O thou of faultless features, that hast come here, awakening my love. O sinless one, O hero of celestial form, I am anxious to know who thou art that hast come hither, and why thou hast come hither. And how it is that thou hast not been discovered by anyone, considering that my apartments are well-guarded¹ and the king’s mandates are stern.”

Nala with a sad heart told her who he was, and honourably discharged the distasteful duty imposed upon him by the celestials. Undazzled by the prospect of having a god for her husband, Damayanti, with charming simplicity, said to Nala with a smile: “O king, love me and command me what I shall do for thee. Myself and what else of wealth is mine are thine.... If thou forsake me who adore thee, for thy sake will I resort to poison or fire, or water, or the rope.” Nala dwelt upon the danger of offending the gods, and advised the princess to choose one of her celestial suitors for her lord and no blame would attach to him; but she told him to come himself to the swayamvara and she would there give him her hand in the presence of the celestials.

Nala returned to the Lokapalas, who were eager in their inquiries about the details of his mission. He faithfully related what had passed between himself and Damayanti, even so far as to tell them that the maiden had expressed her determination to choose him for her husband. Having discharged his obligations with strict fidelity, Nala left the issue in the hands of the gods.

On the day of the swayamvara the astonished princess saw, on entering the hall, not one but five Nalas before her, all seated together. Unable to discriminate from amongst them the King of the Nishadhas, the fond maiden tremblingly prostrated herself before the five and, in an appeal full of sweet confidence, begged the gods to reveal themselves to her, as she had in her heart chosen Nala for her lord. Touched by her simple prayer, the Lokapalas resumed their celestial attributes, and the fair maiden thereupon bashfully caught the hem of Nala’s garment and placed the garland round his neck. The gods were pleased with the issue, and generously bestowed many boons upon their successful rival, who, appreciating the great honour that had been shown him, addressed Damayanti in these words: “Since thou, O blessed one, hast chosen a mortal in the presence of the celestials, know me for a husband ever obedient to thy command. And, O thou of sweet smiles, truly do I tell thee this that as long as life continueth in this body of mine I will remain thine and thine alone.” The charming damsel, of course, made a suitable response. Everything was arranged satisfactorily, the wedding was duly celebrated, and the King of the Nishadhas returned home with his lovely bride.

But, as the course of true love never does run smooth, there was sorrow awaiting the young couple. It happened that, as the gods were returning from Damayanti’s swayamvara, they met Kali with Dwapara on the way to the capital of the Vidharbas. It was to seek Damayanti’s hand that Kali² was journeying thither, and it was with great displeasure that he learned that the swayamvara was over and that Nala had obtained the prize.

In his wicked heart he planned to ruin the happiness of Nala, and with that object in view proceeded to his city. Watching his opportunity-which presented itself in the neglect by the king of some trifling ceremonial observance-Kali entered his person and took complete possession of him. The fiend also stirred up Pushkara to challenge Nala to play with him with dice. Nala could not refuse, and, being under the influence of Kali, gambled recklessly and, needless to say, unsuccessfully; for the dice were not ordinary dice, but Dwapara himself transformed. The gambling match lasted for months, and Nala lost everything he possessed, including his kingdom. During the continuance of the match Nala was like one deprived of reason, so his wife sent her two children away to her parents in charge of a faithful charioteer. His successful opponent suggested that he might now stake Damayanti as he had lost everything else; but Nala, his heart full of rage, rose with silent dignity and, stripping himself of all his ornaments, left the city. Damayanti, clad in a single piece of cloth-a sari, no doubt-followed him into exile.

Pushkara issued an order that no one should assist Nala under pain of death, so the ex-king and his consort were left to shift for themselves. In the hope of capturing some wild birds in the wood Nala threw his cloth over them, but they rose and flew away with it, leaving him naked. He now shared Damayanti’s single garment, and the pair were soon in the greatest extremities of distress. He could not humble himself to seek the assistance of his wife’s people, but, thinking that if she were alone, Damayanti might find an asylum with them, Nala, instigated still by vindictive Kali, abandoned his lovely wife one night in the lonesome forest. Her grief and despair upon finding herself deserted were most pathetic. With loud lamentations she wandered hither and thither like a maniac, and came unexpectedly upon a huge serpent, who quietly coiled himself about her gentle form and would have killed her very soon, had not a hunter come to her rescue and, with his sharp sword, cut off the serpent’s head. Inquiries and explanations followed, with the result that, “beholding that beautiful woman clad in half a garment, with deep bosom and round hips and limbs delicate and faultless, and face resembling the full moon, and eyes graced with curved eyelashes, and speech sweet as honey, the hunter became inflamed with desire.” But virtuous Damayanti in great anger repulsed the wretch and cursed him so that he fell down dead at her feet.

Alone in the vast forests, peopled by wild beasts and infested by thieves and Mleccha-tribes, poor bewildered Damayanti wandered about in quest of Nala; asking, in her trouble, the fierce tiger and the silent mountain to tell her where her lord had gone. After wandering about for three days and three nights the unfortunate queen came to the delightful asylum of some ascetics, and, entering it fearlessly but with great humility, she was welcomed by the holy men, who, struck by her beauty, inquired whether she was the presiding deity of the forest, the mountain, or the river. Damayanti explained her situation and received from the ascetics most comforting assurances of early reunion with Nala and great future happiness. After which “the ascetics with their sacred fires and asylum vanished from sight,” to the great amazement of the queen.

Further wanderings in the denser parts of the forest brought Damayanti into a somewhat open space, where she found a party of merchants encamped beside a stream with their horses, elephants, and other beasts of burden. The merchants could give her no information about Nala, for, as the leader of the party assured her, she was the only human being they had met in those vast forests. However, as they were bound for the city of Suvahu, Damayanti attached herself to the caravan. The distance to be traversed was evidently a very long one and the forest very extensive; for, after they had proceeded many days, they were still in the woods, and one evening encamped on the border of a lovely lotus-covered lake. In the dead of night a herd of wild elephants coming down to the lake discovered the tame elephants belonging to the merchants and instantly made a furious onslaught upon them. Indescribable confusion followed. Some members of the party were trampled to death under the feet of the mighty beasts, some perished by their huge tusks, others fled for safety in all directions. The fugitives concealed themselves in the thickets or took refuge in the branches of trees. Horses, camels and elephants, fighting with each other and rushing about in frantic terror, added to the wild confusion of the dreadful scene of disorder and uproar, which was intensified by the outbreak of a terrible fire. Amidst the general panic, the shouts and cries of men and the noise of wounded and furious animals, Damayanti naturally awoke in the greatest alarm; but she soon had occasion for special fear for her own personal safety from an unexpected quarter.

“And those of the caravan that had escaped unhurt, met together, and asked one another, ‘Of what deed of ours is this the consequence? Surely we have failed to worship the illustrious Manibhadra, and likewise the exalted and graceful Vaisravana, the King of the Yakshas. Perhaps we have not worshipped the deities that cause calamities, or perhaps we have not paid them the first homage. Or perhaps this evil is the certain consequence of the birds (we saw)! Our stars are not unpropitious. From what other cause, then, hath this disaster come?’ Others, distressed and bereft of wealth and relatives, said, ‘That maniac-like woman who came amongst this mighty caravan in guise that was strange and scarcely human, also, it is by her that this dreadful illusion has been pre-arranged. Of a certainty, she is a terrible Rakshasa or a Yaksha or a Picácha woman. All this evil is her work, what need of doubts. If we again see that wicked destroyer of merchants, that giver of innumerable woes, we shall certainly slay that injurer of ours, with stones, and dust, and grass, and wood, and cuffs.’³ And hearing these dreadful words of the merchants, Damayanti, in terror and shame and anxiety, fled into the woods apprehensive of evil.”

Damayanti, however, managed to secure the protection of some Brahmans who had been travelling with the merchants, and in their company succeeded in reaching the city of Suvahu. Her strange, unkempt and almost maniac-like appearance, coupled with her scanty clothing, excited the curiosity of the citizens, who rudely followed her about. Her painful situation in the street of the town, and her beauty, which nothing could destroy, attracted the attention of the queen-mother, who was looking out of one of the windows of the palace. As a consequence Damayanti was sent for and installed in the household as a sort of humble companion to the princess.

We have now to trace the fortunes of Nala. After he had deserted Damayanti he came upon a mighty conflagration in the forests. From the midst of the fire a voice addressed him thus: “O righteous Nala, come hither.” Nala obeyed without fear or hesitation, and found in the midst of the fire a mighty Naga or serpent, lying in great coils. The snake explained that he was suffering from the curse of a great Rishi “of high ascetic merit,” whom he had deceived, and that he was doomed, under the conditions of the curse, to lie where he was until Nala should remove him to another place, when he would be free again. The snake contracted his dimensions till he was no bigger than a man’s thumb. Nala took him up and carried him to a place free from fire. Here the snake bit Nala and resumed his natural form. The effect on Nala of the snake’s bite was startling indeed, for he underwent a strange transformation of person and assumed an unprepossessing appearance. The snake explained that what had occurred was for Nala’s good, and advised him to go to Ayodhya and offer his services to the king of that city as a charioteer and trainer of horses, on condition of receiving instruction in the art of gambling. The snake also presented Nala with a garment, the wearing of which would immediately restore him to his proper form. Nala did as directed, and was duly installed as king’s charioteer and superintendent of the royal stables, under the name of Váhuka.

In the meanwhile Brahmans sent out by King Bhima, Damayanti’s father, were searching the country far and wide for the lost couple. One of them met Damayanti and recognized her by a remarkable lotus-shaped mole which she had between her eyebrows. This discovery led to her return to her father’s house, where her children were being reared in comfort, but nothing could console her for the absence of Nala. Through her mother she caused Brahmans to go forth into all countries, to cry in every assembly, “O beloved gambler, where hast thou gone, cutting off half of my garment, and deserting thy dear and devoted wife asleep in the forest,” etc. Of course this appeal touched Nala-transformed into Váhuka-to the heart, and certain remarks which he let fall, to the effect that a virtuous woman should not be angry with one who had been deprived by birds of his garments, and so on, having been reported to Damayanti, she suspected who that Váhuka really was, although so changed in person.

To bring him to her she had it proclaimed in the city of Ayodhya that Damayanti, unaware whether Nala was alive or not, had decided to hold the very next day another swayamvara, at which she would choose a second husband⁴ for herself.

King Ritupama of Ayodhya desired to be present on this occasion, but the distance to Kundina was over one hundred yojanas. However, Nala in a most wonderful manner managed to do the distance within the appointed time, not without adventures on the way and the acquirement from his royal master of the whole science of dice-playing.

When they arrived at Kundina they found to their astonishment that no preparations were being made for Damayanti’s swayamvara, and discovered that they had been deceived by a false report.

From the remarkable way in which Ritupama’s chariot came rattling into Ayodhya, Damayanti suspected that it was driven by Nala and Nala only, but she was sore distressed when she saw Váhuka-so unlike her dear lord in appearance. Yet, as wonders were common in those days and the charioteer might, after all, be her dear husband in a natural disguise, she opened communication with him through her maid-servant, and by various indications satisfied herself that Váhuka was no other than her lost Nala.

With the consent of her father and mother she caused Váhuka to be brought to her apartments. She received him clad in a piece of red cloth, wearing matted locks and covered with dirt and dust. Explanations followed. The wind-god, invoked by Damayanti, testified that it was only to bring Nala to herself that the lovely queen had proclaimed her swayamvara in Ayodhya, and that she was faultless in the matter. Flowers descended from the air and celestial kettle-drums began to play.

Casting away all doubts about Damayanti, Nala put on the pure garment which had been given to him by the serpent, and thus regained his own beautiful form. “And, beholding her righteous lord in his own form, Bhima’s daughter of faultless limbs embraced him, and began to weep aloud. And King Nala also embraced Bhima’s daughter, devoted to him as before, and also his children, and experienced great delight. And, burying her face in his bosom, the beauteous Damayanti, of large eyes, began to sigh heavily, remembering her griefs. And, overwhelmed with sorrow, that tiger among men stood for some time clasping the dust-covered Damayanti of sweet smiles.”

After these events Nala proceeded to his own country of the Nishadhas and challenged his brother to a game of dice, offering to stake all the wealth he had acquired, and lovely Damayanti as well, against the kingdom of which he had been dispossessed. He gave his brother the choice of an alternative-the dice or battle. Pushkara willingly accepted the offer, remarking insultingly: “It is evident that Damayanti, adorned with this wealth of thine that I will win, will wait upon me like an Apsara in heaven upon Indra.” However, fortune had changed sides. Nala recovered his kingdom, but generously shared it with his unworthy brother, and everyone, of course, lived happily thereafter.