QUYỂN XX

ULYSSES KHÔNG THỂ NGỦ-LỜI CẦU NGUYỆN CỦA PENELOPE VỚI DIANA-HAI ĐIỀM BÁO TỪ THẦN LINH-EUMAEUS VÀ PHILOETIUS ĐẾN-BỌN CẦU HÔN ĂN TỐI-CTESIPPUS NÉM CHÂN BÒ VÀO ULYSSES-THEOCLYMENUS TIÊN ĐOÁN THẢM HỌA VÀ RỜI KHỎI NGÔI NHÀ.

Ulysses ngả lưng ngoài hành lang trên một tấm da bò mộc. Chàng khoác thêm vài tấm da cừu lột từ những con vật mà bọn cầu hôn đã xẻ thịt ăn uống no say. Nữ tì Eurynome cẩn thận đắp cho chàng một chiếc áo choàng. Nằm đó, Ulysses trằn trọc mãi không nguôi, mải miết vạch ra kế sách đoạt mạng lũ người ngông cuồng. Chẳng bao lâu, đám tì nữ từng lén lút tư tình với bọn chúng cũng kéo nhau rời khỏi nhà, tiếng cười rúc rích lả lơi vang vọng. Khung cảnh ấy khiến Ulysses giận sôi máu. Chàng phân vân, tự hỏi nên chăng vùng dậy kết liễu từng ả ngay tức khắc, hay cứ mặc cho lũ ả tận hưởng nốt đêm cuối cùng bên đám nhân tình đê tiện. Lồng ngực chàng như muốn nổ tung, trái tim gầm gừ thịnh nộ, tựa hồ một con chó mẹ đang cho con bú, nhe nanh gầm gừ đe dọa khi bóng dáng kẻ lạ vô tình bước tới. Chàng uất hận trước những trò đồi bại đang diễn ra ngay trong nhà mình. Nhưng rồi, chàng dùng tay tự đấm mạnh vào ngực và răn dạy: "Trái tim, hãy nằm im! Mi đã từng nếm trải những nỗi đau đớn cùng cực hơn thế, vào cái ngày gã Cyclops hung tợn nhai nuốt những người đồng đội dũng cảm của mi. Dẫu cận kề cái chết, mi vẫn âm thầm nhẫn nhịn cho tới tận khi mưu trí giúp mi toàn mạng thoát khỏi hang sâu."

Chàng tự dặn lòng mình như thế, ép tâm can phải nhẫn nhục. Thế nhưng, chàng vẫn thao thức khôn nguôi. Hệt như người ta nướng một khúc dồi nhồi đầy máu và mỡ trên ngọn lửa hồng rực rỡ cốt sao cho mau chín, chàng cũng xoay trở liên hồi, tâm trí sục sôi tìm kế sách. Làm thế nào một mình chàng, với thân cô thế cô, có thể quét sạch toán người cầu hôn đông đúc và xảo quyệt kia? Đúng lúc ấy, Minerva từ đỉnh trời cao vợi hạ phàm trong nhân ảnh một người phụ nữ. Nàng lơ lửng trên đầu chàng, nhẹ nhàng cất tiếng: “Hỡi con người tội nghiệp vô phúc của ta, cớ sao chàng lại nằm thao thức như thế này? Đây chính là cơ ngơi của chàng: vợ chàng đang bình yên bên trong, và con trai chàng cũng vậy, một chàng trai trẻ mà bất kỳ người cha nào cũng có quyền tự hào.”

“Thưa người,” Ulysses khẽ đáp, “những lời người nói đều thấu tình đạt lý, song lòng con vẫn vương vấn chút e ngại. Con không biết xoay xở ra sao để một mình kết liễu lũ cầu hôn xảo trá ấy, khi chúng lúc nào cũng tụ tập đông đảo quanh đây. Lại còn một hiểm họa khác, thậm chí còn to lớn hơn. Cứ cho rằng nhờ ân điển của cha và người, con thành công tru diệt bọn chúng. Con tha thiết xin người hãy xem xét, con sẽ phải trốn lánh đi đâu để thoát khỏi lưỡi gươm thù hận của những kẻ đến báo oán khi ván cờ tàn?”

“Xấu hổ chưa,” Minerva quở trách, “chà, một kẻ phàm trần bất kỳ nào đó hẳn cũng sẽ vững tin vào đồng minh của mình, cho dù kẻ đó có thấp bé hay kém cỏi hơn ta. Lẽ nào ta không phải là một nữ thần, và lẽ nào ta đã chẳng chở che chàng qua bao thăng trầm bão táp hay sao? Ta nói thẳng cho chàng hay, dẫu có năm mươi toán người gươm giáo sáng ngời bao vây khao khát đoạt mạng chúng ta, chàng vẫn thừa sức cướp sạch cừu và gia súc của chúng, lùa tất thảy đi theo mình. Thôi nào, hãy nhắm mắt lại đi; thức trắng đêm dài là một điều hao tổn tâm trí. Chàng sẽ sớm được giải thoát khỏi mớ bòng bong của mình thôi.”

Nói rồi, nàng gieo giấc mộng êm đềm lên đôi mắt chàng, sau đó vút bay trở về đỉnh Olympus huy hoàng.

Trong khi Ulysses đắm chìm vào giấc ngủ sâu thẳm nhằm làm vơi đi gánh nặng buồn đau, người vợ hiền thục của chàng chợt tỉnh giấc. Nàng ngồi bật dậy trên giường, nức nở khóc. Khi dòng nước mắt đã phần nào xoa dịu nỗi sầu bi, nàng thành tâm cầu nguyện với Diana: “Hỡi nữ thần Diana vĩ đại, con gái của Jove, xin nữ thần hãy bắn một mũi tên vô hình xuyên thấu trái tim con, ban cho con cái chết; hoặc hãy thả một cơn lốc cuồng phong cuốn phăng con đi, băng qua những lối đi tăm tối lạnh lẽo cho đến khi buông con rơi xuống tận miệng sông Oceanus cuồn cuộn sóng trào, hệt như nữ thần đã làm với các con gái của Pandareus. Những người con gái ấy bơ vơ côi cút vì mẹ cha đều đã bị các vị thần tước đoạt sinh mạng. Thế nhưng Venus vẫn dang tay che chở, nuôi dưỡng họ bằng pho mát, mật ong và rượu ngọt. Juno chỉ dạy họ vượt trội hơn mọi phụ nữ về nhan sắc lẫn trí tuệ; Diana ban cho họ dáng vóc uy nghi; còn Minerva phú cho họ muôn vàn tài năng xuất chúng. Nhưng một ngày nọ, khi Venus vừa lên đỉnh Olympus xin Jove ban cho họ những người chồng xứng đáng (bởi ngài tỏ tường mọi vận mệnh tương lai), những cơn bão tố ập đến cuốn phăng họ đi, bắt họ trở thành tì nữ cho các nữ thần Erinyes đáng sợ. Con thiết tha mong ước các vị thần trên cõi thiên đình sẽ giấu nhẹm con khỏi tầm mắt người phàm, hoặc nữ thần Diana xinh đẹp có thể giáng đòn chí mạng xuống con. Bởi con chỉ muốn đi về chốn âm ty buồn bã, cốt sao tâm tư này chỉ hướng về một mình Ulysses, quyết không bao giờ trao thân gửi phận cho một kẻ tồi tệ hơn chàng. Hơn nữa, dù cho nỗi đau buồn ban ngày có cào xé tâm can đến nhường nào, con người ta vẫn có thể cắn răng chịu đựng, miễn là họ có được giấc ngủ bình yên khi đêm về. Khi đôi mắt nhắm nghiền trong mộng mị, mọi điều tốt xấu đều tan biến. Ấy vậy mà sự khốn khổ cứ mãi bám riết lấy con, ám ảnh con cả trong những giấc chiêm bao. Ngay đêm nay, con ngỡ như có một bóng người kề bên, dáng điệu hệt như Ulysses vào cái ngày chàng rời đi cùng đạo quân của mình. Trái tim con đã bừng lên niềm hân hoan tột độ, bởi con cứ ngỡ đó chẳng phải một giấc mơ, mà là một sự thật hiển hiện.”

Lúc bấy giờ rạng đông vừa ló dạng. Ulysses chợt vẳng nghe tiếng than khóc của nàng, điều này khiến tâm trí chàng thoáng chốc bối rối. Cứ ngỡ như nàng đã nhận ra chàng và đang túc trực kề bên. Chàng liền ôm lấy áo choàng cùng những tấm da cừu vừa trải đệm, đặt gọn gàng lên chiếc ghế ngoài hành lang, riêng tấm da bò mộc thì chàng mang ra ngoài trời. Chàng giang rộng hai cánh tay hướng lên không trung, khấn nguyện: “Thưa cha Jove, nếu cha đã thương xót đưa con băng qua đất liền và biển cả, trở về đúng cơ ngơi của mình sau muôn vàn nỗi thống khổ cha từng giáng xuống, xin cha hãy ban cho con một điềm báo từ miệng của một ai đó đang thức giấc trong chính ngôi nhà này, và xin cha hãy cho con một điềm báo khác dưới dạng nào đó từ thế giới bên ngoài.”

Chàng đã thiết tha cầu nguyện như vậy. Jove lắng nghe thấu đáo lời thỉnh cầu của chàng, và ngay tức khắc, một tiếng sấm ầm ĩ vang rền từ trên cao, xuyên qua những đám mây giữa vẻ tráng lệ của đỉnh Olympus. Ulysses vui mừng khôn xiết khi nghe thấy âm thanh đó. Cùng lúc ấy bên trong nhà, từ căn phòng nghiền gần đó, một người thợ cất tiếng, mang đến cho chàng một điềm báo thứ hai. Có tất thảy mười hai nữ thợ đảm nhận nhiệm vụ xay giã lúa mì và lúa mạch, thứ lương thực nuôi sống con người. Những người khác đã giã xong phần việc của mình và về phòng nghỉ ngơi, song riêng người này vẫn miệt mài làm việc vì sức vóc ốm yếu hơn họ. Khi nghe thấy tiếng sấm rền, cô dừng tay chày, đưa ra điềm báo cho vị chủ nhân của mình: “Thưa cha Jove,” cô nói, “cha là người thống trị cả vòm trời và mặt đất bao la, cha vừa làm sấm nổ ngang trời quang mây tạnh, hẳn đây là điềm báo dành cho một ai đó. Xin cha hãy chấp nhận lời cầu nguyện của con, một đầy tớ tội nghiệp đang kêu cầu danh cha. Xin cha hãy biến ngày hôm nay thành ngày cuối cùng bọn cầu hôn được yến tiệc linh đình trong nhà của Ulysses. Chúng đã vắt kiệt sức con bằng công việc giã bột phục vụ chúng. Con hằng mong mỏi chúng sẽ không bao giờ có thêm một bữa ăn nào ở bất kỳ đâu trên thế gian này nữa.”

Ulysses vô cùng hoan hỉ khi nhận được những điềm báo truyền đến chàng qua lời rủa sả của người phụ nữ, và qua tiếng sấm vang rền. Bởi chàng hiểu rõ, chúng minh chứng cho việc chàng sẽ giáng đòn thù đích đáng trả thù bọn cầu hôn.

Lúc bấy giờ, các tì nữ trong cung điện đã thức giấc và bắt đầu nhóm lửa bập bùng trên lò sưởi. Telemachus cũng trở dậy sửa soạn y phục. Cậu vắt thanh gươm báu qua vai, xỏ dép vào đôi chân tuấn tú, rồi nắm chặt ngọn giáo uy dũng với mũi đồng nhọn hoắt. Bước tới ngưỡng cửa hành lang, cậu cất tiếng hỏi Euryclea: "U ơi, u có lo liệu chỗ ngủ và miếng ăn chu đáo cho vị khách lạ không, hay u cứ để mặc ông ấy tự xoay xở? Chẳng giấu gì u, mẹ con tuy là một người phụ nữ đức hạnh, nhưng đôi khi lại bận tâm quá mức đến những kẻ tầm thường mà phớt lờ những người thực sự cao quý hơn."

"Này con, đừng vội buông lời trách móc," Euryclea dịu dàng đáp, "bởi chẳng có ai ở đây đáng bị chê trách cả. Người khách lạ cứ ngồi thưởng rượu cho đến tận lúc ông ấy muốn nghỉ. Mẹ con có ngỏ ý mời thêm bánh mì nhưng ông ấy đã chối từ. Đến lúc ông ấy ngỏ ý muốn chợp mắt, mẹ con liền sai nữ tì dọn sẵn một chiếc giường êm ái. Thế nhưng, ông ấy lại nói mình chỉ là một kẻ lang thang khốn khổ, chẳng dám mơ tưởng đến giường cao nệm ấm. Ông ấy nằng nặc đòi trải một tấm da bò mộc cùng vài tấm da cừu ngay ngoài hành lang, và chính tay u đã đắp cho ông ấy một chiếc áo choàng."

Nghe vậy, Telemachus sải bước băng qua khoảng sân, tiến về nơi những người Achaean đang tụ họp. Tay cậu vác ngọn giáo, và hai chú chó săn trung thành luôn túc trực theo gót chủ. Cùng lúc đó, Euryclea hối thúc đám tì nữ: "Lại đây, mau dậy đi thôi! Hãy mau chóng quét dọn các hành lang, rảy nước cho đỡ bụi, rồi phủ khăn trải lên những dãy ghế ngồi. Các cô kia, mau lấy bọt biển ướt lau cho sạch bong mấy chiếc bàn. Rửa sạch các bình pha rượu cùng ly chén, rồi tức tốc ra đài phun nước lấy nước về đây. Bọn cầu hôn sắp sửa kéo tới nơi rồi, hôm nay là ngày lễ, chắc chắn chúng sẽ đến sớm hơn mọi ngày."

Nhũ mẫu vừa dứt lời, đám tì nữ răm rắp làm theo. Hai mươi người thoăn thoắt ra đài phun nước, trong khi những người còn lại tất bật dọn dẹp khắp gian nhà. Những gia nhân phục dịch bọn cầu hôn cũng đã tới và bắt đầu chẻ củi. Trông chốc lát, đám phụ nữ đi lấy nước đã trở về, theo sau họ là người chăn lợn dẫn tới ba con lợn béo tốt nhất đàn. Thả lợn ăn quanh quẩn trong sân, anh ta tiến đến bên Ulysses và cất giọng ân cần hỏi han: "Ông lão, bọn cầu hôn có đối đãi với ông khá hơn chút nào không, hay chúng vẫn giữ thói xấc xược như mọi bận?"

"Cầu xin thần linh," Ulysses trầm ngâm đáp lại, "trừng phạt lũ người tàn ác ấy vì những thói ngông cuồng, hách dịch ngay trong dinh thự của người khác mà chẳng hề mảy may biết đến nỗi nhục nhã."

Giữa lúc hai người đang trò chuyện, gã chăn dê Melanthius bước tới. Hắn đang dắt theo những con dê ngon nhất để dâng lên bàn tiệc của bọn cầu hôn, cùng đi với hai gã chăn cừu. Sau khi cột bầy dê ngay dưới cổng, Melanthius bắt đầu buông lời mỉa mai Ulysses: "Lão vẫn còn vác mặt ở đây à, lão ăn mày? Cứ lảng vảng quanh nhà xin xỏ để làm phiền người khác sao? Sao lão không cút đi chỗ khác? Chắc ta với lão khó mà nói chuyện tử tế với nhau nếu chưa cho nhau nếm mùi nắm đấm. Lão đi xin ăn mà chẳng biết liêm sỉ là gì: khắp xứ Achaean này hết chỗ tiệc tùng rồi hay sao mà lão cứ phải chui rúc ở đây?"

Ulysses không đáp lời, chỉ lặng lẽ cúi đầu ngẫm ngợi. Ngay sau đó, người thứ ba là Philoetius nhập bọn, dắt theo một con bò cái tơ chưa đẻ cùng vài con dê. Những con vật này được đám lái đò chuyên chở khách qua lại đưa sang. Philoetius cẩn thận buộc chặt con bò cái và bầy dê dưới cổng rồi rảo bước tiến về phía người chăn lợn: "Bác chăn lợn ơi, vị khách lạ mới đến này là ai vậy? Ông ấy có phải là người quen của bác không? Lai lịch thế nào, từ đâu đến? Thật tội nghiệp, dáng vẻ của ông ấy trông như một bậc vĩ nhân sa cơ lỡ bước. Suy cho cùng, thần linh cứ gieo rắc bi thương cho bất cứ ai họ muốn-thậm chí là với những bậc quân vương, nếu điều đó làm họ vừa ý."

Vừa dứt lời, anh ta tiến lại gần Ulysses và đưa tay phải ra chào hỏi: "Kính chào cụ, vị khách lạ đường xa! Cụ đang phải chịu cảnh túng quẫn lúc này, nhưng tôi hi vọng những ngày tháng tốt đẹp hơn sẽ đến với cụ. Ôi, thưa cha Jove tối cao, trong tất thảy các vị thần, ngài là đấng tàn nhẫn nhất! Chúng con là con cái của ngài, vậy mà ngài chẳng mảy may đoái hoài xót thương trước muôn vàn khốn cùng và đớn đau của chúng con. Vừa trông thấy người đàn ông này, tôi đã toát mồ hôi hột, hai mắt nhòe lệ vì nhớ đến đức vua Ulysses. Tôi e rằng ngài ấy cũng đang lang thang rảo bước trong bộ dạng rách rưới tả tơi hệt như thế này, nếu quả thực ngài vẫn còn tại thế. Nếu ngài đã khuất núi và bước chân xuống địa ngục của Hades, thì ôi chao, thật bất hạnh cho người chủ nhân tốt bụng của tôi! Ngài đã tin tưởng giao cho tôi trọng trách chăn bò từ thuở tôi còn là một chàng trai trẻ giữa những người Cephallenian¹. Giờ đây đàn gia súc của ngài đã sinh sôi đông đúc không sao đếm xuể; chẳng ai có thể chăm chút chúng tốt hơn tôi, bởi chúng nảy nở như những bông lúa trĩu hạt. Thế nhưng tôi vẫn phải tự tay dắt chúng đến phục vụ bữa ăn cho những kẻ khác. Lũ người ấy chẳng hề e dè cậu con trai ngài dù cậu ấy luôn ở trong nhà, cũng chẳng sợ cơn thịnh nộ của thần linh giáng xuống. Bọn chúng ngày đêm hăm hở xâu xé tài sản của Ulysses chỉ vì ngài vắng mặt quá lâu. Tôi đã nhiều lần nung nấu ý định-dẫu biết điều đó là sai trái khi con trai ngài còn sống-sẽ lùa cả đàn gia súc trốn sang một vùng đất xa lạ. Dù cho quyết định ấy có tồi tệ đến mấy, thì vẫn còn dễ thở hơn là nán lại đây chịu đựng sự ngược đãi trong chính bầy gia súc của người khác. Hoàn cảnh này quả thật quá sức chịu đựng, đáng lẽ tôi đã rũ áo ra đi từ lâu để nương nhờ một vị thủ lĩnh khác, thế nhưng tôi vẫn nán lại chỉ vì giữ mãi một niềm tin rằng người chủ đáng thương của tôi rồi sẽ quay về, quét sạch lũ cầu hôn đốn mạt kia ra khỏi mái nhà này."

"Anh bạn chăn bò," Ulysses điềm tĩnh đáp lại, "anh quả là một người tốt bụng và thấu tình đạt lý. Do vậy, tôi sẽ nói cho anh biết một điều, và lấy lời thề để minh chứng. Nhân danh Jove, đấng cai trị của mọi vị thần, và nhân danh ngọn lửa trên bếp nhà Ulysses nơi tôi đang đứng, Ulysses chắc chắn sẽ trở về trước khi anh rời khỏi nơi này. Và nếu anh muốn, chính mắt anh sẽ chứng kiến ngài trừng trị thích đáng bọn cầu hôn đang hống hách làm chủ nơi đây."

"Nếu Jove thực sự biến điều đó thành hiện thực," người chăn bò quả quyết, "cụ sẽ thấy tôi dốc hết sức mình phò tá ngài ấy ra sao."

Bên cạnh anh ta, Eumaeus cũng cất lời thành tâm cầu nguyện thần linh mang Ulysses sớm ngày hồi hương.

Họ cứ thế chuyện trò với nhau. Trong khi đó, đám người cầu hôn lại đang rắp tâm ủ mưu ám sát Telemachus; bỗng một điềm gở xuất hiện bên phía tay trái chúng-một con đại bàng sải cánh bay qua, móng vuốt cắp chặt một con chim bồ câu. Thấy vậy, Amphinomus liền lên tiếng: "Thưa các anh em, mưu đồ ám sát Telemachus của chúng ta chẳng thể thành công đâu; chi bằng tất cả hãy cùng vào dùng bữa."

Cả bọn nghe vậy đều ưng thuận, thế là chúng bước vào trong, cởi áo choàng vắt lên các băng ghế và chỗ ngồi. Chúng hiến tế cừu, dê, lợn cùng những con bò cái tơ; đợi đến lúc những miếng thịt nội tạng chín tới, chúng liền dọn ra vòng quanh. Rượu được pha sẵn trong các vò lớn; người chăn lợn ân cần trao tận tay mỗi người chiếc cốc của mình, trong khi Philoetius chia bánh mì từ trong giỏ ra, còn Melanthius thì đon đả rót rượu. Thế rồi, chúng bắt đầu nhúng tay vào những món ngon vật lạ vừa được bày biện.

Telemachus cố ý xếp cho Ulysses ngồi ở phía hành lang lát đá; cậu dọn cho ông một chỗ ngồi tồi tàn bên chiếc bàn nhỏ riêng biệt, rồi sai người mang thịt nội tạng và một chiếc cốc vàng rót đầy rượu tới. Cậu dõng dạc nói: "Ngài hãy ngồi đó và nhâm nhi chén rượu giữa những con người quyền quý này. Chính tôi sẽ đứng ra dẹp bỏ những lời chế nhạo cùng những đòn roi bạo ngược của đám người cầu hôn, bởi nơi đây chẳng phải là một quán rượu ven đường, mà là dinh cơ thuộc về Ulysses, và giờ đã được truyền lại cho tôi. Vậy nên, hỡi các vị cầu hôn, các vị hãy giữ chặt đôi tay và cái lưỡi của mình, bằng không, rắc rối sẽ giáng xuống đấy."

Đám cầu hôn cắn chặt môi, sững sờ trước những lời lẽ táo bạo của vị chủ nhân trẻ tuổi. Sau đó, Antinous hằn học nói: "Dẫu chẳng lọt tai với những lời lẽ như vậy, nhưng chúng ta đành phải cam chịu thôi, vì Telemachus đang thực sự buông lời đe dọa chúng ta vô cùng nghiêm túc. Phải chi thần Jove cho phép, lẽ ra chúng ta đã chặn đứng những lời hùng hồn của cậu ta từ lâu rồi."

Antinous cứ nói như thế, song Telemachus chẳng thèm bận tâm đến hắn. Cùng lúc ấy, các sứ giả đang mang những lễ vật thiêng liêng rước qua khắp thành phố, còn những người Achaean thì đang tụ tập dưới bóng cây râm mát của thần Apollo.

Sau đó, họ nướng phần thịt bên ngoài, tuốt ra khỏi xiên, chia phần cho từng người rồi bắt đầu tận hưởng bữa tiệc thỏa thuê; những người phục vụ bàn ăn cũng dọn cho Ulysses một phần y hệt như những người khác, đúng theo những gì Telemachus đã căn dặn.

Tuy nhiên, nữ thần Minerva chẳng hề muốn để bọn cầu hôn từ bỏ thói ngạo mạn xấc xược dù chỉ một khắc, bởi nàng muốn thổi bùng ngọn lửa căm hận trong lòng Ulysses lên cao hơn nữa. Giữa đám tiệc lúc ấy, tình cờ có một gã thô lỗ tên là Ctesippus, người vùng Same. Dựa dẫm vào khối tài sản kếch xù, gã buông lời tán tỉnh vợ của Ulysses, rồi quay sang lớn tiếng với bọn cầu hôn: "Các vị hãy nghe những gì tôi nói đây. Người khách lạ này đã được chia phần ăn lớn chẳng kém bất kỳ ai; như vậy cũng tốt, bởi ngược đãi bất kỳ vị khách nào được Telemachus rước về đây là điều trái ngang và phi lý. Tuy nhiên, tôi cũng sẽ tự bỏ tiền túi tặng cho ông ta một món quà, để ông ta có chút gì đó mà ban thưởng cho người đàn bà tắm rửa, hoặc cho một người hầu nào đó của Ulysses."

Vừa dứt lời, gã nhặt ngay một chiếc chân bò cái tơ từ giỏ thịt gần đó rồi ném thẳng vào Ulysses, nhưng ngài đã kịp nghiêng đầu né tránh, khóe môi khẽ nở một nụ cười lạnh lẽo đầy khinh miệt theo kiểu người Sardinia²; thế là chiếc chân bò trượt mục tiêu, đập mạnh vào tường. Telemachus phẫn nộ tột độ, trút cơn thịnh nộ lên Ctesippus: "Thật may cho mi," cậu quát, "rằng người khách lạ đã kịp nghiêng đầu để mi ném trượt. Nếu mi mà đánh trúng ông ấy, ta thề sẽ phóng ngọn giáo xuyên qua người mi, và cha mi sẽ phải lo sắm sửa đám tang chứ chẳng phải lo đám cưới cho mi trong ngôi nhà này đâu. Thế nên, hãy để ta không còn phải chứng kiến bất cứ hành vi vô lễ nào từ bất kỳ ai trong các vị nữa, bởi ta nay đã khôn lớn để thấu rõ điều thiện, lẽ ác và tường tận mọi chuyện đang diễn ra, chứ chẳng còn là một đứa trẻ như ngày trước. Đã từ lâu, ta phải nhẫn nhịn nhìn các người tàn sát bầy cừu và vung vãi lúa mì, rượu vang của ta, bởi một mình ta chẳng thể chống lại số đông, nhưng đừng hòng giở thêm trò bạo lực nào với ta nữa. Tuy vậy, nếu các người muốn đoạt mạng ta, thì cứ việc ra tay; ta thà chết còn hơn là ngày qua ngày phải chứng kiến những cảnh tượng nhơ nhuốc thế này-khách khứa thì bị lăng nhục, còn những kẻ đàn ông thì trơ trẽn vồ vập các nữ tì lảng vảng quanh nhà."

Cả bọn nghe vậy đều im bặt, cho đến khi Agelaus con trai của Damastor cất tiếng xoa dịu: "Chẳng ai nên tức giận hay chối bỏ những lời vừa rồi, bởi đó hoàn toàn là lẽ đương nhiên. Vậy nên, xin đừng ngược đãi vị khách lạ này, hay bất kỳ người hầu nào trong ngôi nhà này nữa; tuy nhiên, tôi muốn dành một lời chân thành gửi tới Telemachus và mẫu thân cậu, một lời khuyên mà tôi hy vọng cả hai sẽ ưng thuận. ‘Chừng nào,’ tôi muốn nói, ‘mà cậu vẫn còn ôm ấp hy vọng về một ngày Ulysses quay về, thì sẽ chẳng có ai dám phàn nàn việc cậu kiên nhẫn chờ đợi và cam chịu sự hiện diện của bọn cầu hôn trong nhà mình. Giá như ngài ấy trở về thì tốt biết mấy, nhưng giờ đây, mọi sự đã quá rõ ràng rằng ngài ấy sẽ chẳng bao giờ làm được điều đó; thế nên, cậu hãy nhẹ nhàng khuyên giải mẹ mình, thuyết phục bà bước thêm bước nữa với người đàn ông xuất chúng nhất, cũng là người dâng lên những sính lễ hậu hĩnh nhất. Có như vậy, cậu mới yên tâm cai quản tài sản thừa kế của riêng mình, và được tận hưởng bữa tiệc trong cảnh thái bình, còn mẹ cậu sẽ rảo bước đi chăm lo cho tổ ấm của một người đàn ông khác, chứ chẳng phải của cậu nữa.’"

Telemachus dõng dạc đáp lời: "Nhờ thần Jove chứng giám, thưa anh Agelaus, và nhân danh những nỗi buồn đau của người cha bất hạnh của tôi, người đã bỏ mạng nơi đất khách quê người, hay đang lang bạt ở một chân trời xa xôi nào đó, tôi chẳng bao giờ cản bước chuyện tái giá của mẹ tôi; trái lại, tôi còn hết lòng thúc giục bà hãy chọn lấy bất cứ ai bà ưng ý, và tôi nguyện sẽ dâng tặng thêm vô vàn của cải, nhưng tôi không dám tàn nhẫn cưỡng ép bà phải rời khỏi ngôi nhà này trái với mong muốn của chính mình. Cầu xin các đấng bề trên đừng bắt tôi phải làm cái điều cay nghiệt ấy."

Lúc này, nữ thần Minerva giáng xuống bọn cầu hôn một trận cười vô độ, làm cho tâm trí chúng trở nên mụ mẫm; nhưng đó chỉ là những điệu cười gượng gạo, méo mó. Những miếng thịt chúng ăn bỗng đầm đìa máu tươi, hốc mắt chúng ứa lệ, và trái tim chúng oằn nặng dưới những linh cảm chẳng lành. Thấy vậy, nhà tiên tri Theoclymenus bèn cất tiếng: "Hỡi những kẻ bất hạnh, chuyện gì đang bủa vây các người vậy? Có một bức màn tăm tối đang trùm lấp các người từ đầu đến chân. Má các người giàn giụa nước mắt; không gian đặc quánh những tiếng khóc than; những bức tường và xà nhà rỏ máu tòng tọc; ngoài kia, cổng hành lang và khoảng sân chật ních những bóng ma đang lũ lượt kéo nhau xuống cõi địa ngục tăm tối. Mặt trời đã bị xóa sổ khỏi vòm trời, và một luồng chướng khí u ám, chết chóc đang bủa vây khắp xứ sở."

Nhà tiên tri dứt lời, cả bọn lại được thể phá lên cười ồ. Tên Eurymachus bèn giễu cợt: "Gã khách lạ mới đến này điên thật rồi. Bọn hầu đâu, các ngươi mau tống cổ hắn ra ngoài đường, vì hắn chê ở đây quá tối tăm."

Nhưng Theoclymenus đanh thép đáp lời: "Này Eurymachus, ngươi chẳng việc gì phải sai kẻ nào hộ tống ta. Ta có đủ mắt, đủ tai, có đôi chân của riêng ta, và cả một trí tuệ tỏ tường mọi nhẽ. Ta sẽ tự mình mang chúng rời khỏi ngôi nhà này, bởi ta đã tận mắt thấy một tai họa giáng xuống đầu các ngươi. Không một kẻ nào trong số các ngươi - những kẻ dám cả gan lăng mạ khách khứa và rắp tâm ủ mưu hèn kế bẩn trong dinh thự của Ulysses - có thể trốn thoát được."

Nói đoạn, ông quay gót bước khỏi dinh thự, trở về tá túc nơi Piraeus - người đã rộng lòng chào đón ông. Nhưng bọn cầu hôn lại đưa mắt nhìn nhau, buông lời bỡn cợt khách khứa để chọc tức Telemachus. Một gã xấc xược trong đám mỉa mai: "Telemachus, cậu xui xẻo với những vị khách của mình quá nhỉ; đầu tiên thì rước về cái lão lang thang phiền phức, chỉ biết ngửa tay xin xỏ bánh mì và rượu nho, chẳng thạo việc gì mà cũng chẳng biết đánh đấm, đúng là một kẻ vô dụng, nay lại tòi đâu ra thêm một gã tự phong làm nhà tiên tri. Nghe tôi khuyên này, tốt nhất là tống cổ bọn họ lên thuyền, chở đến chỗ người Sicel³ mà bán, họa may còn gỡ gạc được chút đỉnh."

Telemachus bỏ ngoài tai những lời xấc xược ấy, chỉ lẳng lặng hướng ánh mắt về phía cha mình, nín thở chờ đợi khoảnh khắc ông ra tay trừng trị đám cầu hôn.

Trong khi ấy, con gái của Icarius - nàng Penelope khôn ngoan - đã cho dọn một chiếc ghế lộng lẫy hướng thẳng ra sân và các hành lang, cốt để lắng nghe trọn vẹn những gì bọn chúng đang bàn tán. Bữa yến tiệc quả thực đã được dọn ra giữa những tiếng cười đùa huyên náo; cỗ bàn vừa ê hề vừa thịnh soạn, bởi chúng đã giết thịt vô số súc vật. Nhưng bữa ăn khuya hãy còn phía trước, và trên đời này chẳng có cỗ bàn nào khủng khiếp hơn bữa ăn mà một vị nữ thần và một người đàn ông quả cảm sắp sửa bày ra trước mắt chúng-bởi chính chúng đã tự chuốc lấy sự diệt vong cho mình.

BOOK XX

ULYSSES CANNOT SLEEP-PENELOPE’S PRAYER TO DIANA-THE TWO SIGNS FROM HEAVEN-EUMAEUS AND PHILOETIUS ARRIVE-THE SUITORS DINE-CTESIPPUS THROWS AN OX’S FOOT AT ULYSSES-THEOCLYMENUS FORETELLS DISASTER AND LEAVES THE HOUSE.

Ulysses slept in the cloister upon an undressed bullock’s hide, on the top of which he threw several skins of the sheep the suitors had eaten, and Eurynome¹ threw a cloak over him after he had laid himself down. There, then, Ulysses lay wakefully brooding upon the way in which he should kill the suitors; and by and by, the women who had been in the habit of misconducting themselves with them, left the house giggling and laughing with one another. This made Ulysses very angry, and he doubted whether to get up and kill every single one of them then and there, or to let them sleep one more and last time with the suitors. His heart growled within him, and as a bitch with puppies growls and shows her teeth when she sees a stranger, so did his heart growl with anger at the evil deeds that were being done: but he beat his breast and said, “Heart, be still, you had worse than this to bear on the day when the terrible Cyclops ate your brave companions; yet you bore it in silence till your cunning got you safe out of the cave, though you made sure of being killed.”

Thus he chided with his heart, and checked it into endurance, but he tossed about as one who turns a paunch full of blood and fat in front of a hot fire, doing it first on one side and then on the other, that he may get it cooked as soon as possible, even so did he turn himself about from side to side, thinking all the time how, single handed as he was, he should contrive to kill so large a body of men as the wicked suitors. But by and by Minerva came down from heaven in the likeness of a woman, and hovered over his head saying, “My poor unhappy man, why do you lie awake in this way? This is your house: your wife is safe inside it, and so is your son who is just such a young man as any father may be proud of.”

“Goddess,” answered Ulysses, “all that you have said is true, but I am in some doubt as to how I shall be able to kill these wicked suitors single handed, seeing what a number of them there always are. And there is this further difficulty, which is still more considerable. Supposing that with Jove’s and your assistance I succeed in killing them, I must ask you to consider where I am to escape to from their avengers when it is all over.”

“For shame,” replied Minerva, “why, any one else would trust a worse ally than myself, even though that ally were only a mortal and less wise than I am. Am I not a goddess, and have I not protected you throughout in all your troubles? I tell you plainly that even though there were fifty bands of men surrounding us and eager to kill us, you should take all their sheep and cattle, and drive them away with you. But go to sleep; it is a very bad thing to lie awake all night, and you shall be out of your troubles before long.”

As she spoke she shed sleep over his eyes, and then went back to Olympus.

While Ulysses was thus yielding himself to a very deep slumber that eased the burden of his sorrows, his admirable wife awoke, and sitting up in her bed began to cry. When she had relieved herself by weeping she prayed to Diana saying, “Great Goddess Diana, daughter of Jove, drive an arrow into my heart and slay me; or let some whirlwind snatch me up and bear me through paths of darkness till it drop me into the mouths of over-flowing Oceanus, as it did the daughters of Pandareus. The daughters of Pandareus lost their father and mother, for the gods killed them, so they were left orphans. But Venus took care of them, and fed them on cheese, honey, and sweet wine. Juno taught them to excel all women in beauty of form and understanding; Diana gave them an imposing presence, and Minerva endowed them with every kind of accomplishment; but one day when Venus had gone up to Olympus to see Jove about getting them married (for well does he know both what shall happen and what not happen to every one) the storm winds came and spirited them away to become handmaids to the dread Erinyes. Even so I wish that the gods who live in heaven would hide me from mortal sight, or that fair Diana might strike me, for I would fain go even beneath the sad earth if I might do so still looking towards Ulysses only, and without having to yield myself to a worse man than he was. Besides, no matter how much people may grieve by day, they can put up with it so long as they can sleep at night, for when the eyes are closed in slumber people forget good and ill alike; whereas my misery haunts me even in my dreams. This very night methought there was one lying by my side who was like Ulysses as he was when he went away with his host, and I rejoiced, for I believed that it was no dream, but the very truth itself.”

On this the day broke, but Ulysses heard the sound of her weeping, and it puzzled him, for it seemed as though she already knew him and was by his side. Then he gathered up the cloak and the fleeces on which he had lain, and set them on a seat in the cloister, but he took the bullock’s hide out into the open. He lifted up his hands to heaven, and prayed, saying “Father Jove, since you have seen fit to bring me over land and sea to my own home after all the afflictions you have laid upon me, give me a sign out of the mouth of some one or other of those who are now waking within the house, and let me have another sign of some kind from outside.”

Thus did he pray. Jove heard his prayer and forthwith thundered high up among the clouds from the splendour of Olympus, and Ulysses was glad when he heard it. At the same time within the house, a miller-woman from hard by in the mill room lifted up her voice and gave him another sign. There were twelve miller-women whose business it was to grind wheat and barley which are the staff of life. The others had ground their task and had gone to take their rest, but this one had not yet finished, for she was not so strong as they were, and when she heard the thunder she stopped grinding and gave the sign to her master. “Father Jove,” said she, “you, who rule over heaven and earth, you have thundered from a clear sky without so much as a cloud in it, and this means something for somebody; grant the prayer, then, of me your poor servant who calls upon you, and let this be the very last day that the suitors dine in the house of Ulysses. They have worn me out with labour of grinding meal for them, and I hope they may never have another dinner anywhere at all.”

Ulysses was glad when he heard the omens conveyed to him by the woman’s speech, and by the thunder, for he knew they meant that he should avenge himself on the suitors.

Then the other maids in the house rose and lit the fire on the hearth; Telemachus also rose and put on his clothes. He girded his sword about his shoulder, bound his sandals on to his comely feet, and took a doughty spear with a point of sharpened bronze; then he went to the threshold of the cloister and said to Euryclea, “Nurse, did you make the stranger comfortable both as regards bed and board, or did you let him shift for himself?-for my mother, good woman though she is, has a way of paying great attention to second-rate people, and of neglecting others who are in reality much better men.”

“Do not find fault child,” said Euryclea, “when there is no one to find fault with. The stranger sat and drank his wine as long as he liked: your mother did ask him if he would take any more bread and he said he would not. When he wanted to go to bed she told the servants to make one for him, but he said he was such a wretched outcast that he would not sleep on a bed and under blankets; he insisted on having an undressed bullock’s hide and some sheepskins put for him in the cloister and I threw a cloak over him myself.”²

Then Telemachus went out of the court to the place where the Achaeans were meeting in assembly; he had his spear in his hand, and he was not alone, for his two dogs went with him. But Euryclea called the maids and said, “Come, wake up; set about sweeping the cloisters and sprinkling them with water to lay the dust; put the covers on the seats; wipe down the tables, some of you, with a wet sponge; clean out the mixing-jugs and the cups, and go for water from the fountain at once; the suitors will be here directly; they will be here early, for it is a feast day.”

Thus did she speak, and they did even as she had said: twenty of them went to the fountain for water, and the others set themselves busily to work about the house. The men who were in attendance on the suitors also came up and began chopping firewood. By and by the women returned from the fountain, and the swineherd came after them with the three best pigs he could pick out. These he let feed about the premises, and then he said good-humouredly to Ulysses, “Stranger, are the suitors treating you any better now, or are they as insolent as ever?”

“May heaven,” answered Ulysses, “requite to them the wickedness with which they deal high-handedly in another man’s house without any sense of shame.”

Thus did they converse; meanwhile Melanthius the goatherd came up, for he too was bringing in his best goats for the suitors’ dinner; and he had two shepherds with him. They tied the goats up under the gatehouse, and then Melanthius began gibing at Ulysses. “Are you still here, stranger,” said he, “to pester people by begging about the house? Why can you not go elsewhere? You and I shall not come to an understanding before we have given each other a taste of our fists. You beg without any sense of decency: are there not feasts elsewhere among the Achaeans, as well as here?”

Ulysses made no answer, but bowed his head and brooded. Then a third man, Philoetius, joined them, who was bringing in a barren heifer and some goats. These were brought over by the boatmen who are there to take people over when any one comes to them. So Philoetius made his heifer and his goats secure under the gatehouse, and then went up to the swineherd. “Who, Swineherd,” said he, “is this stranger that is lately come here? Is he one of your men? What is his family? Where does he come from? Poor fellow, he looks as if he had been some great man, but the gods give sorrow to whom they will-even to kings if it so pleases them.”

As he spoke he went up to Ulysses and saluted him with his right hand; “Good day to you, father stranger,” said he, “you seem to be very poorly off now, but I hope you will have better times by and by. Father Jove, of all gods you are the most malicious. We are your own children, yet you show us no mercy in all our misery and afflictions. A sweat came over me when I saw this man, and my eyes filled with tears, for he reminds me of Ulysses, who I fear is going about in just such rags as this man’s are, if indeed he is still among the living. If he is already dead and in the house of Hades, then, alas! for my good master, who made me his stockman when I was quite young among the Cephallenians, and now his cattle are countless; no one could have done better with them than I have, for they have bred like ears of corn; nevertheless I have to keep bringing them in for others to eat, who take no heed to his son though he is in the house, and fear not the wrath of heaven, but are already eager to divide Ulysses’ property among them because he has been away so long. I have often thought-only it would not be right while his son is living-of going off with the cattle to some foreign country; bad as this would be, it is still harder to stay here and be ill-treated about other people’s herds. My position is intolerable, and I should long since have run away and put myself under the protection of some other chief, only that I believe my poor master will yet return, and send all these suitors flying out of the house.”

“Stockman,” answered Ulysses, “you seem to be a very well-disposed person, and I can see that you are a man of sense. Therefore I will tell you, and will confirm my words with an oath. By Jove, the chief of all gods, and by that hearth of Ulysses to which I am now come, Ulysses shall return before you leave this place, and if you are so minded you shall see him killing the suitors who are now masters here.”

“If Jove were to bring this to pass,” replied the stockman, “you should see how I would do my very utmost to help him.”

And in like manner Eumaeus prayed that Ulysses might return home.

Thus did they converse. Meanwhile the suitors were hatching a plot to murder Telemachus: but a bird flew near them on their left hand-an eagle with a dove in its talons. On this Amphinomus said, “My friends, this plot of ours to murder Telemachus will not succeed; let us go to dinner instead.”

The others assented, so they went inside and laid their cloaks on the benches and seats. They sacrificed the sheep, goats, pigs, and the heifer, and when the inward meats were cooked they served them round. They mixed the wine in the mixing-bowls, and the swineherd gave every man his cup, while Philoetius handed round the bread in the bread baskets, and Melanthius poured them out their wine. Then they laid their hands upon the good things that were before them.

Telemachus purposely made Ulysses sit in the part of the cloister that was paved with stone;³ he gave him a shabby looking seat at a little table to himself, and had his portion of the inward meats brought to him, with his wine in a gold cup. “Sit there,” said he, “and drink your wine among the great people. I will put a stop to the gibes and blows of the suitors, for this is no public house, but belongs to Ulysses, and has passed from him to me. Therefore, suitors, keep your hands and your tongues to yourselves, or there will be mischief.”

The suitors bit their lips, and marvelled at the boldness of his speech; then Antinous said, “We do not like such language but we will put up with it, for Telemachus is threatening us in good earnest. If Jove had let us we should have put a stop to his brave talk ere now.”

Thus spoke Antinous, but Telemachus heeded him not. Meanwhile the heralds were bringing the holy hecatomb through the city, and the Achaeans gathered under the shady grove of Apollo.

Then they roasted the outer meat, drew it off the spits, gave every man his portion, and feasted to their heart’s content; those who waited at table gave Ulysses exactly the same portion as the others had, for Telemachus had told them to do so.

But Minerva would not let the suitors for one moment drop their insolence, for she wanted Ulysses to become still more bitter against them. Now there happened to be among them a ribald fellow, whose name was Ctesippus, and who came from Same. This man, confident in his great wealth, was paying court to the wife of Ulysses, and said to the suitors, “Hear what I have to say. The stranger has already had as large a portion as any one else; this is well, for it is not right nor reasonable to ill-treat any guest of Telemachus who comes here. I will, however, make him a present on my own account, that he may have something to give to the bath-woman, or to some other of Ulysses’ servants.”

As he spoke he picked up a heifer’s foot from the meat-basket in which it lay, and threw it at Ulysses, but Ulysses turned his head a little aside, and avoided it, smiling grimly Sardinian fashion⁴ as he did so, and it hit the wall, not him. On this Telemachus spoke fiercely to Ctesippus, “It is a good thing for you,” said he, “that the stranger turned his head so that you missed him. If you had hit him I should have run you through with my spear, and your father would have had to see about getting you buried rather than married in this house. So let me have no more unseemly behaviour from any of you, for I am grown up now to the knowledge of good and evil and understand what is going on, instead of being the child that I have been heretofore. I have long seen you killing my sheep and making free with my corn and wine: I have put up with this, for one man is no match for many, but do me no further violence. Still, if you wish to kill me, kill me; I would far rather die than see such disgraceful scenes day after day-guests insulted, and men dragging the women servants about the house in an unseemly way.”

They all held their peace till at last Agelaus son of Damastor said, “No one should take offence at what has just been said, nor gainsay it, for it is quite reasonable. Leave off, therefore, ill-treating the stranger, or any one else of the servants who are about the house; I would say, however, a friendly word to Telemachus and his mother, which I trust may commend itself to both. ‘As long,’ I would say, ‘as you had ground for hoping that Ulysses would one day come home, no one could complain of your waiting and suffering⁵ the suitors to be in your house. It would have been better that he should have returned, but it is now sufficiently clear that he will never do so; therefore talk all this quietly over with your mother, and tell her to marry the best man, and the one who makes her the most advantageous offer. Thus you will yourself be able to manage your own inheritance, and to eat and drink in peace, while your mother will look after some other man’s house, not yours.’”

To this Telemachus answered, “By Jove, Agelaus, and by the sorrows of my unhappy father, who has either perished far from Ithaca, or is wandering in some distant land, I throw no obstacles in the way of my mother’s marriage; on the contrary I urge her to choose whomsoever she will, and I will give her numberless gifts into the bargain, but I dare not insist point blank that she shall leave the house against her own wishes. Heaven forbid that I should do this.”

Minerva now made the suitors fall to laughing immoderately, and set their wits wandering; but they were laughing with a forced laughter. Their meat became smeared with blood; their eyes filled with tears, and their hearts were heavy with forebodings. Theoclymenus saw this and said, “Unhappy men, what is it that ails you? There is a shroud of darkness drawn over you from head to foot, your cheeks are wet with tears; the air is alive with wailing voices; the walls and roof-beams drip blood; the gate of the cloisters and the court beyond them are full of ghosts trooping down into the night of hell; the sun is blotted out of heaven, and a blighting gloom is over all the land.”

Thus did he speak, and they all of them laughed heartily. Eurymachus then said, “This stranger who has lately come here has lost his senses. Servants, turn him out into the streets, since he finds it so dark here.”

But Theoclymenus said, “Eurymachus, you need not send any one with me. I have eyes, ears, and a pair of feet of my own, to say nothing of an understanding mind. I will take these out of the house with me, for I see mischief overhanging you, from which not one of you men who are insulting people and plotting ill deeds in the house of Ulysses will be able to escape.”

He left the house as he spoke, and went back to Piraeus who gave him welcome, but the suitors kept looking at one another and provoking Telemachus by laughing at the strangers. One insolent fellow said to him, “Telemachus, you are not happy in your guests; first you have this importunate tramp, who comes begging bread and wine and has no skill for work or for hard fighting, but is perfectly useless, and now here is another fellow who is setting himself up as a prophet. Let me persuade you, for it will be much better to put them on board ship and send them off to the Sicels to sell for what they will bring.”

Telemachus gave him no heed, but sat silently watching his father, expecting every moment that he would begin his attack upon the suitors.

Meanwhile the daughter of Icarius, wise Penelope, had had a rich seat placed for her facing the court and cloisters, so that she could hear what every one was saying. The dinner indeed had been prepared amid much merriment; it had been both good and abundant, for they had sacrificed many victims; but the supper was yet to come, and nothing can be conceived more gruesome than the meal which a goddess and a brave man were soon to lay before them-for they had brought their doom upon themselves.