QUYỂN XV

MINERVA GỌI TELEMACHUS TỪ LACEDAEMON-CHÀNG GẶP THEOCLYMENUS TẠI PYLOS VÀ ĐƯA ANH TA ĐẾN ITHACA-KHI LÊN BỜ, CHÀNG TỚI TÚP LỀU CỦA EUMAEUS.

Nữ thần Minerva giáng trần, tìm đến thành Lacedaemon tráng lệ để truyền lệnh cho con trai Ulysses mau chóng hồi hương. Nàng bắt gặp cậu và Pisistratus đang say giấc nơi khoảng sân trước dinh thự vua Menelaus. Nhưng trong khi Pisistratus chìm sâu vào giấc nồng, Telemachus lại trằn trọc thâu đêm, nặng trĩu âu lo cho người cha đa truân của mình. Thấy vậy, Minerva bước tới gần và khuyên nhủ:

"Telemachus, con chớ nên lưu lạc khỏi quê nhà thêm nữa, cũng đừng để mặc tài sản của mình cho những kẻ đầy dã tâm kia tước đoạt. Chúng sẽ vơ vét sạch sành sanh mọi thứ con có, khiến chuyến đi này thành công dã tràng. Nếu muốn thấy người mẹ hiền thục vẫn còn chốn khuê phòng khi quay lại, con hãy xin Menelaus cho hồi hương ngay lập tức. Cả cha và các anh em của bà đều đang ép bà kết duyên cùng Eurymachus, kẻ đã dâng nhiều sính lễ nhất, và số quà cáp vẫn đang không ngừng chất cao. Ta mong sẽ chẳng có món đồ quý giá nào bị cuỗm đi ngoài ý muốn của con, bởi con thừa biết bản tính phụ nữ rồi đấy-họ luôn dốc lòng vì người đàn ông họ chọn làm chồng, chẳng màng đoái hoài tới những đứa con từ cuộc hôn nhân trước, cũng chẳng để tâm tới người cha quá cố của chúng khi bóng hình ông đã trôi vào dĩ vãng. Vì vậy, hãy mau chóng quay về, phó thác mọi việc cho người tỳ nữ đáng tin cậy nhất mà con có, cho đến khi thần linh an bài cho con một người vợ thuộc về riêng mình. Ta cũng muốn nhắc con một hiểm họa khác. Những kẻ cầm đầu bọn cầu hôn đang giăng lưới rình rập ở Eo biển giữa Ithaca và Samos, rắp tâm đoạt mạng con trước khi con kịp đặt chân về nhà. Nhưng ta tin chúng sẽ khó lòng đắc ý; mà trái lại, vài tên đang đục khoét gia sản nhà con rồi sẽ phải tự đào mồ chôn mình. Con hãy nhổ neo chèo thuyền không ngừng nghỉ bất kể ngày đêm, và nhớ giữ thuyền tránh xa các hòn đảo. Vị thần bảo mệnh của con sẽ ban cho một luồng gió thuận lợi. Ngay khi cập bến Ithaca, hãy sai thủy thủ đưa thuyền về thị trấn, còn bản thân con hãy đi thẳng tới chỗ người chăn lợn đang trông coi bầy gia súc của mình. Ông ấy một lòng trung thành với con, nên hãy nghỉ lại đó một đêm, sáng ra sai ông ta đến gặp Penelope để báo tin con đã bình an trở về từ Pylos."

Phán xong, nữ thần bay vút về đỉnh Olympus. Telemachus liền lấy gót chân lay Pisistratus tỉnh giấc và giục: "Dậy đi Pisistratus, thắng ngựa vào xe thôi, chúng ta phải khởi hành về nhà."

Nhưng Pisistratus đáp lời: "Dẫu chúng ta có vội vàng đến mấy, thì cũng đâu thể đánh xe giữa mịt mù bóng đêm. Trời cũng sắp rạng rồi; cậu hãy đợi đến khi vua Menelaus mang quà ra và đích thân xếp lên xe cho chúng ta, để ngài ấy nói lời tạm biệt theo đúng nghĩa cử. Chừng nào còn sống, phận làm khách chớ bao giờ được phép lãng quên vị chủ nhà đã thiết đãi mình ân cần."

Khi cậu vừa dứt lời thì bình minh cũng hé rạng. Menelaus, người đã thức dậy từ sớm để lại Helen trên giường, tiến về phía họ. Vừa trông thấy ngài, Telemachus vội vàng khoác tấm áo choàng rộng lên vai rồi bước ra đón. "Thưa ngài Menelaus," cậu cất lời, "xin ngài hãy cho cháu về nước lúc này, bởi cháu rất muốn được hồi hương."

Menelaus ôn tồn đáp: "Telemachus, nếu cháu đã quyết ý ra đi, ta sẽ chẳng níu giữ. Ta không chuộng cách làm chủ nhà quá mức vồ vập hay thô lỗ với khách. Mọi sự ở đời đều cần chừng mực, ép một người ở lại khi họ muốn đi cũng tệ hại chẳng kém việc đuổi khách đi khi họ muốn nán lại. Người ta nên khoản đãi khách chu đáo khi họ còn lưu gót, và vui vẻ tiễn đưa khi họ muốn lên đường. Vậy nên, hãy nán lại đôi chút để ta tự tay đặt những món quà tuyệt mỹ lên cỗ xe của cháu, để chính mắt cháu nhìn thấy chúng. Ta sẽ sai các tỳ nữ dọn một bữa ăn thịnh soạn từ những gì có sẵn trong dinh thự. Sẽ vừa tươm tất lại vừa đỡ tốn kém nếu cháu được dùng bữa no nê trước khi dấn bước vào chặng đường dài. Hơn nữa, nếu cháu có nhã hứng dạo quanh Hellas hay Peloponnese¹, ta sẽ thân chinh thắng ngựa, dẫn cháu đi thăm thú mọi thành bang lớn. Sẽ chẳng ai để chúng ta phải rời đi với hai bàn tay trắng; mỗi nơi đều sẽ trao tặng chúng ta một vật phẩm giá trị-có thể là vạc đồng ba chân², một đôi la khỏe mạnh, hay chiếc cúp bằng vàng ròng."

"Thưa ngài Menelaus," Telemachus quả quyết, "cháu muốn lên đường ngay, vì khi đi cháu đã để lại cơ ngơi mà không người cai quản. Cháu e rằng trong lúc mải miết đi tìm cha, cháu sẽ tự chuốc lấy hiểm nguy, hoặc khi trở về lại phát hiện ra món đồ quý giá nào đó đã bị kẻ gian nẫng mất."

Nghe cậu nói vậy, Menelaus lập tức truyền lệnh cho vợ và đám gia nhân chuẩn bị một bữa ăn no đủ từ những nguyên liệu sẵn có. Vừa lúc đó, Eteoneus-người sống ngay gần bên-vừa tỉnh giấc liền bước tới. Menelaus sai anh ta nhóm lửa nướng thịt, Eteoneus lập tức vâng mệnh. Sau đó Menelaus đi xuống căn phòng chứa đồ tỏa hương thơm ngát của mình, đi cùng ngài còn có Helen và Megapenthes. Khi đến kho báu gia truyền, ngài chọn một chiếc cúp kép, rồi bảo con trai Megapenthes mang theo chiếc bình pha rượu bằng bạc. Cùng lúc ấy, Helen đi tới chiếc rương chứa những bộ y phục lộng lẫy do chính tay bà thêu dệt. Bà lấy ra chiếc váy rộng nhất, được thêu thùa tinh xảo nhất nằm tít dưới đáy rương, tỏa sáng lấp lánh như một vì tinh tú. Xong xuôi, họ cùng nhau băng qua dãy hành lang tới chỗ Telemachus. Menelaus ân cần nói: "Telemachus, cầu xin thần Jove-người chồng uy quyền của nữ thần Juno-đưa cháu về nhà bình an như sở nguyện. Giờ ta sẽ trao cho cháu món đồ bằng bạc tinh xảo và vô giá nhất trong tòa lâu đài này. Đó là một chiếc bình pha rượu bằng bạc nguyên chất, viền được khảm vàng ròng, một tuyệt tác do chính tay thần Vulcan chế tác. Vua Phaedimus xứ Sidon đã tặng nó cho ta trong một dịp ta ghé thăm ngài trên đường hồi hương. Nay ta muốn tặng lại nó cho cháu."

Nói xong, ngài đặt chiếc cúp kép vào tay Telemachus, trong khi Megapenthes mang chiếc bình pha rượu tuyệt mỹ đến đặt trước mặt cậu. Kế bên, nàng Helen kiều diễm cũng đã sẵn sàng tấm áo choàng trên tay.

"Ta cũng thế, con ạ," bà cất giọng êm ái, "ta có món quà lưu niệm nhỏ từ Helen; hãy để dành cho cô dâu của con mặc trong ngày vu quy. Từ giờ đến lúc đó, hãy nhờ người mẹ yêu quý của con cất giữ giùm. Chúc con trở về quê cha đất tổ và tổ ấm của mình trong niềm hân hoan rạng rỡ."

Bà trao chiếc áo choàng, và cậu vui vẻ đón nhận. Kế đến, Pisistratus cẩn thận xếp những món quà lên cỗ xe, không ngớt trầm trồ trước sự tinh xảo của chúng. Menelaus mời Telemachus và Pisistratus vào nhà, cả hai cùng an tọa. Một tỳ nữ bưng nước đến trong chiếc bình vàng tuyệt mỹ, rót vào chậu bạc để họ rửa tay, rồi kéo một chiếc bàn sạch đến bên cạnh. Một quản gia dọn bánh mì và bày biện vô số món ngon từ những thức ngon sẵn có trong dinh thự. Eteoneus thoăn thoắt thái thịt và chia phần cho mỗi người, trong khi Megapenthes chuyên tâm rót rượu. Họ cùng nhau thưởng thức những món ăn ngon lành bày biện trước mắt. Ngay khi đã ăn uống no nê, Telemachus và Pisistratus thắng ngựa, trèo lên xe. Họ đánh xe qua cánh cổng trong và lao vút qua khoảng sân ngoài dưới mái vòm vang vọng. Menelaus bước theo, tay phải bưng chiếc cúp vàng đầy tràn rượu hiến tế để họ thực hiện nghi thức trước lúc khởi hành. Đứng trước bầy ngựa, ngài cất lời chúc phúc: "Tạm biệt hai cháu; hãy nhớ kể cho Nestor nghe ta đã tiếp đãi cháu nồng hậu ra sao, bởi ông ấy đã thương yêu ta như một người cha khi quân Achaeans³ chúng ta còn đang tử chiến dưới chân thành Troy."

"Chắc chắn rồi, thưa ngài," Telemachus đáp lời, "chúng cháu sẽ kể lại mọi chuyện ngay khi hội ngộ ngài ấy. Giá như cháu chắc chắn sẽ thấy cha Ulysses trở về khi cháu đặt chân đến Ithaca, để cháu có thể kể cho cha nghe về lòng tốt lớn lao ngài đã dành cho cháu, cũng như vô số món quà tuyệt đẹp cháu đang mang theo đây."

Lời cậu chưa dứt, một con chim ưng đột ngột bay ngang qua bên phải cậu-một con đại bàng dùng móng vuốt quắp chặt con ngỗng trắng muốt mà nó vừa chộp được từ sân nông trại. Cả đám đàn ông lẫn phụ nữ hốt hoảng chạy theo la hét. Đại bàng bay sát qua đầu họ rồi lượn về phía tay phải, ngay trước mặt bầy ngựa. Ai nấy đều vui mừng khôn xiết, trút được gánh nặng trong lòng. Pisistratus lên tiếng: "Nói tôi nghe xem, ngài Menelaus, liệu điềm báo từ thần linh này dành cho chúng tôi hay cho ngài?"

Menelaus còn đang mải suy tính xem nên đáp lời thế nào cho thấu đáo, thì Helen đã nhanh nhảu cất lời: "Ta sẽ giải mã điềm báo này theo như lời thần linh vừa mách bảo trong tim, và ta không chút nghi ngờ rằng nó sẽ ứng nghiệm. Đại bàng từ ngọn núi nơi nó sinh ra và làm tổ sà xuống cắp con mồi; cũng như Ulysses, sau bao tháng năm phiêu bạt và nếm trải bao tủi nhục, sẽ trở về để giáng đòn thù-nếu như ông ấy chưa về và đang âm thầm gieo rắc tai ương cho bọn cầu hôn."

"Cầu xin thần Jove ban cho điều đó thành sự thật," Telemachus đáp, "nếu điềm báo ứng nghiệm, cháu sẽ lập lời thề với ngài như thể ngài là một vị thần, ngay cả khi cháu đang ở nhà."

Vừa nói cậu vừa vung roi quất ngựa. Bầy ngựa tung vó lao đi với tốc độ xé gió, xuyên qua thị trấn, hướng thẳng về miền thôn dã thênh thang. Chúng lắc lư chiếc ách trên cổ, chạy mải miết suốt cả ngày dài cho đến khi mặt trời xế bóng và màn đêm buông phủ khắp thế gian. Cuối cùng họ cũng đến Pherae, nơi Diocles ngự trị-ngài là con trai của Ortilochus, con trai của Alpheus. Họ nghỉ lại đó một đêm và được khoản đãi vô cùng chu đáo. Khi Rạng Đông, đứa con của buổi sớm mai với những ngón tay ửng hồng hé dạng, họ lại thắng ngựa và yên vị trên xe. Họ đánh xe qua cánh cổng trong và lướt dưới mái vòm vang vọng của khoảng sân ngoài. Pisistratus vung roi quất ngựa, bầy ngựa lao về phía trước không chút ngập ngừng; chẳng mấy chốc họ đã đến Pylos. Lúc bấy giờ Telemachus mới cất lời:

"Pisistratus này, tôi hy vọng cậu sẽ bằng lòng với lời thỉnh cầu của tôi. Cậu thừa biết cha chúng ta đã kết giao từ trước cả thời chúng ta sinh ra; hơn nữa, chúng ta lại trạc tuổi nhau, và chuyến hành trình này càng khiến tình nghĩa đôi bên thêm bền chặt. Vì thế, xin cậu đừng đưa tôi về nhà, mà hãy để tôi lại chỗ thuyền của tôi. Bởi nếu tôi đến nhà cha cậu, thể nào ông ấy cũng níu giữ tôi bằng tất cả sự nồng hậu và tình cảm ấm áp mà ông ấy dành cho tôi, trong khi tôi đang cần phải hồi hương gấp."

Pisistratus trầm ngâm suy nghĩ xem nên làm thế nào cho trọn vẹn, cuối cùng cậu quyết định quay đầu ngựa hướng thẳng về phía con thuyền. Cậu cẩn thận đặt những món quà bằng vàng tuyệt mỹ cùng xống áo của Menelaus ở đuôi tàu, rồi dặn dò: "Cậu mau lên tàu đi và hối thúc người của cậu cũng làm thế, trước khi tôi về đến nhà báo tin cho cha tôi. Tôi quá hiểu tính cố chấp của ông ấy, chắc chắn ông ấy sẽ không để cậu đi đâu; ông ấy sẽ xuống tận đây đón cậu, và nhất quyết không chịu về tay không. Nhưng ông ấy sẽ nổi trận lôi đình đấy."

Nói xong, cậu đánh cỗ ngựa quý trở lại thành bang của người Pylians và thoắt cái đã về đến nhà. Còn Telemachus thì gọi người của mình lại và ra lệnh: "Nào, các anh em," cậu dõng dạc, "hãy xếp đặt mọi thứ trên tàu cho ngăn nắp, và chúng ta hãy nhổ neo về nhà thôi."

Nghe cậu dặn dò, họ lập tức bước lên tàu đúng như mệnh lệnh. Nhưng trong lúc Telemachus đương bận rộn sắm sửa, nguyện cầu và hiến tế dâng lên nữ thần Minerva nơi đuôi thuyền, một người đàn ông từ vùng đất xa xôi chợt tiến lại gần cậu. Đó là một nhà tiên tri, kẻ đang mang tội sát nhân và phải đào tẩu khỏi Argos. Anh ta là dòng dõi của Melampus, người thuở trước từng sống ở Pylos, xứ sở của những bầy cừu đông đúc; ông ta từng sở hữu một cơ ngơi bề thế cùng vô số tài sản, nhưng rồi lại bị vị vua Neleus vĩ đại và quyền lực đẩy vào cảnh lưu đày. Neleus đã tước đoạt mọi sản nghiệp và chiếm giữ chúng ròng rã suốt một năm trời. Trong khoảng thời gian đó, ông bị giam cầm ngặt nghèo nơi dinh thự của vua Phylacus, đọa đày trong muôn vàn thống khổ, phần vì người con gái của Neleus, phần vì tâm trí bị vò xé bởi nỗi ưu phiền nặng trĩu mà nữ thần báo thù Erinys đáng sợ đã giáng xuống đầu ông. Song, cuối cùng ông cũng thoát khỏi bàn tay tử thần, lùa bầy gia súc từ Phylace thẳng tiến về Pylos, rửa sạch nỗi hàm oan tủi nhục mà mình từng gánh chịu, rồi gả con gái của Neleus cho chính anh trai mình. Sau đó, ông dời bước, rời bỏ quê hương để tìm đến Argos, nơi số mệnh đã an bài cho ông nghiệp trị vì muôn dân. Tại vùng đất ấy, ông lập gia thất, dựng xây cơ đồ và sinh hạ được hai người con trai lừng lẫy là Antiphates và Mantius. Về sau, Antiphates trở thành cha của Oicleus, và Oicleus lại sinh ra Amphiaraus. Người chiến binh này được cả thần Jove lẫn thần Apollo hết mực sủng ái, song tiếc thay, ông chẳng thể sống trọn vẹn đến tuổi xế chiều, bởi ông đã vong mạng nơi thành Thebes chỉ vì những món quà oan nghiệt của một người đàn bà. Amphiaraus để lại hai người con trai là Alcmaeon và Amphilochus. Trong khi đó, Mantius-người con trai còn lại của Melampus-lại là cha của Polypheides và Cleitus. Nữ thần Rạng Đông Aurora, đấng ngự trên ngai vàng chói lọi, vì đắm say vẻ đẹp tuyệt mỹ của Cleitus, đã bắt cóc chàng mang đi để chàng được sống mãi cùng các vị thần bất tử. Còn Apollo thì ban ân điển, phong cho Polypheides làm bậc tiên tri vĩ đại nhất thế gian sau sự ra đi của Amphiaraus. Trớ trêu thay, Polypheides lại sinh hiềm khích với chính cha ruột, bèn phẫn chí dời đến sống ở Hyperesia. Từ đó, ông ở lại chốn này, dùng tài tiên tri của mình soi tỏ tương lai cho tất cả mọi người.

Và chính người con trai của vị tiên tri ấy, Theoclymenus, là kẻ đang cất bước tiến về phía Telemachus khi cậu đương thành kính rưới rượu hiến tế và thầm thì nguyện cầu trên boong tàu. "Bạn ơi," anh ta cất lời, "khi thấy anh đang cử hành lễ hiến tế nơi đây, tôi khẩn khoản cầu xin anh nhân danh chính những lễ vật thánh thiêng này, và nhân danh vị thần mà anh đang tôn kính, tôi cũng xin mạn phép cầu xin anh nhân danh sinh mệnh của chính anh cùng những người bạn đồng hành, xin hãy nói cho tôi biết sự thật và chỉ sự thật mà thôi. Anh là ai và từ đâu bước tới? Xin hãy tỏ bày cho tôi biết về quê hương và song thân của anh."

Telemachus đáp lời, "Tôi sẽ giải đáp cho anh tường tận bằng tất cả sự chân thật. Quê hương tôi ở Ithaca, và thân phụ tôi là Ulysses, chắc chắn như sự hiện hữu của Người trên cõi đời này. Nhưng tiếc thay, cuộc đời Người đã khép lại trong muôn vàn đớn đau. Cũng chính vì lẽ đó, tôi mới sắm sửa con tàu này, chiêu mộ những người bạn thủy thủ để rong ruổi khắp nơi, hòng xem liệu mình có ngóng trông được chút tin tức nào về Người không, bởi thân phụ tôi đã cách xa quê nhà một khoảng thời gian quá đỗi mịt mùng."

"Số kiếp tôi cũng vương sầu thảm," Theoclymenus ngậm ngùi nói, "tôi mang phận lưu vong, bởi trót tước đoạt mạng sống của một kẻ mang cùng dòng máu. Hắn ta vốn có vây cánh họ hàng đông đúc ở Argos, và thế lực của bọn chúng trong hàng ngũ người Argives quả thật không thể xem thường. Giờ đây, tôi phải mải miết trốn chạy để thoát khỏi cái chết thảm khốc dưới tay bọn chúng, và định mệnh đành phó mặc cho tôi thành kẻ lầm lũi lang bạt khắp thế gian. Đứng trước anh đây là một kẻ đang cầu xin sự xót thương; xin hãy đoái hoài, cho tôi được ẩn náu trên con tàu của anh để thoát khỏi lưỡi gươm oán thù, bởi tôi biết chắc rằng lũ người ấy vẫn đang điên cuồng truy đuổi."

"Tôi tuyệt nhiên sẽ không buông lời từ chối anh," Telemachus khẳng khái đáp trả, "nếu anh thực lòng muốn đồng hành cùng chuyến đi này. Vậy thì, xin hãy đến đây, và khi cập bến Ithaca, chúng tôi nhất định sẽ dốc hết lòng thành, thiết đãi anh thật chu đáo với tất cả những gì chúng tôi đang có."

Dứt lời, cậu đưa tay nhận lấy ngọn giáo của Theoclymenus rồi cẩn trọng đặt nó nằm ngang mặt boong. Bước lên tàu, cậu tiến về phía đuôi thuyền an tọa, ngỏ ý mời Theoclymenus ngồi kề bên; đoạn, những thủy thủ bắt đầu tháo tung những cuộn dây thừng. Telemachus dõng dạc ra lệnh cho họ cầm chắc dây kéo, và mọi người lập tức hối hả tuân theo. Họ vững vàng cắm cột buồm vào bệ đỡ trên tấm ván chéo, dựng thẳng đứng lên, chằng néo thật chặt bằng những sợi dây phía mũi tàu, rồi hợp lực kéo căng những cánh buồm trắng muốt bằng những sợi dây chão bện từ da bò tót vô cùng săn chắc. Nữ thần Minerva ban xuống một luồng gió lành thổi lộng, mạnh mẽ và tươi mát, hối hả đẩy con tàu lướt đi theo lộ trình vội vã nhất. Cứ như thế, con thuyền rẽ sóng vượt qua cả Crouni và Chalcis.

Chẳng mấy chốc, vầng thái dương đã khuất bóng, để lại màn đêm tịch liêu bao trùm khắp mặt đất. Con thuyền cứ thế rẽ sóng, thực hiện một chuyến hải trình thần tốc tiến về Pheae, rồi từ đó lại hướng đến Elis, vùng lãnh thổ nằm dưới sự trị vì của người Epeans. Đoạn, Telemachus ngoặt lái, đưa con thuyền nhắm thẳng tới những hòn đảo đang bay, trong thâm tâm cứ thầm vấn vương niềm trăn trở khôn nguôi, chẳng rõ rồi đây số phận sẽ cho mình thoát khỏi cái chết hay sớm muộn cũng sa vào cảnh tù đày.

Trong khi đó, Ulysses và người chăn lợn đang dùng bữa tối trong túp lều, những người hầu cũng ăn cùng họ. Khi thảy đều đã no nê, Ulysses bắt đầu ướm thử người chăn lợn để xem liệu ông có tiếp tục thiết đãi mình tử tế và giữ lại trang trại hay sẽ đuổi mình ra thành phố. Thế nên ông cất lời:

"Eumaeus, và tất thảy anh em ở đây, ngày mai tôi muốn rời đi và bắt đầu lê bước quanh thị trấn xin ăn, để khỏi làm phiền anh hay người của anh thêm nữa. Vậy nên, xin hãy cho tôi lời khuyên và cử một người dẫn đường thạo việc để chỉ lối. Tôi đành đi vòng quanh thành phố để xin ăn như số phận buộc phải thế, mong sao có ai đó rủ lòng thương cho một ngụm nước và mẩu bánh mì. Tôi cũng muốn tới nhà của Ulysses, mang tin tức về người chồng phương xa đến cho Hoàng hậu Penelope. Sau đó, tôi có thể lân la đến chỗ bọn cầu hôn, xem liệu giữa muôn vàn thức ăn dư dả của chúng, chúng có bố thí cho tôi một bữa tối không. Tôi thừa sức trở thành một gia nhân mẫn tiệp cho chúng. Cứ nghe và tin lời tôi, nhờ ơn phước của thần Mercury, đấng ban ân sủng và tiếng thơm cho công sức phàm nhân, trên đời này chẳng có ai hầu hạ khéo léo hơn tôi-từ chuyện châm củi, nhóm lửa, chẻ củi, thái thịt, nấu nướng, rót rượu, cho tới mọi việc vặt vãnh mà kẻ nghèo hèn phải làm để phục dịch những bậc cao sang."

Người chăn lợn vô cùng phiền lòng khi nghe những lời ấy. "Trời cao hỡi," ông thốt lên, "điều gì xui khiến ông lại ôm cái ý nghĩ gở thế? Nếu bước đến gần bọn cầu hôn, ông ắt nắm chắc phần chết, vì thói ngông cuồng và xấc xược của chúng đã chạm đến tận trời xanh. Chúng chẳng đời nào đoái hoài việc nhận một người như ông làm gia nhân đâu. Kẻ hầu người hạ của chúng toàn những trai tráng khỏe mạnh, ăn mặc bảnh bao với áo choàng và áo lụa tinh tươm, mặt mày sáng sủa, đầu tóc chải chuốt gọn gàng. Bàn tiệc của chúng lúc nào cũng sạch bóng và chất đầy bánh mì, thịt nướng cùng rượu vang. Vậy nên, ông cứ an tâm ở lại đây; ông chẳng vướng bận ai cả. Tôi chẳng nề hà gì khi ông ở lại, và mọi người ở đây cũng thế. Mai này, khi Telemachus trở về, cậu ấy sẽ tặng ông một chiếc áo dài cùng áo choàng, rồi đưa ông đến bất cứ nơi nào ông muốn."

Ulysses đáp lời: "Tôi mong các vị thần cũng yêu thương anh như tấm lòng tôi quý trọng anh, vì anh đã cứu vớt tôi khỏi kiếp lang bạt rước họa vào thân. Trên đời chẳng có gì khổ ải hơn cảnh màn trời chiếu đất; thế nhưng, khi con người ta sa cơ lỡ vận, họ đành phải gánh chịu mọi nhọc nhằn chỉ vì cái dạ dày khốn khổ. Dẫu sao, nếu anh đã khẩn khoản mời tôi nán lại chờ Telemachus trở về, thì xin hãy kể tôi nghe về thân mẫu của Ulysses, cùng người cha già mà ngài ấy đã bỏ lại bên ngưỡng cửa tuổi xế chiều khi nhổ neo tới thành Troy. Liệu họ còn sống ngắm ánh mặt trời, hay đã lìa đời và bước xuống âm ty của thần Hades?"

"Tôi sẽ tỏ tường mọi chuyện cho ông nghe," Eumaeus đáp, "Laertes vẫn còn sống, ngày ngày cầu xin trời Phật cho phép mình nhắm mắt xuôi tay thanh thản trong chính ngôi nhà của mình. Cụ vô vàn sầu muộn vì đứa con trai biền biệt xa xăm, và càng đứt từng khúc ruột trước cái chết của phu nhân, nỗi đau ấy đã vắt kiệt sức lực, khiến cụ già đi nhanh hơn bất cứ điều gì trên thế gian. Bà đã trút hơi thở cuối cùng trong nỗi xót xa khôn tả vì thương nhớ con trai: mong sao chẳng có người thân hay láng giềng nào từng đối đãi tử tế với tôi phải chịu một kết cục bi thảm như bà. Thuở sinh thời, dẫu luôn mang nặng ưu phiền, tôi vẫn thường tới thăm và vấn an sức khỏe bà, bởi chính tay bà đã nuôi nấng tôi lớn khôn cùng Ctimene, cô con gái út. Chúng tôi, một trai một gái, cùng nhau khôn lớn, và bà dường như chẳng hề phân biệt đối xử. Thế nhưng, khi cả hai đến tuổi trưởng thành, họ gả Ctimene sang xứ Same và rước về một khoản hồi môn hậu hĩnh. Về phần tôi, bà chủ ban cho một chiếc áo dài, tấm áo choàng tốt cùng đôi dép êm ái, rồi điều tôi ra chốn điền trang, nhưng tình thương bà dành cho tôi vẫn vẹn nguyên như cũ. Giờ thì mọi bề đã trôi vào dĩ vãng. Dù vậy, ơn trên đã rủ lòng thương, độ trì cho công việc tôi đang quán xuyến. Tôi không thiếu thốn miếng ăn thức uống, và luôn sẵn lòng san sẻ chút gì đó cho những lữ khách tử tế ghé qua. Nhưng tuyệt nhiên chẳng mong nhận được lời lẽ hay cử chỉ đoái hoài nào từ bà chủ hiện tại, bởi dinh thự giờ đã rơi vào tay những kẻ ác bá. Đám gia nhân đôi khi cũng muốn diện kiến bà chủ, hầu chuyện cùng bà; họ thích được ban thức ăn thức uống trong nhà, và chút lộc lá mang về điền trang. Chính những ân sủng ấy mới giữ cho người hầu lòng luôn hoan hỉ."

Ulysses đáp lời, "Hóa ra ngày ấy anh chỉ là một đứa trẻ, Eumaeus, khi bị bứt khỏi quê hương và vòng tay cha mẹ. Kể tôi nghe nào, hãy nói thật lòng, có phải thành bang nơi song thân anh sinh sống đã bị cướp bóc và bình địa, hay những kẻ thù đã bắt cóc lúc anh đang lủi thủi chăn cừu hoặc chăn bò, chở đi trên tàu và bán anh với bất cứ giá nào mà chủ nhân hiện tại đã trả?"

"Người lạ ơi," Eumaeus ôn tồn đáp, "đáp lại câu hỏi của ông: xin hãy cứ ngồi nán lại, thư thái uống chút rượu và nghe tôi giãi bày. Đêm nay đương độ dài nhất; chúng ta dư dả thời gian để vừa chìm vào giấc ngủ vừa hàn huyên tâm sự. Ông chớ vội chợp mắt khi chưa đến giờ, dẫu sao ngủ quá nhiều cũng tệ hại chẳng kém gì ngủ quá ít. Nếu ai đó ở đây muốn ngả lưng, cứ mặc họ rời đi; sáng mai tỉnh giấc xong bữa điểm tâm, họ có thể lùa bầy lợn của chủ tôi ra ngoài. Còn chúng ta sẽ ngồi lại bên nhau trong túp lều này, nâng chén và san sẻ những câu chuyện về bao gian truân đời người; bởi khi một kẻ đã nếm trải quá nhiều cay đắng và bị quăng quật giữa dòng đời, anh ta sẽ tìm thấy niềm an ủi trong việc hồi tưởng những nỗi đau dĩ vãng. Về phần câu hỏi của ông, thì chuyện của tôi là thế này:

"Ông hẳn từng nghe danh hòn đảo Syra nằm chênh chếch phía trên Ortygia, nơi đất đai bắt đầu uốn vòng và hướng về một nẻo khác. Chốn ấy thưa người nhưng đất đai trù phú, đồng cỏ trải dài xanh mướt cho cừu bò gặm cỏ, lúa mì và rượu vang cũng ăm ắp chan hòa. Nạn đói chưa từng hoành hành, người dân cũng chẳng chịu cảnh bệnh tật giày vò, mà khi họ đến tuổi xế bóng, thần Apollo sẽ cùng thần Diana giáng thế, ban cho họ cái chết nhẹ nhàng bằng những mũi tên không vương chút đớn đau. Nơi đó chia làm hai cõi, và toàn cõi được đặt dưới quyền cai trị chung. Cha tôi, Ctesius con trai của Ormenus, một bậc vĩ nhân sánh ngang thần thánh, chính là vị vua trị vì cả hai vùng đất ấy.

"Thuở nọ, có một toán lái buôn ranh ma người Phoenicia⁴ (vì người Phoenicia vốn là những tay thủy thủ lão luyện) cập bến trên một con tàu chở đầy ắp những món đồ trang sức rẻ tiền. Tình cờ thay, trong cung điện cha tôi có một nữ tỳ người Phoenicia, dáng dấp cao ráo, xinh đẹp và hầu hạ vô cùng khéo léo. Những gã vô lại này đã để mắt tới ả vào một ngày ả đang giặt giũ gần bờ, buông lời lơi lả và dùng những ngón đòn quyến rũ mà chẳng nữ nhi nào cưỡng lại nổi, dẫu bản chất có đoan chính đến đâu. Gã lừa gạt hỏi ả là ai, từ đâu tới, và thế là ả khai rành rẽ tên cha mình. 'Tôi gốc gác ở Sidon,' ả nói, 'con gái rượu của ngài Arybas giàu nứt đố đổ vách. Một ngày nọ, khi tôi đang trên đường từ thôn quê vào thị trấn, bọn cướp biển Taphian đã tóm gọn tôi, đưa vượt trùng khơi đến tận đây. Chúng bán tôi cho người chủ của cung điện này, và ông ấy đã trả cho chúng số tiền chúng đòi hỏi.'

"Gã nhân tình liền rủ rê, 'Cô có muốn lên tàu cùng chúng tôi, trở về thăm quê nhà và gặp lại đấng sinh thành không? Song thân cô vẫn còn sống và nghe đâu gia cảnh rất khá giả.'

"'Tôi vô cùng sẵn lòng,' ả đáp, 'nếu các người chịu thề một lời thề thiêng liêng rằng sẽ không giở trò hãm hại tôi trên suốt chặng đường.'

"Bọn chúng rập đầu thề thốt như lời ả yêu cầu, và khi lời thề đã định, ả đàn bà thì thầm: 'Nói nhỏ thôi; nếu bất cứ gã nào trong các người chạm mặt tôi trên đường hay ngoài giếng nước, tuyệt đối không được bắt chuyện. Nhỡ ai đó thấy được đi tâu với chủ tôi, ông ấy ắt sinh nghi. Ông ấy sẽ tống tôi vào ngục tối, và hạ lệnh kết liễu toàn bộ các người; vì vậy hãy kín miệng; lo bán buôn cho nhanh và đánh tiếng cho tôi biết khi tàu đã đầy hàng. Tôi sẽ cuỗm theo càng nhiều vàng bạc càng tốt, và còn một thứ nữa tôi có thể xoay xở để trả phí đi đường. Tôi vốn là nhũ mẫu chăm nom cậu con trai nhỏ của ông chủ nhà này, một cậu bé lanh lợi vừa mới chập chững biết chạy. Tôi sẽ bế thằng bé lên tàu, và các người sẽ kiếm được bộn tiền nếu bán nó ở những miền đất xa xôi.'

"Nói đoạn ả trở về nhà. Những gã Phoenicia lưu lại tròn một năm ròng, rảo mua những món hàng vô giá chất đầy khoang tàu. Rồi khi hàng hóa đã đầy ắp, chúng sai người báo tin cho ả. Gã đưa tin là một kẻ vô cùng gian xảo, mò đến cung điện cha tôi mang theo một chiếc vòng cổ bằng vàng nạm những viên hổ phách lấp lánh; trong lúc mẹ tôi cùng bầy thị tì đang chuyền tay nhau chiêm ngưỡng và trả giá, gã lẳng lặng ra hiệu cho ả rồi quay gót về tàu. Khi ấy, ả nắm lấy tay tôi và dắt ra khỏi cung điện. Ở gian tiền sảnh, ả thấy những chiếc bàn tiệc và chén rượu vẫn còn nguyên đó, nơi các vị khách từng chè chén với cha tôi, bởi họ đang bàn việc nước ở hội đồng. Ả bèn chộp lấy ba chiếc cúp vàng giấu vội vào vạt áo, còn tôi cứ thế lẽo đẽo theo sau mà chẳng mảy may hay biết gì. Mặt trời lúc bấy giờ đã khuất dạng, bóng tối bao trùm khắp xứ sở, nên chúng tôi cắm đầu bước thật nhanh cho tới khi ra đến bến cảng, nơi con tàu Phoenicia đang thả neo. Ngay khi chúng tôi vừa lên boong, chúng vội vã căng buồm ra khơi, và thần Jove ban cho một luồng gió xuôi chiều. Chúng tôi lênh đênh trên biển sáu ngày sáu đêm ròng rã, nhưng đến ngày thứ bảy, nữ thần Diana đã giáng một đòn chí mạng vào ả đàn bà, khiến ả ngã nhào xuống hầm tàu tựa như con mòng biển lao mình xuống mặt nước. Bọn chúng lạnh lùng quăng xác ả xuống biển làm mồi cho hải cẩu và cá biển, bỏ lại tôi bơ vơ trong nỗi tủi hờn và cô độc cùng cực. Rồi gió và sóng dữ đã cuốn con tàu trôi dạt tới Ithaca, nơi Laertes đã trích một phần gia sản để mua lại tôi, và đó là cách tôi đặt chân đến xứ sở này."

Ulysses ngậm ngùi đáp: "Eumaeus, tôi đã lắng nghe trọn vẹn câu chuyện cay đắng của anh với niềm xót xa và cảm thương sâu sắc nhất. Nhưng dẫu sao thần Jove cũng đã gieo cho anh cả phúc lẫn họa, bởi mặc kệ bao giông tố, anh vẫn có một người chủ tử tế, người luôn đảm bảo cho anh cơm no áo ấm. Anh đang sống một cuộc đời êm ả, trong khi tôi vẫn mãi lê bước xin ăn từ thành trì này sang thành bang khác."

Trong khi họ đang mải mê trò chuyện, bóng đêm dần tàn, chỉ còn lại chút thời gian ngắn ngủi để chợp mắt trước khi bình minh ló rạng. Cùng lúc ấy, chiếc thuyền chở Telemachus và các thủy thủ đã tiến đến sát bờ. Họ nhanh chóng hạ buồm, tháo cột buồm và dùng sức chèo đưa con tàu vào bến. Những khối đá neo được ném xuống, dây thừng buộc chặt; sau đó, toàn bộ thủy thủ đoàn bước lên bờ, cùng nhau pha rượu và chuẩn bị bữa tối. Khi mọi người đã được ăn uống no nê, Telemachus lên tiếng: "Các anh hãy đưa tàu về thị trấn, còn tôi sẽ ở lại đây, bởi tôi muốn ghé thăm những người chăn gia súc tại trang trại của mình. Tối nay, sau khi xem xét xong mọi việc, tôi sẽ quay về thành phố. Và sáng mai, để đền đáp công sức của mọi người, tôi sẽ thiết đãi tất cả các anh em một bữa tiệc thịnh soạn với rượu thịt no nê."

Nghe vậy, Theoclymenus liền hỏi: "Còn tôi thì sao, hỡi người bạn trẻ thân mến? Trong số những người đứng đầu vùng đất này, tôi nên đến nương tựa nhà ai? Hay tôi cứ đi thẳng đến nhà anh và ra mắt mẹ anh?"

"Vào bất kỳ lúc nào khác," Telemachus đáp lời, "tôi nhất định sẽ mời anh đến nhà, nơi anh không bao giờ phải lo thiếu thốn sự hiếu khách. Thế nhưng, lúc này anh sẽ chẳng thấy thoải mái ở đó đâu, bởi tôi sắp đi vắng, và mẹ tôi cũng sẽ không ra mặt gặp anh. Ngay cả với đám cầu hôn, bà cũng hiếm khi xuất hiện mà chỉ giam mình trên căn gác mái dệt vải, xa lánh bọn chúng. Dù vậy, tôi có thể chỉ cho anh một nơi chốn để nương nhờ-đó là nhà của Eurymachus, con trai lão Polybus, người được dân chúng Ithaca vô cùng trọng vọng. Trong đám người đang ngày đêm vây quanh tán tỉnh mẹ tôi hòng cướp lấy ngai vàng của Ulysses, hắn là kẻ nổi trội và cũng là kẻ đeo bám dai dẳng nhất. Dẫu vậy, chỉ có thần Jove trên cao mới biết được, liệu chúng có phải rước lấy một kết cục bi thảm trước khi lễ cưới kịp diễn ra hay không."

Lời vừa dứt, một con diều hâu-sứ giả uy mãnh của thần Apollo-đột ngột vút qua phía bên tay phải cậu. Trong móng vuốt sắc nhọn của nó là một con bồ câu vắn số. Những chiếc lông vũ tơi tả rơi xuống mặt đất, ngay khoảng trống giữa Telemachus và con tàu khi con mãnh cầm mải miết xé nát con mồi. Thấy thế, Theoclymenus kéo cậu ra một góc, nắm chặt lấy tay cậu và nói: "Telemachus, con chim bay qua phía tay phải anh chắc chắn là điềm báo do một vị thần phái đến. Ngay từ ánh nhìn đầu tiên, tôi đã thấu tỏ huyền cơ này. Nó báo hiệu rằng dòng dõi của anh sẽ tiếp tục giữ vững quyền uy, và trên khắp xứ Ithaca này, sẽ không có một gia tộc nào cao quý, quyền lực hơn gia tộc của chính anh."

Telemachus chân thành đáp: "Tôi cầu mong điềm báo ấy sẽ linh ứng. Nếu quả thực như vậy, tôi sẽ dành cho anh những đặc ân lớn lao cùng vô vàn tặng vật quý giá, đến mức bất cứ ai gặp anh cũng phải cất lời chúc tụng."

Tiếp đó, cậu quay sang dặn dò người bạn Piraeus: "Piraeus, con trai của Clytius, trong số những người bạn đã sát cánh cùng tôi tới Pylos, cậu luôn là người sẵn lòng giúp đỡ tôi nhất. Giờ đây, tôi mong cậu hãy đưa vị khách lạ này về nhà và thay tôi tiếp đãi anh ấy thật chu đáo cho đến khi tôi quay trở lại đón."

Piraeus khẳng khái đáp: "Telemachus, cậu cứ an tâm đi vắng bao lâu tùy thích. Tôi sẽ chăm sóc anh ấy chu toàn, và chắc chắn anh ấy sẽ được tiếp đón bằng tất cả lòng hiếu khách của gia đình tôi."

Nói đoạn, cậu bước lên tàu, ra hiệu cho các thủy thủ cũng lên theo và tháo dây thừng. Mọi người nhanh chóng ổn định vị trí. Trong lúc đó, Telemachus cẩn thận buộc lại quai dép, với tay lấy cây giáo dài uy dũng có bịt đầu đồng sắc nhọn từ trên boong tàu. Thủy thủ đoàn gỡ dây neo, dùng sức đẩy con tàu rời bến, rồi thẳng tiến về phía thành phố theo đúng lệnh truyền. Còn Telemachus thì vội vã sải bước thật nhanh. Cậu đi mãi cho tới khi đến được khu trang trại, nơi có vô số đàn lợn đang thong dong kiếm ăn, cũng là nơi cư ngụ của người chăn lợn xuất sắc-một người hầu vô cùng trung thành và tận tụy với vị chủ nhân của mình.

BOOK XV

MINERVA SUMMONS TELEMACHUS FROM LACEDAEMON-HE MEETS WITH THEOCLYMENUS AT PYLOS AND BRINGS HIM TO ITHACA-ON LANDING HE GOES TO THE HUT OF EUMAEUS.

But Minerva went to the fair city of Lacedaemon to tell Ulysses’ son that he was to return at once. She found him and Pisistratus sleeping in the forecourt of Menelaus’s house; Pisistratus was fast asleep, but Telemachus could get no rest all night for thinking of his unhappy father, so Minerva went close up to him and said:

“Telemachus, you should not remain so far away from home any longer, nor leave your property with such dangerous people in your house; they will eat up everything you have among them, and you will have been on a fool’s errand. Ask Menelaus to send you home at once if you wish to find your excellent mother still there when you get back. Her father and brothers are already urging her to marry Eurymachus, who has given her more than any of the others, and has been greatly increasing his wedding presents. I hope nothing valuable may have been taken from the house in spite of you, but you know what women are-they always want to do the best they can for the man who marries them, and never give another thought to the children of their first husband, nor to their father either when he is dead and done with. Go home, therefore, and put everything in charge of the most respectable woman servant that you have, until it shall please heaven to send you a wife of your own. Let me tell you also of another matter which you had better attend to. The chief men among the suitors are lying in wait for you in the Strait¹ between Ithaca and Samos, and they mean to kill you before you can reach home. I do not much think they will succeed; it is more likely that some of those who are now eating up your property will find a grave themselves. Sail night and day, and keep your ship well away from the islands; the god who watches over you and protects you will send you a fair wind. As soon as you get to Ithaca send your ship and men on to the town, but yourself go straight to the swineherd who has charge of your pigs; he is well disposed towards you, stay with him, therefore, for the night, and then send him to Penelope to tell her that you have got back safe from Pylos.”

Then she went back to Olympus; but Telemachus stirred Pisistratus with his heel to rouse him, and said, “Wake up Pisistratus, and yoke the horses to the chariot, for we must set off home.”²

But Pisistratus said, “No matter what hurry we are in we cannot drive in the dark. It will be morning soon; wait till Menelaus has brought his presents and put them in the chariot for us; and let him say good bye to us in the usual way. So long as he lives a guest should never forget a host who has shown him kindness.”

As he spoke day began to break, and Menelaus, who had already risen, leaving Helen in bed, came towards them. When Telemachus saw him he put on his shirt as fast as he could, threw a great cloak over his shoulders, and went out to meet him. “Menelaus,” said he, “let me go back now to my own country, for I want to get home.”

And Menelaus answered, “Telemachus, if you insist on going I will not detain you. I do not like to see a host either too fond of his guest or too rude to him. Moderation is best in all things, and not letting a man go when he wants to do so is as bad as telling him to go if he would like to stay. One should treat a guest well as long as he is in the house and speed him when he wants to leave it. Wait, then, till I can get your beautiful presents into your chariot, and till you have yourself seen them. I will tell the women to prepare a sufficient dinner for you of what there may be in the house; it will be at once more proper and cheaper for you to get your dinner before setting out on such a long journey. If, moreover, you have a fancy for making a tour in Hellas or in the Peloponnese, I will yoke my horses, and will conduct you myself through all our principal cities. No one will send us away empty handed; every one will give us something-a bronze tripod, a couple of mules, or a gold cup.”

“Menelaus,” replied Telemachus, “I want to go home at once, for when I came away I left my property without protection, and fear that while looking for my father I shall come to ruin myself, or find that something valuable has been stolen during my absence.”

When Menelaus heard this he immediately told his wife and servants to prepare a sufficient dinner from what there might be in the house. At this moment Eteoneus joined him, for he lived close by and had just got up; so Menelaus told him to light the fire and cook some meat, which he at once did. Then Menelaus went down into his fragrant store room,³ not alone, but Helen went too, with Megapenthes. When he reached the place where the treasures of his house were kept, he selected a double cup, and told his son Megapenthes to bring also a silver mixing bowl. Meanwhile Helen went to the chest where she kept the lovely dresses which she had made with her own hands, and took out one that was largest and most beautifully enriched with embroidery; it glittered like a star, and lay at the very bottom of the chest. ⁴ Then they all came back through the house again till they got to Telemachus, and Menelaus said, “Telemachus, may Jove, the mighty husband of Juno, bring you safely home according to your desire. I will now present you with the finest and most precious piece of plate in all my house. It is a mixing bowl of pure silver, except the rim, which is inlaid with gold, and it is the work of Vulcan. Phaedimus king of the Sidonians made me a present of it in the course of a visit that I paid him while I was on my return home. I should like to give it to you.”

With these words he placed the double cup in the hands of Telemachus, while Megapenthes brought the beautiful mixing bowl and set it before him. Hard by stood lovely Helen with the robe ready in her hand.

“I too, my son,” said she, “have something for you as a keepsake from the hand of Helen; it is for your bride to wear upon her wedding day. Till then, get your dear mother to keep it for you; thus may you go back rejoicing to your own country and to your home.”

So saying she gave the robe over to him and he received it gladly. Then Pisistratus put the presents into the chariot, and admired them all as he did so. Presently Menelaus took Telemachus and Pisistratus into the house, and they both of them sat down to table. A maid servant brought them water in a beautiful golden ewer, and poured it into a silver basin for them to wash their hands, and she drew a clean table beside them; an upper servant brought them bread and offered them many good things of what there was in the house. Eteoneus carved the meat and gave them each their portions, while Megapenthes poured out the wine. Then they laid their hands upon the good things that were before them, but as soon as they had had enough to eat and drink Telemachus and Pisistratus yoked the horses, and took their places in the chariot. They drove out through the inner gateway and under the echoing gatehouse of the outer court, and Menelaus came after them with a golden goblet of wine in his right hand that they might make a drink-offering before they set out. He stood in front of the horses and pledged them, saying, “Farewell to both of you; see that you tell Nestor how I have treated you, for he was as kind to me as any father could be while we Achaeans were fighting before Troy.”

“We will be sure, sir,” answered Telemachus, “to tell him everything as soon as we see him. I wish I were as certain of finding Ulysses returned when I get back to Ithaca, that I might tell him of the very great kindness you have shown me and of the many beautiful presents I am taking with me.”

As he was thus speaking a bird flew on his right hand-an eagle with a great white goose in its talons which it had carried off from the farm yard-and all the men and women were running after it and shouting. It came quite close up to them and flew away on their right hands in front of the horses. When they saw it they were glad, and their hearts took comfort within them, whereon Pisistratus said, “Tell me, Menelaus, has heaven sent this omen for us or for you?”

Menelaus was thinking what would be the most proper answer for him to make, but Helen was too quick for him and said, “I will read this matter as heaven has put it in my heart, and as I doubt not that it will come to pass. The eagle came from the mountain where it was bred and has its nest, and in like manner Ulysses, after having travelled far and suffered much, will return to take his revenge-if indeed he is not back already and hatching mischief for the suitors.”

“May Jove so grant it,” replied Telemachus, “if it should prove to be so, I will make vows to you as though you were a god, even when I am at home.”

As he spoke he lashed his horses and they started off at full speed through the town towards the open country. They swayed the yoke upon their necks and travelled the whole day long till the sun set and darkness was over all the land. Then they reached Pherae, where Diocles lived who was son of Ortilochus, the son of Alpheus. There they passed the night and were treated hospitably. When the child of morning, rosy-fingered Dawn, appeared, they again yoked their horses and their places in the chariot. They drove out through the inner gateway and under the echoing gatehouse of the outer court. Then Pisistratus lashed his horses on and they flew forward nothing loath; ere long they came to Pylos, and then Telemachus said:

“Pisistratus, I hope you will promise to do what I am going to ask you. You know our fathers were old friends before us; moreover, we are both of an age, and this journey has brought us together still more closely; do not, therefore, take me past my ship, but leave me there, for if I go to your father’s house he will try to keep me in the warmth of his good will towards me, and I must go home at once.”

Pisistratus thought how he should do as he was asked, and in the end he deemed it best to turn his horses towards the ship, and put Menelaus’s beautiful presents of gold and raiment in the stern of the vessel. Then he said, “Go on board at once and tell your men to do so also before I can reach home to tell my father. I know how obstinate he is, and am sure he will not let you go; he will come down here to fetch you, and he will not go back without you. But he will be very angry.”

With this he drove his goodly steeds back to the city of the Pylians and soon reached his home, but Telemachus called the men together and gave his orders. “Now, my men,” said he, “get everything in order on board the ship, and let us set out home.”

Thus did he speak, and they went on board even as he had said. But as Telemachus was thus busied, praying also and sacrificing to Minerva in the ship’s stern, there came to him a man from a distant country, a seer, who was flying from Argos because he had killed a man. He was descended from Melampus, who used to live in Pylos, the land of sheep; he was rich and owned a great house, but he was driven into exile by the great and powerful king Neleus. Neleus seized his goods and held them for a whole year, during which he was a close prisoner in the house of king Phylacus, and in much distress of mind both on account of the daughter of Neleus and because he was haunted by a great sorrow that dread Erinys had laid upon him. In the end, however, he escaped with his life, drove the cattle from Phylace to Pylos, avenged the wrong that had been done him, and gave the daughter of Neleus to his brother. Then he left the country and went to Argos, where it was ordained that he should reign over much people. There he married, established himself, and had two famous sons Antiphates and Mantius. Antiphates became father of Oicleus, and Oicleus of Amphiaraus, who was dearly loved both by Jove and by Apollo, but he did not live to old age, for he was killed in Thebes by reason of a woman’s gifts. His sons were Alcmaeon and Amphilochus. Mantius, the other son of Melampus, was father to Polypheides and Cleitus. Aurora, throned in gold, carried off Cleitus for his beauty’s sake, that he might dwell among the immortals, but Apollo made Polypheides the greatest seer in the whole world now that Amphiaraus was dead. He quarrelled with his father and went to live in Hyperesia, where he remained and prophesied for all men.

His son, Theoclymenus, it was who now came up to Telemachus as he was making drink-offerings and praying in his ship. “Friend,” said he, “now that I find you sacrificing in this place, I beseech you by your sacrifices themselves, and by the god to whom you make them, I pray you also by your own head and by those of your followers tell me the truth and nothing but the truth. Who and whence are you? Tell me also of your town and parents.”

Telemachus said, “I will answer you quite truly. I am from Ithaca, and my father is Ulysses, as surely as that he ever lived. But he has come to some miserable end. Therefore I have taken this ship and got my crew together to see if I can hear any news of him, for he has been away a long time.”

“I too,” answered Theoclymenus, “am an exile, for I have killed a man of my own race. He has many brothers and kinsmen in Argos, and they have great power among the Argives. I am flying to escape death at their hands, and am thus doomed to be a wanderer on the face of the earth. I am your suppliant; take me, therefore, on board your ship that they may not kill me, for I know they are in pursuit.”

“I will not refuse you,” replied Telemachus, “if you wish to join us. Come, therefore, and in Ithaca we will treat you hospitably according to what we have.”

On this he received Theoclymenus’ spear and laid it down on the deck of the ship. He went on board and sat in the stern, bidding Theoclymenus sit beside him; then the men let go the hawsers. Telemachus told them to catch hold of the ropes, and they made all haste to do so. They set the mast in its socket in the cross plank, raised it and made it fast with the forestays, and they hoisted their white sails with sheets of twisted ox hide. Minerva sent them a fair wind that blew fresh and strong to take the ship on her course as fast as possible. Thus then they passed by Crouni and Chalcis.

Presently the sun set and darkness was over all the land. The vessel made a quick passage to Pheae and thence on to Elis, where the Epeans rule. Telemachus then headed her for the flying islands,⁵ wondering within himself whether he should escape death or should be taken prisoner.

Meanwhile Ulysses and the swineherd were eating their supper in the hut, and the men supped with them. As soon as they had had to eat and drink, Ulysses began trying to prove the swineherd and see whether he would continue to treat him kindly, and ask him to stay on at the station or pack him off to the city; so he said:

“Eumaeus, and all of you, to-morrow I want to go away and begin begging about the town, so as to be no more trouble to you or to your men. Give me your advice therefore, and let me have a good guide to go with me and show me the way. I will go the round of the city begging as I needs must, to see if any one will give me a drink and a piece of bread. I should like also to go to the house of Ulysses and bring news of her husband to Queen Penelope. I could then go about among the suitors and see if out of all their abundance they will give me a dinner. I should soon make them an excellent servant in all sorts of ways. Listen and believe when I tell you that by the blessing of Mercury who gives grace and good name to the works of all men, there is no one living who would make a more handy servant than I should-to put fresh wood on the fire, chop fuel, carve, cook, pour out wine, and do all those services that poor men have to do for their betters.”

The swineherd was very much disturbed when he heard this. “Heaven help me,” he exclaimed, “what ever can have put such a notion as that into your head? If you go near the suitors you will be undone to a certainty, for their pride and insolence reach the very heavens. They would never think of taking a man like you for a servant. Their servants are all young men, well dressed, wearing good cloaks and shirts, with well looking faces and their hair always tidy, the tables are kept quite clean and are loaded with bread, meat, and wine. Stay where you are, then; you are not in anybody’s way; I do not mind your being here, no more do any of the others, and when Telemachus comes home he will give you a shirt and cloak and will send you wherever you want to go.”

Ulysses answered, “I hope you may be as dear to the gods as you are to me, for having saved me from going about and getting into trouble; there is nothing worse than being always on the tramp; still, when men have once got low down in the world they will go through a great deal on behalf of their miserable bellies. Since, however, you press me to stay here and await the return of Telemachus, tell me about Ulysses’ mother, and his father whom he left on the threshold of old age when he set out for Troy. Are they still living or are they already dead and in the house of Hades?”

“I will tell you all about them,” replied Eumaeus, “Laertes is still living and prays heaven to let him depart peacefully in his own house, for he is terribly distressed about the absence of his son, and also about the death of his wife, which grieved him greatly and aged him more than anything else did. She came to an unhappy end⁶ through sorrow for her son: may no friend or neighbour who has dealt kindly by me come to such an end as she did. As long as she was still living, though she was always grieving, I used to like seeing her and asking her how she did, for she brought me up along with her daughter Ctimene, the youngest of her children; we were boy and girl together, and she made little difference between us. When, however, we both grew up, they sent Ctimene to Same and received a splendid dowry for her. As for me, my mistress gave me a good shirt and cloak with a pair of sandals for my feet, and sent me off into the country, but she was just as fond of me as ever. This is all over now. Still it has pleased heaven to prosper my work in the situation which I now hold. I have enough to eat and drink, and can find something for any respectable stranger who comes here; but there is no getting a kind word or deed out of my mistress, for the house has fallen into the hands of wicked people. Servants want sometimes to see their mistress and have a talk with her; they like to have something to eat and drink at the house, and something too to take back with them into the country. This is what will keep servants in a good humour.”

Ulysses answered, “Then you must have been a very little fellow, Eumaeus, when you were taken so far away from your home and parents. Tell me, and tell me true, was the city in which your father and mother lived sacked and pillaged, or did some enemies carry you off when you were alone tending sheep or cattle, ship you off here, and sell you for whatever your master gave them?”

“Stranger,” replied Eumaeus, “as regards your question: sit still, make yourself comfortable, drink your wine, and listen to me. The nights are now at their longest; there is plenty of time both for sleeping and sitting up talking together; you ought not to go to bed till bed time, too much sleep is as bad as too little; if any one of the others wishes to go to bed let him leave us and do so; he can then take my master’s pigs out when he has done breakfast in the morning. We too will sit here eating and drinking in the hut, and telling one another stories about our misfortunes; for when a man has suffered much, and been buffeted about in the world, he takes pleasure in recalling the memory of sorrows that have long gone by. As regards your question, then, my tale is as follows:

“You may have heard of an island called Syra that lies over above Ortygia,⁷ where the land begins to turn round and look in another direction.⁸ It is not very thickly peopled, but the soil is good, with much pasture fit for cattle and sheep, and it abounds with wine and wheat. Dearth never comes there, nor are the people plagued by any sickness, but when they grow old Apollo comes with Diana and kills them with his painless shafts. It contains two communities, and the whole country is divided between these two. My father Ctesius son of Ormenus, a man comparable to the gods, reigned over both.

“Now to this place there came some cunning traders from Phoenicia (for the Phoenicians are great mariners) in a ship which they had freighted with gewgaws of all kinds. There happened to be a Phoenician woman in my father’s house, very tall and comely, and an excellent servant; these scoundrels got hold of her one day when she was washing near their ship, seduced her, and cajoled her in ways that no woman can resist, no matter how good she may be by nature. The man who had seduced her asked her who she was and where she came from, and on this she told him her father’s name. ‘I come from Sidon,’ said she, ‘and am daughter to Arybas, a man rolling in wealth. One day as I was coming into the town from the country, some Taphian pirates seized me and took me here over the sea, where they sold me to the man who owns this house, and he gave them their price for me.’

“The man who had seduced her then said, ‘Would you like to come along with us to see the house of your parents and your parents themselves? They are both alive and are said to be well off.’

“‘I will do so gladly,’ answered she, ‘if you men will first swear me a solemn oath that you will do me no harm by the way.’

“They all swore as she told them, and when they had completed their oath the woman said, ‘Hush; and if any of your men meets me in the street or at the well, do not let him speak to me, for fear some one should go and tell my master, in which case he would suspect something. He would put me in prison, and would have all of you murdered; keep your own counsel therefore; buy your merchandise as fast as you can, and send me word when you have done loading. I will bring as much gold as I can lay my hands on, and there is something else also that I can do towards paying my fare. I am nurse to the son of the good man of the house, a funny little fellow just able to run about. I will carry him off in your ship, and you will get a great deal of money for him if you take him and sell him in foreign parts.’

“On this she went back to the house. The Phoenicians stayed a whole year till they had loaded their ship with much precious merchandise, and then, when they had got freight enough, they sent to tell the woman. Their messenger, a very cunning fellow, came to my father’s house bringing a necklace of gold with amber beads strung among it; and while my mother and the servants had it in their hands admiring it and bargaining about it, he made a sign quietly to the woman and then went back to the ship, whereon she took me by the hand and led me out of the house. In the fore part of the house she saw the tables set with the cups of guests who had been feasting with my father, as being in attendance on him; these were now all gone to a meeting of the public assembly, so she snatched up three cups and carried them off in the bosom of her dress, while I followed her, for I knew no better. The sun was now set, and darkness was over all the land, so we hurried on as fast as we could till we reached the harbour, where the Phoenician ship was lying. When they had got on board they sailed their ways over the sea, taking us with them, and Jove sent then a fair wind; six days did we sail both night and day, but on the seventh day Diana struck the woman and she fell heavily down into the ship’s hold as though she were a sea gull alighting on the water; so they threw her overboard to the seals and fishes, and I was left all sorrowful and alone. Presently the winds and waves took the ship to Ithaca, where Laertes gave sundry of his chattels for me, and thus it was that ever I came to set eyes upon this country.”

Ulysses answered, “Eumaeus, I have heard the story of your misfortunes with the most lively interest and pity, but Jove has given you good as well as evil, for in spite of everything you have a good master, who sees that you always have enough to eat and drink; and you lead a good life, whereas I am still going about begging my way from city to city.”

Thus did they converse, and they had only a very little time left for sleep, for it was soon daybreak. In the mean time Telemachus and his crew were nearing land, so they loosed the sails, took down the mast, and rowed the ship into the harbour.⁹ They cast out their mooring stones and made fast the hawsers; they then got out upon the sea shore, mixed their wine, and got dinner ready. As soon as they had had enough to eat and drink Telemachus said, “Take the ship on to the town, but leave me here, for I want to look after the herdsmen on one of my farms. In the evening, when I have seen all I want, I will come down to the city, and to-morrow morning in return for your trouble I will give you all a good dinner with meat and wine.” ¹⁰

Then Theoclymenus said, “And what, my dear young friend, is to become of me? To whose house, among all your chief men, am I to repair? or shall I go straight to your own house and to your mother?”

“At any other time,” replied Telemachus, “I should have bidden you go to my own house, for you would find no want of hospitality; at the present moment, however, you would not be comfortable there, for I shall be away, and my mother will not see you; she does not often show herself even to the suitors, but sits at her loom weaving in an upper chamber, out of their way; but I can tell you a man whose house you can go to-I mean Eurymachus the son of Polybus, who is held in the highest estimation by every one in Ithaca. He is much the best man and the most persistent wooer, of all those who are paying court to my mother and trying to take Ulysses’ place. Jove, however, in heaven alone knows whether or no they will come to a bad end before the marriage takes place.”

As he was speaking a bird flew by upon his right hand-a hawk, Apollo’s messenger. It held a dove in its talons, and the feathers, as it tore them off,¹¹ fell to the ground midway between Telemachus and the ship. On this Theoclymenus called him apart and caught him by the hand. “Telemachus,” said he, “that bird did not fly on your right hand without having been sent there by some god. As soon as I saw it I knew it was an omen; it means that you will remain powerful and that there will be no house in Ithaca more royal than your own.”

“I wish it may prove so,” answered Telemachus. “If it does, I will show you so much good will and give you so many presents that all who meet you will congratulate you.”

Then he said to his friend Piraeus, “Piraeus, son of Clytius, you have throughout shown yourself the most willing to serve me of all those who have accompanied me to Pylos; I wish you would take this stranger to your own house and entertain him hospitably till I can come for him.”

And Piraeus answered, “Telemachus, you may stay away as long as you please, but I will look after him for you, and he shall find no lack of hospitality.”

As he spoke he went on board, and bade the others do so also and loose the hawsers, so they took their places in the ship. But Telemachus bound on his sandals, and took a long and doughty spear with a head of sharpened bronze from the deck of the ship. Then they loosed the hawsers, thrust the ship off from land, and made on towards the city as they had been told to do, while Telemachus strode on as fast as he could, till he reached the homestead where his countless herds of swine were feeding, and where dwelt the excellent swineherd, who was so devoted a servant to his master.