QUYỂN III.

Alexandrus, hay còn gọi là Paris, buông lời thách đấu Menelaus-Từ trên tường thành cao, Helen và Priam dõi ánh mắt về phía đội quân Achaean-Một bản giao ước được lập ra-Cuộc quyết đấu diễn ra, và Paris gục ngã-Nữ thần Venus giáng phàm giải cứu Paris-Cuộc hội ngộ giữa Paris và Helen.

Khi các đội hình đã tề chỉnh dưới trướng những vị thủ lĩnh, quân Troy ồ ạt xông lên. Tiếng hò reo của họ vang vọng tựa bầy ngỗng hoang hay sếu khổng lồ kêu réo trên bầu trời. Những cánh chim ấy đang trốn chạy bão tố và mùa đông khắc nghiệt, vút qua dòng Oceanus¹ cuồn cuộn để gieo rắc tử thần và sự diệt vong cho tộc người Pygmy², đôi cánh chúng xé gió vút đi giữa không trung ầm ĩ. Trái lại, quân Achaean hành quân trong tĩnh lặng. Lòng họ tràn đầy nhuệ khí, quyết tâm sát cánh bên nhau, vào sinh ra tử.

Cảnh tượng tựa như khi ngọn gió nam kéo theo bức màn sương mù dày đặc bao trùm các đỉnh núi. Đám sương ấy là tai họa cho những gã mục đồng, nhưng lại là thời cơ ngàn vàng che chở cho phường đạo tặc. Màn sương đặc quánh đến mức tầm nhìn chẳng xa hơn một tầm ném đá. Đội quân lao đi như bão cuốn qua cánh đồng, gót chân họ xới tung mặt đất, cuộn lên những lớp bụi mù mịt che khuất cả đất trời.

Khi hai đạo quân đã giáp mặt, Alexandrus ngạo nghễ bước lên tuyến đầu, nhận lấy vai trò tiên phong cho phe Troy. Tấm da báo khoác hờ trên vai, cung gươm nai nịt gọn gàng, chàng vung vẩy hai ngọn giáo bịt đồng sáng loáng. Hành động ấy tựa lời thách thức ngông cuồng nhắm vào dũng sĩ can trường nhất bên phía quân Achaean, gọi mời một trận quyết đấu tử sinh. Menelaus mừng rỡ khôn xiết khi thấy kẻ thù sải bước trước ba quân. Lòng chàng hân hoan tựa một con sư tử đói vô tình vớ được xác một con dê hay chú hươu sừng tấm. Con thú hoang ngay lập tức ngấu nghiến con mồi, mặc cho bầy chó săn và đám thanh niên đang xông tới. Ánh mắt Menelaus rực lên niềm hoan hỉ khi chạm mặt Alexandrus, bởi chàng đinh ninh rằng thời khắc phục hận đã điểm. Vận nguyên bộ chiến giáp trên người, chàng phóng thẳng từ trên cỗ xe ngựa chiến xuống mặt đất.

Thấy Menelaus sừng sững lao tới, Alexandrus kinh hãi tột độ. Lòng dạ run rẩy, chàng vội vã tháo lui về phía sau để tìm sự bảo hộ từ hàng ngũ quân binh hòng giữ lấy mạng sống. Hình ảnh chàng lúc này hệt như một kẻ đi rừng bất thần giẫm phải rắn độc giữa hẻm núi sâu, hoảng hốt giật mình, mặt mày tái mét, chân tay run rẩy. Nỗi khiếp đảm khi đối diện người con trai của Atreus đã khiến Alexandrus cắm đầu lao thẳng vào vòng vây của các chiến binh Troy.

Cảnh tượng đó khiến Hector vô cùng phẫn nộ, lớn tiếng mắng mỏ: "Paris, hỡi Paris tâm địa độc ác, mang cái mã ngoài bảnh bao nhưng bản chất chỉ là kẻ dối trá, mê đắm nữ sắc! Giá như em đừng bao giờ cất tiếng khóc chào đời, hay nằm lại dưới nấm mồ sâu trước khi vướng bận thê nhi. Thà vậy còn hơn phải sống kiếp nhục nhã, chịu muôn đời khinh bỉ. Em có nghĩ quân Achaean sẽ cười vào mặt chúng ta, mỉa mai rằng ta đẩy một kẻ hữu danh vô thực lên làm tiên phong, một kẻ rỗng tuếch chẳng có lấy một chút trí tuệ hay lòng can đảm? Có phải chính em, một kẻ đớn hèn, đã tụ tập đám tùy tùng và giong buồm rẽ sóng vượt trùng khơi? Có phải chính em đã đến xứ lạ, cướp đi trang tuyệt sắc giai nhân vốn là thê tử của một chiến binh? Em đã mang đến nỗi đau tột cùng cho cha, gieo rắc tai ương cho thành trì và quê hương, làm trò vui cho kẻ thù, và chuốc lấy tủi nhục cho chính mình. Thế mà giờ đây, em lại run sợ không dám đối mặt với Menelaus, chẳng dám xem kẻ bị em cướp vợ thực sự là dũng tướng nhường nào ư? Tiếng đàn lia réo rắt, những ngón đòn tán tỉnh, mái tóc bồng bềnh cùng khuôn mặt khôi ngô kia liệu còn ích gì, một khi thân xác em gục ngã, vùi thây trong bụi đất dưới chân hắn? Quả thực, người Troy ta quá đỗi nhu nhược. Nếu không, vì muôn vàn tội ác em giáng xuống đầu họ, em đã sớm phải khoác lên mình chiếc áo bằng đá buốt giá rồi."

Alexandrus cúi đầu đáp: "Hector, lời trách mắng của anh quả không sai. Tâm can anh rắn rỏi như chiếc rìu sắt trong tay người thợ đóng tàu, cứ vung lên là bổ toạc thớ gỗ theo ý muốn. Sự khinh miệt của anh cũng sắc lẹm tựa lưỡi rìu ấy. Dẫu vậy, xin anh đừng mỉa mai những ân điển mà nữ thần Venus rạng ngời đã đoái thương ban tặng. Đó là những báu vật vô giá. Phàm là người trần mắt thịt, chớ nên khinh thường ân sủng của thần linh, bởi họ muốn ban cho ai là quyền của họ, kẻ cưỡng cầu cũng chẳng thể có được. Nếu anh thực lòng muốn em sinh tử với Menelaus, xin hãy ra lệnh cho cả quân Troy lẫn Achaean an tọa. Ngay giữa hai đạo quân, em và hắn sẽ quyết đấu một trận để định đoạt số phận của Helen cùng muôn vàn của cải. Kẻ nào giành chiến thắng, chứng minh được bản lĩnh hơn người, sẽ đường hoàng sở hữu mỹ nhân và mang trọn vẹn gia sản về nhà. Về phần những người còn lại, hãy cùng nhau lập một giao ước hòa bình thiêng liêng. Theo đó, người Troy sẽ yên bề nơi thành Troy, còn chư quân Achaean sẽ giong buồm trở về Argos và cố hương của họ."

Nghe những lời ấy, lòng Hector hân hoan khôn xiết. Chàng sải bước giữa các hàng quân Troy, tay nắm chặt lưng chừng cán giáo để cản họ lại. Tuân lệnh chàng, ba quân đồng loạt ngồi xuống. Thế nhưng, đạo quân Achaean vẫn lăm lăm chĩa những mũi tên và đá tảng nhắm thẳng vào chàng. Căng thẳng chỉ chùng xuống khi Agamemnon cất tiếng hô vang: "Ngừng tay, hỡi những người Argive! Đừng bắn, hỡi các chiến binh Achaean! Hector có lời muốn nói."

Mũi tên hạ xuống, cả chiến trường chìm trong tĩnh lặng. Đứng giữa sa trường, Hector dõng dạc cất lời: "Hỡi chư vị quân Troy và quân Achaean! Hãy nghe chính miệng ta truyền lại lời của Alexandrus, cội nguồn của mọi binh đao khói lửa. Cậu ấy khẩn khoản yêu cầu hai đạo quân hạ vũ khí xuống mặt đất. Ngay tại ranh giới này, Alexandrus và Menelaus sẽ giao chiến một phen tử sinh, lấy Helen và toàn bộ gia sản làm phần thưởng. Bất cứ ai giành chiến thắng, chứng tỏ được sức mạnh vô song, sẽ có quyền sở hữu người đẹp và toàn bộ của cải mang về cố hương. Còn lại chúng ta, hãy cùng nhau thề nguyền một giao ước hòa bình thiêng liêng."

Lời tuyên cáo vừa dứt, cả không gian nín lặng, cho đến khi Menelaus cất tiếng thét xung trận vang dội. "Giờ thì," chàng dõng dạc nói, "hỡi chư vị, hãy lắng tai mà nghe ta! Bởi ta chính là kẻ chịu nhiều cay đắng nhất trong tấn bi kịch này. Ta tin rằng thời khắc quân Achaean và quân Troy giã biệt binh đao đã cận kề. Ta lấy làm tiếc khi chư vị đã phải chịu bao tổn thất, gánh chịu muôn vàn khổ đau chỉ vì mối thù giữa ta và Alexandrus, vì mầm mống họa hại mà hắn giáng xuống đầu ta. Kẻ nào định mệnh đã điểm, hãy để hắn bỏ mạng, trả lại bình yên cho những người còn sống. Vậy nên, chư vị hãy đem tới đây hai con cừu non-một cừu đực lông trắng muốt hiến tế cho Đất Mẹ, một cừu cái đen tuyền dâng lên Thần Mặt Trời, và ta sẽ sửa soạn con thứ ba dâng cho đấng Jove³. Hơn thế nữa, hãy thỉnh cầu Priam đến đây, để chính tay ngài lập lời thề giao ước. Bởi lẽ những đứa con của ngài quá đỗi kiêu ngạo, chẳng đáng một đồng tin cậy, mà lời thề độc trước đấng Jove tuyệt đối không thể uế tạp bởi sự bội tín hay dối gian. Tâm trí bọn vắt mũi chưa sạch vốn dĩ bay bổng tựa mây trời, nhưng khi một bậc lão bối đứng ra, ngài sẽ thấu suốt quá khứ và tương lai, định đoạt điều gì là công minh nhất cho cả đôi bên."

Niềm hân hoan bừng lên trong ánh mắt quân Troy lẫn Achaean. Ai nấy đều thở phào, ngỡ rằng chuỗi ngày tàn sát đẫm máu cuối cùng cũng khép lại. Họ đồng loạt lùi cỗ xe ngựa chiến về sau hàng ngũ, lần lượt bước xuống, cởi bỏ lớp áo giáp nặng nề rồi xếp gọn trên mặt đất. Hai đạo quân từ từ tiến lại, chỉ chừa một khoảng trống hẹp làm ranh giới. Hector lập tức cắt cử hai sứ giả hối hả phi ngựa vào thành, mang theo đàn cừu non hiến tế và cung thỉnh Priam. Cùng lúc đó, Agamemnon cũng truyền lệnh cho Talthybius tức tốc quay về hạm đội lấy con cừu non còn lại. Vị sứ giả nghiêm cẩn tuân lệnh, không chậm trễ nửa lời.

Trong lúc ấy, nữ thần Iris mang hình hài của Laodice - người con gái kiều diễm nhất của Priam, đồng thời là phu nhân của Helicaon con trai Antenor - để đi tìm Helen. Nữ thần bước vào khuê phòng, thấy Helen đang mải mê dệt một tấm vải lanh lớn sắc tím thẫm. Trên mặt vải, nàng dệt nên những trận cuồng phong rực lửa giữa quân Troy và đạo binh Achaean - những trận chiến mà thần Mars đã xui khiến họ chém giết lẫn nhau chỉ vì nàng. Tiến lại gần, Iris cất lời: "Lại đây, nàng ơi, hãy ra mà xem những quang cảnh lạ kỳ của chiến binh Troy và quân Achaean. Mới vừa rồi, họ còn lao vào nhau trên bình nguyên, hừng hực sục sôi khát vọng chém giết, mà nay tất thảy đều đã ngưng chiến. Họ tựa mình vào khiên yên lặng, giáo mác cắm chặt xuống đất sâu. Alexandrus và Menelaus đang chuẩn bị quyết đấu một mất một còn vì nàng, và ai chiến thắng sẽ giành được nàng làm thê tử."

Lời nữ thần vừa thốt ra đã khơi dậy trong trái tim Helen nỗi khắc khoải khôn nguôi về người chồng cũ, về quê hương và song thân yêu dấu. Nàng quàng chiếc khăn lụa trắng muốt lên đầu, vội vã bước ra khỏi phòng, để lại sau lưng những giọt nước mắt lăn dài. Nàng không đi một mình; theo gót nàng là hai tì nữ trung thành - Aethrae, con gái của Pittheus, và Clymene. Chẳng mấy chốc, bước chân họ đã dừng lại nơi cổng lớn Scaean⁴.

Nơi cổng Scaean, các trưởng lão đáng kính của dân chúng đang tụ họp. Đó là hai vị hiền triết Ucalegon và Antenor, cùng với Priam, Panthous, Thymoetes, Lampus, Clytius, và Hiketaon - người mang dòng máu của thần Mars. Tuổi tác đã cướp đi sức mạnh cầm khiên giáo, nhưng lại ban cho họ tài hùng biện trôi chảy. Họ ngồi trên đài gác, giọng bàn luận rì rầm tựa tiếng ve kêu râm ran len lỏi qua những vòm cây cao trong rừng vắng. Thấy Helen đang bước về phía tháp canh, họ khẽ quay sang thì thầm: "Trách sao được quân Troy và đạo binh Achaean đã phải chịu bao cay đắng đằng đẵng ngần ấy năm trời, chỉ vì một người phụ nữ mang vẻ đẹp tuyệt trần tựa nữ thần đến vậy! Thế nhưng, dẫu có kiều diễm đến đâu, mong sao quân Achaean hãy đưa nàng đi khuất, bằng không, nàng sẽ chỉ để lại những chuỗi ngày sầu thảm cho chúng ta và con cháu mai sau."

Nhưng Priam cất lời gọi nàng lại gần. "Con gái ta," ngài ôn tồn, "hãy đến ngồi cạnh cha, để con có thể ngắm nhìn người chồng cũ, cùng những bằng hữu và người thân của con. Cha không hề oán trách con; lỗi lầm đâu thuộc về con, mà chính các vị thần đã xui khiến quân Achaean mang cuộc chiến tàn khốc này gieo rắc lên quê hương ta. Nào, hãy nói cho cha hay, vị anh hùng vóc dáng oai phong đằng kia là ai? Một người mang dáng vẻ bề thế và vô cùng tuấn tú. Cha từng thấy những chiến binh cao hơn ngài ấy cả một cái đầu, nhưng chưa từng gặp ai toát lên vẻ khôi ngô và phong thái uy nghi, vương giả đến vậy. Chắc chắn ngài ấy phải là một bậc đế vương."

"Thưa cha," Helen ngậm ngùi đáp, "cha là người con hết lòng tôn kính và nể trọng. Giá như ngày ấy con thà chọn lấy cái chết, còn hơn là bỏ lại khuê phòng, bạn bè, đứa con gái bé bỏng yêu dấu, cùng tất thảy những người bạn thuở thiếu thời để đi theo con trai cha đến nơi này. Nhưng sự đã rồi, và giờ đây số phận của con chỉ còn lại những giọt lệ sầu bi. Về người mà cha vừa hỏi, vị anh hùng ấy chính là Agamemnon, con trai của Atreus. Ngài vừa là một đấng minh quân, vừa là một chiến binh quả cảm. Ngài ấy đích thực là anh chồng của con, một kẻ nhơ nhuốc và khốn khổ, một sự thật không thể chối cãi."

Lão vương trầm trồ chiêm ngưỡng ngài và thốt lên: "Hỡi người con trai vinh quang của Atreus, đứa con được các thần thánh ban phước! Ta thấy binh uy của ngài trải dài với vô vàn quân Achaean đang phục tùng. Thuở trước, khi còn ở Phrygia⁵, ta từng chứng kiến những đạo kỵ binh hùng hậu của Otreus và Mygdon hạ trại dọc bờ sông Sangarius. Ta từng sát cánh cùng họ như một người đồng minh, cùng chống lại binh đoàn nữ chiến binh Amazon⁶ dũng mãnh, những người phụ nữ có sức mạnh sánh ngang nam nhi. Thế nhưng, ngay cả đội quân dũng mãnh ấy cũng chẳng thể sánh bằng đạo binh Achaean vĩ đại này."

Tiếp đó, ánh mắt ông lão dừng lại ở Ulysses: "Hãy nói cho cha biết," ngài hỏi, "người đàn ông đằng kia là ai? Dẫu thấp hơn Agamemnon một cái đầu, nhưng lồng ngực và bờ vai lại vạm vỡ, rộng lớn hơn hẳn. Ngài ấy đặt áo giáp dưới mặt đất, thong dong sải bước rảo quanh các hàng quân, hiên ngang tựa như một con cừu đực lông xù to lớn đang dẫn dắt cả bầy cừu cái của mình."

Và Helen cất tiếng trả lời: "Đó là Ulysses, con trai của Laertes, một bậc kỳ tài với bộ óc vô cùng mưu lược. Ngài sinh ra nơi vùng đảo Ithaca đầy sỏi đá, và nổi danh lừng lẫy với mọi mưu đồ sắc sảo cùng những thủ đoạn tinh vi."

Nghe vậy, Antenor lên tiếng: "Thưa phu nhân, nàng nói quả không sai. Ulysses đã từng cùng Menelaus đến đây làm phái viên để thương thuyết về nàng. Ta từng trải thảm đón họ vào chính dinh thự của mình, và nhờ đó, ta đã thấu tỏ diện mạo cùng tài ăn nói của cả hai người. Khi họ đứng trước hội đồng những người Troy đang tụ họp, Menelaus nổi bật hơn với bờ vai rộng mở, nhưng khi cả hai an tọa, Ulysses lại toát lên một khí chất vương giả, áp đảo mọi ánh nhìn. Rồi khi họ bắt đầu truyền đạt thông điệp, những lời lẽ của Menelaus tuôn ra vô cùng trôi chảy. Ngài ấy không nói dài dòng, bởi bản tính vốn kiệm lời, nhưng từng câu chữ đều sắc bén, rõ ràng và đi thẳng vào trọng tâm, dẫu ngài ấy là người trẻ tuổi hơn. Ngược lại, khi Ulysses đứng lên, ban đầu ngài ấy chỉ lặng thinh, đôi mắt dán chặt xuống mặt đất. Ngài cầm quyền trượng một cách cứng nhắc, chẳng hề có chút cử chỉ đung đưa duyên dáng nào, tựa như một gã khờ khạo chưa từng quen với chốn diễn đàn. Nhìn bề ngoài, người ta dễ lầm tưởng ngài ấy là một gã thô lỗ hay bần hàn. Thế nhưng, ngay khi ngài ấy cất giọng, những ngôn từ vang vọng phát ra từ lồng ngực sâu thẳm tuôn trào như bão tuyết mùa đông, cuồn cuộn không dứt. Đứng trước uy lực ấy, chẳng còn ai dám sánh mình với Ulysses, và cũng chẳng còn ai đoái hoài xem diện mạo ngài trông ra sao nữa."

Sau đó, ánh mắt Priam bắt gặp hình bóng của Ajax, ngài lại hỏi: "Vị chiến binh dũng mãnh và tuấn kiệt đằng kia là ai? Dáng vóc ngài ấy cao lớn, phần đầu và bờ vai vạm vỡ vươn hẳn lên, nổi bật giữa toàn thể đạo quân Argive?"

"Đó," Helen đáp lời, "là Ajax khổng lồ, bức tường thành kiên cố của đạo binh Achaean. Và ở phía bên kia ngài ấy, sừng sững giữa những người Crete, là Idomeneus oai phong tựa như một vị thần, xung quanh là các tướng lĩnh Crete đang vòng trong vòng ngoài túc trực. Ngày trước, khi ngài ấy lặn lội từ Crete đến thăm, Menelaus vẫn thường thiết đãi ngài như một thượng khách trong mái ấm của chúng con. Thưa cha, cha thấy đấy, ngoài kia còn vô số những anh hùng Achaean khác mà con có thể dễ dàng gọi tên, nhưng có hai người mà con mỏi mắt kiếm tìm vẫn chẳng thấy đâu. Đó là Castor, bậc thầy thuần hóa chiến mã, và Pollux, dũng sĩ giác đấu vô địch; họ là những đứa con do chính mẫu thân con sinh ra, là anh em ruột thịt của con. Có lẽ họ vẫn chưa rời khỏi Lacedaemon⁷, hoặc giả, dù đã vượt sóng trên những chiến thuyền đến đây, họ vẫn từ chối bước ra sa trường, chỉ vì nỗi nhục nhã ê chề mà đứa em gái lầm lỗi này đã gieo rắc lên thanh danh của họ."

Nhưng nàng đâu hay biết, cả hai vị anh hùng ấy từ lâu đã vùi thây dưới lòng đất lạnh giá, nơi quê nhà Lacedaemon xa xôi của họ.

Trong lúc ấy, các sứ giả mang theo những lễ vật thề nguyền thiêng liêng dạo bước qua khắp nẻo đường thành phố. Đó là hai con cừu non cùng một bầu rượu da dê, món quà quý giá từ đất mẹ phì nhiêu. Riêng Idaeus thành kính ôm một chiếc bình pha rượu và những chiếc cúp đúc bằng vàng ròng. Tiến đến trước mặt Priam, vị sứ giả cung kính tâu, "Hỡi hậu duệ của Laomedon, các vị vương tôn của quân Troy và quân Achaean thỉnh cầu bệ hạ ngự giá xuống cánh đồng để cùng chứng giám một giao ước trang trọng. Alexandrus và Menelaus sẽ giao đấu một trận tử sinh vì Helen. Nàng và toàn bộ của cải sẽ thuộc về kẻ chiến thắng. Sau đó, đôi bên sẽ cùng thề nguyện một hòa ước thiêng liêng: chúng ta sẽ tiếp tục an cư tại thành Troy này, còn đạo quân Achaean sẽ nhổ neo trở về Argos và vùng lãnh thổ của họ."

Nghe những lời ấy, thân già của nhà vua khẽ run lên. Dù vậy, ngài vẫn kiên nghị truyền lệnh cho tùy tùng nai nịt ngựa xe, và họ tức tốc tuân lệnh. Ngài chậm rãi bước lên chiến xa, tay nắm chặt dây cương, để Antenor ngồi kế bên. Chốc lát sau, hai người cất bước để cỗ xe lộc cộc lăn bánh qua cổng Scaean, thẳng hướng đồng bằng. Vừa tới nơi hai đạo binh Troy và Achaean dàn trận, hai vị lão thần bước xuống xe, uy nghi tiến thẳng vào khoảng trống giữa ranh giới hai bờ chiến tuyến.

Thấy vậy, Agamemnon và Ulysses đồng loạt đứng lên nghênh tiếp. Đám hầu cận mau mắn dâng lên những lễ vật thề nguyền và thoăn thoắt pha rượu vào bình lớn. Sau khi rưới nước rửa tay cho các vị thủ lĩnh, người con trai của Atreus rút phắt thanh đoản kiếm giắt bên hông, xén những chỏm lông trên đầu bầy cừu non. Lông cừu được chia đều cho các vị vương tôn của cả Troy lẫn Achaean. Đoạn, người con trai của Atreus dang hai tay lên trời cao, lớn tiếng khấn nguyện: "Lạy ngài Jove, đấng ngự trị trên đỉnh Ida sừng sững, đấng quyền uy tối cao! Lạy vầng Thái Dương soi thấu và lắng nghe vạn vật, lạy Đất Mẹ bao dung cùng những Dòng Sông cuồn cuộn, và cả những vị thần dưới cõi âm ty chuyên trừng phạt linh hồn kẻ nào dám bội ước! Xin hãy hiển linh chứng giám và bảo trợ cho nghi lễ này, để lời thề không bay vào hư không. Nếu Alexandrus hạ sát Menelaus, hãy để hắn được giữ lại Helen cùng toàn bộ tài sản của nàng, và chúng con sẽ giong buồm trở về quê quán trên những con tàu của mình. Nhưng nếu Menelaus lấy mạng Alexandrus, quân Troy buộc phải trao trả Helen cùng tất thảy của cải bồi hoàn; hơn thế nữa, họ phải nộp một khoản bồi thường cho quân Achaean như đã định, để lưu lại minh chứng cho muôn đời sau. Nhược bằng Priam cùng các con trai ngài trở mặt cự tuyệt khoản bồi thường ấy khi Alexandrus đã gục ngã, con sẽ bám trụ lại mảnh đất này, quyết chiến tới cùng cho đến khi đòi lại được sự công bằng đích đáng."

Dứt lời thỉnh cầu, lưỡi dao vung lên cắt ngang cổ những con vật hiến tế. Những con vật gục xuống mặt đất, máu tuôn trào, thoi thóp trút đi chút sinh lực cuối cùng bởi nhát dao hiến tế. Đoạn, họ múc rượu từ bình lớn rót đầy các cúp vàng, thành tâm khấn vái các vị thần bất tử. Từ trong hàng ngũ, cả quân Troy lẫn binh sĩ Achaean đều cất cao lời nguyền rủa: "Lạy ngài Jove vĩ đại và vinh quang nhất cùng chư vị thần linh bất tử, nguyện cho óc của kẻ nào dám cả gan phản bội lời thề đầu tiên-bất luận là chúng hay con cái chúng-sẽ phải đổ tràn xuống đất đen như dòng rượu này, và vợ của chúng sẽ phải cam phận làm nô lệ hầu hạ kẻ ngoại bang!"

Họ vang vọng những lời khấn nguyện, nhưng ngài Jove vẫn chưa vội chuẩn y. Giữa khoảnh khắc tĩnh lặng, Priam, hậu duệ vinh quang của dòng dõi Dardanus, cất lời: "Hỡi chư vị, hỡi những chiến binh của Troy và Achaean, hãy nghe ta! Ta sẽ lập tức quay bước về thành Ilius lộng gió⁸. Trái tim già nua này không đủ sức đành lòng tận mắt chứng kiến cảnh con trai ta tử chiến cùng Menelaus. Bởi lẽ, kết cục ai sẽ phải gục ngã trên chiến địa, chỉ có ngài Jove và các vị thần bất tử mới thấu tường."

Nói đoạn, ngài bế xốc hai con cừu non hiến tế đặt lên cỗ xe rồi chậm rãi ngồi vào vị trí. Tay cầm chắc dây cương, ngài cùng Antenor lặng lẽ đánh xe quay về thành Ilius. Cùng lúc ấy, Hector và Ulysses bắt đầu sải bước đo đạc khoảng đất giao tranh. Họ thả những viên thăm vào chiếc mũ trụ đúc bằng đồng thau, xóc đều lên để quyết định xem ai sẽ là người được quyền phóng lao trước. Xung quanh, binh sĩ hai đạo quân đồng loạt giang tay lên trời cao, đồng thanh cầu nguyện: "Lạy ngài Jove, đấng ngự trị từ đỉnh Ida sừng sững, đấng quyền uy tối cao! Nguyện ngài hãy giáng cái chết xuống đầu kẻ đầu tiên gieo rắc mầm mống cuộc chiến này giữa chúng con, đày đọa hắn bước vào chốn u minh của Hades. Để rồi, những người còn sống sót sẽ được tận hưởng nền hòa bình vĩnh cửu và gìn giữ trọn vẹn những lời thề thiêng liêng."

Đương lúc ấy, Hector vĩ đại ngoảnh mặt đi, đưa tay xóc mạnh chiếc mũ trụ. Lá thăm của Paris bật ra đầu tiên. Khắp xung quanh, binh lính hai phe nhất tề lui về vị trí, tề tựu bên bầy chiến mã và những món vũ khí của mình. Giữa lúc đó, Alexandrus - phu quân của nàng Helen kiều diễm - bắt đầu khoác lên mình bộ giáp phục tuyệt mỹ. Trước tiên, chàng bọc lấy đôi chân bằng bộ ốp chân tinh xảo, siết chặt bằng những chiếc nẹp mắt cá làm từ bạc trắng. Kế đến, chàng vận chiếc giáp ngực mượn từ người anh trai Lycaon, chỉnh lại cho thật vừa vặn với vóc dáng. Quanh vai, chàng đeo trễ thanh gươm đồng nạm đinh bạc, rồi vung vác tấm khiên vĩ đại. Trên mái đầu tuấn tú, chàng đội chiếc mũ trụ rèn đúc vô cùng tinh xảo, đỉnh mũ giương cao chùm lông ngựa phấp phới mang đầy dáng vẻ uy phong lẫm liệt. Cuối cùng, tay chàng nắm chặt ngọn giáo sắc lẹm, cân xứng hoàn hảo với thế cầm. Ở phía đối diện, Menelaus cũng nai nịt giáp trụ sẵn sàng.

Vũ khí đã giương cao, giáp trụ đã nai nịt, hai vị thủ lĩnh tách khỏi hàng ngũ, hùng dũng sải bước tiến ra khoảng đất trống với ánh nhìn rực lửa căm hờn. Phút chốc, cả quân Troy lẫn quân Achaean đều lặng đi trong niềm kinh hãi khi chứng kiến uy dũng của họ. Cả hai áp sát nhau trong trường đấu đã được định sẵn, giương cao những ngọn giáo sắc nhọn, không giấu giếm cuồng nộ ngùn ngụt nhắm vào kẻ thù. Alexandrus ra đòn trước tiên. Chàng phóng lao trúng phóc tấm khiên tròn của con trai Atreus. Thế nhưng, ngọn giáo chẳng thể xuyên thủng lớp phòng ngự kiên cố ấy mà chỉ bị oằn mũi nhọn. Ngay lúc đó, Menelaus vung giáo nhắm bắn. Trong lúc lăm lăm vũ khí, chàng cất cao lời khấn nguyện: "Lạy đấng Jove quyền năng! Xin hãy cho con được rửa hận Alexandrus, kẻ đã gieo rắc tai ương xuống đầu con; xin hãy bắt hắn khuất phục dưới tay con, để muôn đời sau, bất cứ kẻ nào cũng phải chùn bước trước tội ác nhục nhã khi đang tâm phản trắc chính người chủ nhà đã cưu mang mình!"

Dứt lời, chàng lấy thế cân bằng, phóng ngọn giáo cắm phập vào tấm khiên của Alexandrus. Uy lực khủng khiếp xuyên toạc cả khiên lẫn giáp ngực, xé rách thảm thương vạt áo xống bên mạn sườn địch thủ. Song, nhờ nhanh nhạy né mình sang một bên, Alexandrus vừa vặn thoát lưỡi hái tử thần. Tức thì, con trai Atreus tuốt gươm khỏi vỏ, giáng một đòn mạnh mẽ vào chóp mũ trụ của kẻ thù. Nào ngờ thanh gươm vỡ vụn thành ba bốn mảnh ngay trên tay chàng. Cay đắng và phẫn uất, chàng ngước mặt lên cõi trời cao mà than lớn: "Lạy đấng Jove, trong tất thảy các vị thần, ngài là đấng tàn nhẫn nhất! Con những tưởng đã có thể rửa sạch mối tư thù, thế mà gươm sắc lại gãy nát trên tay, ngọn giáo phóng đi luống công vô ích, còn kẻ thù thì vẫn bình yên vô sự!"

Lửa giận dâng trào, Menelaus lao tới tóm lấy Alexandrus, túm chặt chùm lông ngựa trên mũ trụ của hắn mà ra sức kéo lê về phía trận tuyến quân Achaean. Quai mũ siết chặt dưới cằm khiến Paris gần như nghẹt thở. Hẳn Menelaus đã lôi được kẻ thù đi, đoạt lấy vinh quang chói lọi cho riêng mình, nếu nữ thần Venus - ái nữ của đấng Jove - không kịp thời nhận ra biến cố. Nàng vung tay cắt phăng chiếc quai da bò, để lại chỏm mũ rỗng không chỏng chơ trên tay vị chiến binh. Quẳng chiếc mũ về phía những người đồng chí Achaean, Menelaus một lần nữa lao bổ vào Alexandrus, lăm le ngọn giáo hòng đâm xuyên ngực hắn. Nhưng chỉ trong một chớp mắt, uy năng tối thượng của một vị thần đã giúp Venus giải cứu chàng trai, phủ kín hắn dưới một đám mây sương mù rồi đưa hắn bay thẳng về căn phòng ngủ thơm ngát.

Sau đó, nữ thần cất bước đi tìm Helen. Nàng bắt gặp nàng đang đứng trên một tháp canh cao ngất, vây quanh là bao phụ nữ thành Troy. Nữ thần bèn hóa thân thành một bà lão ngày trước từng chải len cho Helen khi nàng còn ở quê nhà Lacedaemon, một người mà nàng hằng yêu mến. Dưới lớp ngụy trang khéo léo ấy, nữ thần khẽ giật nhẹ vạt áo choàng thoang thoảng hương thơm của nàng và cất lời: "Lại đây nào, Alexandrus bảo nàng hãy về nhà. Cậu ấy đang nằm trên giường trong khuê phòng, nhan sắc ngời ngời, khoác trên mình những bộ xiêm y lộng lẫy nhất. Sẽ chẳng ai mường tượng nổi cậu ấy vừa mới trở về từ một trận huyết chiến, mà hẳn sẽ ngỡ cậu ấy đang chuẩn bị bước vào một vũ hội, hoặc vừa mới khiêu vũ xong và đang ngả lưng ngơi nghỉ."

Những lời lẽ ấy khiến Helen dâng trào nỗi phẫn nộ trong lòng. Nhưng khi chợt nhận ra chiếc cổ thon thả kiêu kỳ, bộ ngực tuyệt mỹ và đôi mắt sáng ngời của nữ thần, Helen không khỏi kinh ngạc, liền cất tiếng: "Hỡi nữ thần, cớ sao nữ thần lại lừa gạt tôi như vậy? Lẽ nào nữ thần lại định đày tôi đến một vùng đất xa xôi hẻo lánh nào đó, rồi giao phó tôi cho một kẻ mà nữ thần vừa sủng ái ở Phrygia hay miền Meonia xinh đẹp chăng? Menelaus vừa mới đánh bại Alexandrus, và chuẩn bị đưa một kẻ đáng ghét như tôi trở về cùng ngài ấy. Nữ thần đến đây hẳn là để phản bội tôi. Sao nữ thần không tự mình đến ngồi cạnh Alexandrus? Từ nay về sau đừng làm nữ thần nữa; đừng bao giờ để đôi gót ngọc của nữ thần bước về đỉnh Olympus. Hãy tự mình lo liệu và hầu hạ chàng cho đến khi chàng lập nữ thần làm vợ, hoặc thậm chí biến nữ thần thành nô lệ. Còn tôi thì sao? Tôi quyết không đi. Tôi không thể nào tiếp tục tô điểm cho giường gối của chàng thêm nữa; tôi sẽ trở thành trò cười trong mắt mọi phụ nữ thành Troy mất thôi. Hơn thế nữa, cõi lòng tôi lúc này đang mang muộn phiền khôn tả."

Venus nghe vậy thì nổi cơn thịnh nộ, gằn giọng quát: "Con nhãi xấc xược, đừng có chọc tức ta! Bằng không, ta sẽ bỏ mặc ngươi cho số phận định đoạt, và ta sẽ căm ghét ngươi gấp ngàn lần tình yêu ta từng dành cho ngươi. Ta sẽ khơi dậy ngọn lửa hận thù cuồng nộ giữa hai đạo quân Troy và Achaean, và ngươi sẽ phải đón nhận một kết cục vô cùng bi thảm!"

Nghe những lời đầy đe dọa ấy, Helen bàng hoàng khiếp sợ. Nàng vội vã quấn chiếc áo choàng kín người rồi lặng lẽ cất bước theo sau vị nữ thần, không một người phụ nữ thành Troy nào hay biết.

Khi họ bước vào dinh thự của Alexandrus, đám thị tỳ vẫn đang tất bật với công việc thường nhật. Helen bước thẳng vào chốn khuê phòng, nơi nữ thần của những nụ cười đã ân cần đặt sẵn một chiếc ghế đối diện Alexandrus. Rồi Helen, ái nữ của đấng Jove mang khiên thần aegis, buông mình xuống ghế. Ánh mắt nàng liếc xéo đầy lạnh nhạt, buông lời đay nghiến đức lang quân:

"Vậy là chàng đã trở về từ bãi chiến trường đấy ư!" nàng cay đắng thốt lên. "Chẳng thà chàng cứ bỏ mạng dưới tay người chiến binh dũng cảm kia, người từng là phu quân của tôi, có lẽ còn hơn. Đã có lúc chàng lớn tiếng huyênh hoang rằng sức vóc và tài phóng lao của mình vượt xa Menelaus cơ mà. Vậy thì, đi đi! Lập tức đến thách đấu chàng ấy một lần nữa xem sao. Nhưng thôi, tôi khuyên chàng chớ dại dột mà làm vậy. Nếu chàng đủ nông nổi để đối đầu với ngài ấy trong một trận tử chiến, ngọn giáo của ngài ấy sẽ sớm tiễn chàng về cõi chết."

Nghe vậy, Paris bèn xoa dịu: "Nàng ơi, xin đừng cứa thêm vào lòng ta bằng những lời đay nghiến ấy. Lần này, nhờ sự phù trợ của nữ thần Minerva, Menelaus mới giành phần thắng. Nhưng lần sau, biết đâu ta mới là kẻ khải hoàn, bởi ta đây cũng có những vị thần tối cao đứng ra che chở. Lại đây nào, hãy cùng nằm xuống và quấn quýt bên nhau để hòa giải. Chưa bao giờ tình yêu trong ta lại bùng cháy vì nàng đến nhường này. Dẫu là thuở ban đầu ta cướp nàng khỏi tay Lacedaemon rồi giong buồm rẽ sóng vượt biển khơi, hay cả khi đôi ta ân ái trên chiếc giường tình ái chốn đảo Cranae mộng mơ, ta cũng chưa từng bị tình yêu say đắm dành cho nàng cuốn trôi đến thế." Vừa thủ thỉ, chàng vừa âu yếm dẫn nàng về phía giường, và người vợ cũng ngoan ngoãn buông mình theo chân chàng.

Trong khi cặp tình nhân ân ái trên giường êm, thì ở bãi chiến trường, con trai của Atreus vẫn sùng sục rảo bước giữa đám đông, lùng sục tăm tích của Alexandrus khắp chốn. Nhưng không một ai, dù là quân Troy hay phe đồng minh, có thể tìm thấy hắn. Kể cả có nhìn thấy, họ cũng chẳng mảy may có ý định che giấu cho hắn, bởi sâu thẳm trong lòng, tất cả bọn họ đều căm ghét hắn như căm ghét lưỡi hái của tử thần. Thấy vậy, Agamemnon, vị vua chúa của muôn loài, dõng dạc cất lời:

"Hãy nghe cho rõ đây, hỡi các người thuộc quân Troy, quân Dardanian và toàn thể phe đồng minh! Chiến thắng rành rành đã thuộc về Menelaus. Bởi thế, hãy mau chóng giao trả Helen cùng toàn bộ của cải của nàng, đồng thời cống nạp khoản bồi thường đúng như giao ước, để làm minh chứng muôn đời cho những thế hệ mai sau."

Con trai của Atreus vừa dứt lời, toàn thể quân binh Achaean nhất loạt gầm vang tiếng hò reo tán thưởng.

BOOK III.

Alexandria, also called Paris, challenges Menelaus-Helen and Priam view the Achaeans from the wall-The covenant-Paris and Menelaus fight, and Paris is worsted-Venus carries him off to save him-Scene between him and Helen.

When the companies were thus arrayed, each under its own captain, the Trojans advanced as a flight of wild-fowl or cranes that scream overhead when rain and winter drive them over the flowing waters of Oceanus to bring death and destruction on the Pygmies, and they wrangle in the air as they fly; but the Achaeans marched silently, in high heart, and minded to stand by one another.

As when the south wind spreads a curtain of mist upon the mountain tops, bad for shepherds but better than night for thieves, and a man can see no further than he can throw a stone, even so rose the dust from under their feet as they made all speed over the plain.

When they were close up with one another, Alexandrus came forward as champion on the Trojan side. On his shoulders he bore the skin of a panther, his bow, and his sword, and he brandished two spears shod with bronze as a challenge to the bravest of the Achaeans to meet him in single fight. Menelaus saw him thus stride out before the ranks, and was glad as a hungry lion that lights on the carcase of some goat or horned stag, and devours it there and then, though dogs and youths set upon him. Even thus was Menelaus glad when his eyes caught sight of Alexandrus, for he deemed that now he should be revenged. He sprang, therefore, from his chariot, clad in his suit of armour.

Alexandrus quailed as he saw Menelaus come forward, and shrank in fear of his life under cover of his men. As one who starts back affrighted, trembling and pale, when he comes suddenly upon a serpent in some mountain glade, even so did Alexandrus plunge into the throng of Trojan warriors, terror-stricken at the sight of the son of Atreus.

Then Hector upbraided him. “Paris,” said he, “evil-hearted Paris, fair to see, but woman-mad, and false of tongue, would that you had never been born, or that you had died unwed. Better so, than live to be disgraced and looked askance at. Will not the Achaeans mock at us and say that we have sent one to champion us who is fair to see but who has neither wit nor courage? Did you not, such as you are, get your following together and sail beyond the seas? Did you not from your a far country carry off a lovely woman wedded among a people of warriors-to bring sorrow upon your father, your city, and your whole country, but joy to your enemies, and hang-dog shamefacedness to yourself? And now can you not dare face Menelaus and learn what manner of man he is whose wife you have stolen? Where indeed would be your lyre and your love-tricks, your comely locks and your fair favour, when you were lying in the dust before him? The Trojans are a weak-kneed people, or ere this you would have had a shirt of stones for the wrongs you have done them.”

And Alexandrus answered, “Hector, your rebuke is just. You are hard as the axe which a shipwright wields at his work, and cleaves the timber to his liking. As the axe in his hand, so keen is the edge of your scorn. Still, taunt me not with the gifts that golden Venus has given me; they are precious; let not a man disdain them, for the gods give them where they are minded, and none can have them for the asking. If you would have me do battle with Menelaus, bid the Trojans and Achaeans take their seats, while he and I fight in their midst for Helen and all her wealth. Let him who shall be victorious and prove to be the better man take the woman and all she has, to bear them to his home, but let the rest swear to a solemn covenant of peace whereby you Trojans shall stay here in Troy, while the others go home to Argos and the land of the Achaeans.”

When Hector heard this he was glad, and went about among the Trojan ranks holding his spear by the middle to keep them back, and they all sat down at his bidding: but the Achaeans still aimed at him with stones and arrows, till Agamemnon shouted to them saying, “Hold, Argives, shoot not, sons of the Achaeans; Hector desires to speak.”

They ceased taking aim and were still, whereon Hector spoke. “Hear from my mouth,” said he, “Trojans and Achaeans, the saying of Alexandrus, through whom this quarrel has come about. He bids the Trojans and Achaeans lay their armour upon the ground, while he and Menelaus fight in the midst of you for Helen and all her wealth. Let him who shall be victorious and prove to be the better man take the woman and all she has, to bear them to his own home, but let the rest swear to a solemn covenant of peace.”

Thus he spoke, and they all held their peace, till Menelaus of the loud battle-cry addressed them. “And now,” he said, “hear me too, for it is I who am the most aggrieved. I deem that the parting of Achaeans and Trojans is at hand, as well it may be, seeing how much have suffered for my quarrel with Alexandrus and the wrong he did me. Let him who shall die, die, and let the others fight no more. Bring, then, two lambs, a white ram and a black ewe, for Earth and Sun, and we will bring a third for Jove. Moreover, you shall bid Priam come, that he may swear to the covenant himself; for his sons are high-handed and ill to trust, and the oaths of Jove must not be transgressed or taken in vain. Young men’s minds are light as air, but when an old man comes he looks before and after, deeming that which shall be fairest upon both sides.”

The Trojans and Achaeans were glad when they heard this, for they thought that they should now have rest. They backed their chariots toward the ranks, got out of them, and put off their armour, laying it down upon the ground; and the hosts were near to one another with a little space between them. Hector sent two messengers to the city to bring the lambs and to bid Priam come, while Agamemnon told Talthybius to fetch the other lamb from the ships, and he did as Agamemnon had said.

Meanwhile Iris went to Helen in the form of her sister-in-law, wife of the son of Antenor, for Helicaon, son of Antenor, had married Laodice, the fairest of Priam’s daughters. She found her in her own room, working at a great web of purple linen, on which she was embroidering the battles between Trojans and Achaeans, that Mars had made them fight for her sake. Iris then came close up to her and said, “Come hither, child, and see the strange doings of the Trojans and Achaeans. Till now they have been warring upon the plain, mad with lust of battle, but now they have left off fighting, and are leaning upon their shields, sitting still with their spears planted beside them. Alexandrus and Menelaus are going to fight about yourself, and you are to be the wife of him who is the victor.”

Thus spoke the goddess, and Helen’s heart yearned after her former husband, her city, and her parents. She threw a white mantle over her head, and hurried from her room, weeping as she went, not alone, but attended by two of her handmaids, Aethrae, daughter of Pittheus, and Clymene. And straightway they were at the Scaean gates.

The two sages, Ucalegon and Antenor, elders of the people, were seated by the Scaean gates, with Priam, Panthous, Thymoetes, Lampus, Clytius, and Hiketaon of the race of Mars. These were too old to fight, but they were fluent orators, and sat on the tower like cicales that chirrup delicately from the boughs of some high tree in a wood. When they saw Helen coming towards the tower, they said softly to one another, “Small wonder that Trojans and Achaeans should endure so much and so long, for the sake of a woman so marvellously and divinely lovely. Still, fair though she be, let them take her and go, or she will breed sorrow for us and for our children after us.”

But Priam bade her draw nigh. “My child,” said he, “take your seat in front of me that you may see your former husband, your kinsmen and your friends. I lay no blame upon you, it is the gods, not you who are to blame. It is they that have brought about this terrible war with the Achaeans. Tell me, then, who is yonder huge hero so great and goodly? I have seen men taller by a head, but none so comely and so royal. Surely he must be a king.”

“Sir,” answered Helen, “father of my husband, dear and reverend in my eyes, would that I had chosen death rather than to have come here with your son, far from my bridal chamber, my friends, my darling daughter, and all the companions of my girlhood. But it was not to be, and my lot is one of tears and sorrow. As for your question, the hero of whom you ask is Agamemnon, son of Atreus, a good king and a brave soldier, brother-in-law as surely as that he lives, to my abhorred and miserable self.”

The old man marvelled at him and said, “Happy son of Atreus, child of good fortune. I see that the Achaeans are subject to you in great multitudes. When I was in Phrygia I saw much horsemen, the people of Otreus and of Mygdon, who were camping upon the banks of the river Sangarius; I was their ally, and with them when the Amazons, peers of men, came up against them, but even they were not so many as the Achaeans.”

The old man next looked upon Ulysses; “Tell me,” he said, “who is that other, shorter by a head than Agamemnon, but broader across the chest and shoulders? His armour is laid upon the ground, and he stalks in front of the ranks as it were some great woolly ram ordering his ewes.”

And Helen answered, “He is Ulysses, a man of great craft, son of Laertes. He was born in rugged Ithaca, and excels in all manner of stratagems and subtle cunning.”

On this Antenor said, “Madam, you have spoken truly. Ulysses once came here as envoy about yourself, and Menelaus with him. I received them in my own house, and therefore know both of them by sight and conversation. When they stood up in presence of the assembled Trojans, Menelaus was the broader shouldered, but when both were seated Ulysses had the more royal presence. After a time they delivered their message, and the speech of Menelaus ran trippingly on the tongue; he did not say much, for he was a man of few words, but he spoke very clearly and to the point, though he was the younger man of the two; Ulysses, on the other hand, when he rose to speak, was at first silent and kept his eyes fixed upon the ground. There was no play nor graceful movement of his sceptre; he kept it straight and stiff like a man unpractised in oratory-one might have taken him for a mere churl or simpleton; but when he raised his voice, and the words came driving from his deep chest like winter snow before the wind, then there was none to touch him, and no man thought further of what he looked like.”

Priam then caught sight of Ajax and asked, “Who is that great and goodly warrior whose head and broad shoulders tower above the rest of the Argives?”

“That,” answered Helen, “is huge Ajax, bulwark of the Achaeans, and on the other side of him, among the Cretans, stands Idomeneus looking like a god, and with the captains of the Cretans round him. Often did Menelaus receive him as a guest in our house when he came visiting us from Crete. I see, moreover, many other Achaeans whose names I could tell you, but there are two whom I can nowhere find, Castor, breaker of horses, and Pollux the mighty boxer; they are children of my mother, and own brothers to myself. Either they have not left Lacedaemon, or else, though they have brought their ships, they will not show themselves in battle for the shame and disgrace that I have brought upon them.”

She knew not that both these heroes were already lying under the earth in their own land of Lacedaemon.

Meanwhile the heralds were bringing the holy oath-offerings through the city-two lambs and a goatskin of wine, the gift of earth; and Idaeus brought the mixing-bowl and the cups of gold. He went up to Priam and said, “Son of Laomedon, the princes of the Trojans and Achaeans bid you come down on to the plain and swear to a solemn covenant. Alexandrus and Menelaus are to fight for Helen in single combat, that she and all her wealth may go with him who is the victor. We are to swear to a solemn covenant of peace whereby we others shall dwell here in Troy, while the Achaeans return to Argos and the land of the Achaeans.”

The old man trembled as he heard, but bade his followers yoke the horses, and they made all haste to do so. He mounted the chariot, gathered the reins in his hand, and Antenor took his seat beside him; they then drove through the Scaean gates on to the plain. When they reached the ranks of the Trojans and Achaeans they left the chariot, and with measured pace advanced into the space between the hosts.

Agamemnon and Ulysses both rose to meet them. The attendants brought on the oath-offerings and mixed the wine in the mixing-bowls; they poured water over the hands of the chieftains, and the son of Atreus drew the dagger that hung by his sword, and cut wool from the lambs’ heads; this the men-servants gave about among the Trojan and Achaean princes, and the son of Atreus lifted up his hands in prayer. “Father Jove,” he cried, “that rulest in Ida, most glorious in power, and thou oh Sun, that seest and givest ear to all things, Earth and Rivers, and ye who in the realms below chastise the soul of him that has broken his oath, witness these rites and guard them, that they be not vain. If Alexandrus kills Menelaus, let him keep Helen and all her wealth, while we sail home with our ships; but if Menelaus kills Alexandrus, let the Trojans give back Helen and all that she has; let them moreover pay such fine to the Achaeans as shall be agreed upon, in testimony among those that shall be born hereafter. And if Priam and his sons refuse such fine when Alexandrus has fallen, then will I stay here and fight on till I have got satisfaction.”

As he spoke he drew his knife across the throats of the victims, and laid them down gasping and dying upon the ground, for the knife had reft them of their strength. Then they poured wine from the mixing-bowl into the cups, and prayed to the everlasting gods, saying, Trojans and Achaeans among one another, “Jove, most great and glorious, and ye other everlasting gods, grant that the brains of them who shall first sin against their oaths-of them and their children-may be shed upon the ground even as this wine, and let their wives become the slaves of strangers.”

Thus they prayed, but not as yet would Jove grant them their prayer. Then Priam, descendant of Dardanus, spoke, saying, “Hear me, Trojans and Achaeans, I will now go back to the wind-beaten city of Ilius: I dare not with my own eyes witness this fight between my son and Menelaus, for Jove and the other immortals alone know which shall fall.”

On this he laid the two lambs on his chariot and took his seat. He gathered the reins in his hand, and Antenor sat beside him; the two then went back to Ilius. Hector and Ulysses measured the ground, and cast lots from a helmet of bronze to see which should take aim first. Meanwhile the two hosts lifted up their hands and prayed saying, “Father Jove, that rulest from Ida, most glorious in power, grant that he who first brought about this war between us may die, and enter the house of Hades, while we others remain at peace and abide by our oaths.”

Great Hector now turned his head aside while he shook the helmet, and the lot of Paris flew out first. The others took their several stations, each by his horses and the place where his arms were lying, while Alexandrus, husband of lovely Helen, put on his goodly armour. First he greaved his legs with greaves of good make and fitted with ancle-clasps of silver; after this he donned the cuirass of his brother Lycaon, and fitted it to his own body; he hung his silver-studded sword of bronze about his shoulders, and then his mighty shield. On his comely head he set his helmet, well wrought, with a crest of horse-hair that nodded menacingly above it, and he grasped a redoubtable spear that suited his hands. In like fashion Menelaus also put on his armour.

When they had thus armed, each amid his own people, they strode fierce of aspect into the open space, and both Trojans and Achaeans were struck with awe as they beheld them. They stood near one another on the measured ground, brandishing their spears, and each furious against the other. Alexandrus aimed first, and struck the round shield of the son of Atreus, but the spear did not pierce it, for the shield turned its point. Menelaus next took aim, praying to Father Jove as he did so. “King Jove,” he said, “grant me revenge on Alexandrus who has wronged me; subdue him under my hand that in ages yet to come a man may shrink from doing ill deeds in the house of his host.”

He poised his spear as he spoke, and hurled it at the shield of Alexandrus. Through shield and cuirass it went, and tore the shirt by his flank, but Alexandrus swerved aside, and thus saved his life. Then the son of Atreus drew his sword, and drove at the projecting part of his helmet, but the sword fell shivered in three or four pieces from his hand, and he cried, looking towards Heaven, “Father Jove, of all gods thou art the most despiteful; I made sure of my revenge, but the sword has broken in my hand, my spear has been hurled in vain, and I have not killed him.”

With this he flew at Alexandrus, caught him by the horse-hair plume of his helmet, and began dragging him towards the Achaeans. The strap of the helmet that went under his chin was choking him, and Menelaus would have dragged him off to his own great glory had not Jove’s daughter Venus been quick to mark and to break the strap of ox-hide, so that the empty helmet came away in his hand. This he flung to his comrades among the Achaeans, and was again springing upon Alexandrus to run him through with a spear, but Venus snatched him up in a moment (as a god can do), hid him under a cloud of darkness, and conveyed him to his own bedchamber.

Then she went to call Helen, and found her on a high tower with the Trojan women crowding round her. She took the form of an old woman who used to dress wool for her when she was still in Lacedaemon, and of whom she was very fond. Thus disguised she plucked her by perfumed robe and said, “Come hither; Alexandrus says you are to go to the house; he is on his bed in his own room, radiant with beauty and dressed in gorgeous apparel. No one would think he had just come from fighting, but rather that he was going to a dance, or had done dancing and was sitting down.”

With these words she moved the heart of Helen to anger. When she marked the beautiful neck of the goddess, her lovely bosom, and sparkling eyes, she marvelled at her and said, “Goddess, why do you thus beguile me? Are you going to send me afield still further to some man whom you have taken up in Phrygia or fair Meonia? Menelaus has just vanquished Alexandrus, and is to take my hateful self back with him. You are come here to betray me. Go sit with Alexandrus yourself; henceforth be goddess no longer; never let your feet carry you back to Olympus; worry about him and look after him till he make you his wife, or, for the matter of that, his slave-but me? I shall not go; I can garnish his bed no longer; I should be a by-word among all the women of Troy. Besides, I have trouble on my mind.”

Venus was very angry, and said, “Bold hussy, do not provoke me; if you do, I shall leave you to your fate and hate you as much as I have loved you. I will stir up fierce hatred between Trojans and Achaeans, and you shall come to a bad end.”

At this Helen was frightened. She wrapped her mantle about her and went in silence, following the goddess and unnoticed by the Trojan women.

When they came to the house of Alexandrus the maid-servants set about their work, but Helen went into her own room, and the laughter-loving goddess took a seat and set it for her facing Alexandrus. On this Helen, daughter of aegis-bearing Jove, sat down, and with eyes askance began to upbraid her husband.

“So you are come from the fight,” said she; “would that you had fallen rather by the hand of that brave man who was my husband. You used to brag that you were a better man with hands and spear than Menelaus. Go, then, and challenge him again-but I should advise you not to do so, for if you are foolish enough to meet him in single combat, you will soon fall by his spear.”

And Paris answered, “Wife, do not vex me with your reproaches. This time, with the help of Minerva, Menelaus has vanquished me; another time I may myself be victor, for I too have gods that will stand by me. Come, let us lie down together and make friends. Never yet was I so passionately enamoured of you as at this moment-not even when I first carried you off from Lacedaemon and sailed away with you-not even when I had converse with you upon the couch of love in the island of Cranae was I so enthralled by desire of you as now.” On this he led her towards the bed, and his wife went with him.

Thus they laid themselves on the bed together; but the son of Atreus strode among the throng, looking everywhere for Alexandrus, and no man, neither of the Trojans nor of the allies, could find him. If they had seen him they were in no mind to hide him, for they all of them hated him as they did death itself. Then Agamemnon, king of men, spoke, saying, “Hear me, Trojans, Dardanians, and allies. The victory has been with Menelaus; therefore give back Helen with all her wealth, and pay such fine as shall be agreed upon, in testimony among them that shall be born hereafter.”

Thus spoke the son of Atreus, and the Achaeans shouted in applause.