Đã hiệu đính

QUYỂN X.

Ulysses và Diomed xuất hành do thám, giữa đường bắt gặp Dolon và ép y khai ra những tin tức mật báo. Đoạt mạng y xong, hai người bám theo manh mối để triệt hạ Rhesus, vị vua xứ Thrace, rồi cướp đi bầy chiến mã kiêu hùng của ông.

Trong lúc các vương tử Achaean khác đang chìm sâu vào giấc ngủ giữa đêm trường tịch liêu, Agamemnon, người con trai của Atreus, lại trằn trọc không sao chợp mắt. Trái tim ngài bồn chồn tựa hồ như khi đấng phu quân của nữ thần Juno diễm lệ phóng ra những tia chớp vạch ngang bầu trời, báo hiệu một cơn cuồng phong mang theo mưa lớn, sấm sét, hay những trận bão tuyết phủ trắng xóa mặt đất bao la; chớp giật liên hồi ấy cũng như điềm báo ngài sắp phải khơi mào một cuộc chiến khát máu. Agamemnon không ngừng tuôn ra những tiếng thở dài trĩu nặng từ lồng ngực, bởi linh hồn ngài đang xáo động không yên. Hướng mắt về phía bình nguyên Troy, ngài sững sờ trước vô vàn ngọn lửa trại đang bừng sáng rực rỡ trước thành Ilius, hòa lẫn với tiếng sáo, tiếng tiêu cùng âm thanh huyên náo của biển người. Nhưng khi quay mặt về phía những chiến thuyền và đoàn quân Achaean, ngài cay đắng bứt từng nhúm tóc dâng lên thần Jove ngự trên đỉnh mây ngàn, lớn tiếng than thở giữa muôn vàn trăn trở trong tâm can. Cuối cùng, ngài nhận ra thượng sách lúc này là tức tốc đi tìm Nestor, người con trai của Neleus, để xem hai người có thể cùng nhau vạch ra mưu lược gì nhằm cứu rỗi quân Achaean khỏi thảm cảnh diệt vong hay không. Liền sau đó, ngài chồm dậy, vận áo chẽn, buộc đôi hài quanh đôi bàn chân rắn rỏi, khoác lên vai tấm da của một con sư tử bờm hung vĩ đại-một tấm da dài buông thõng chạm gót-rồi siết chặt ngọn giáo trong tay.

Menelaus cũng trằn trọc thâu đêm, bởi ông linh cảm một tai ương đang chờ chực quân Argive, những người chiến binh vì ông mà phải căng buồm vượt đại dương từ những phương trời xa xôi để đến đây giao chiến với quân Trojan. Ông che kín bờ vai vạm vỡ bằng tấm da của một con báo đốm, đội chiếc mũ đồng lên đầu, rồi vác ngọn giáo bằng đôi tay cuồn cuộn sức mạnh. Xong xuôi, ông bước đi tìm gọi người anh trai, vị thống soái hùng mạnh bậc nhất trong toàn cõi Achaean, người được thần dân sùng bái tựa như một đấng thần linh. Menelaus thấy anh mình đang đứng cạnh đuôi tàu, lẳng lặng khoác lên vai bộ giáp sáng lòa; và Agamemnon khấp khởi mừng rỡ khi thấy em trai tiến đến.

Menelaus vội vã lên tiếng trước. "Tại sao," ông nói, "anh trai yêu quý của em, anh lại vận giáp trụ vào giờ này? Có phải anh định cử một đồng đội nào đó của chúng ta đi do thám quân Trojan chăng? Em e rằng sẽ chẳng ai dám gánh vác nhiệm vụ hiểm nguy ấy, một thân một mình luồn lách thăm dò kẻ địch giữa đêm khuya thanh vắng. Đó quả là một hành động quá đỗi liều lĩnh."

Và Vua Agamemnon trầm ngâm đáp lời, "Menelaus, cả hai anh em ta đều đang khao khát một mưu lược sắc bén để giải cứu quân Argive và gìn giữ hạm đội của chúng ta, vì thần Jove đã đổi ý, và giờ ngài nghiêng về những lễ vật hiến tế của Hector hơn là của chúng ta. Anh chưa từng thấy, cũng chưa từng nghe ai kể về một người phàm nào có thể mang đến sự tàn phá nặng nề chỉ trong một ngày nhiều như Hector đã trút xuống những người con Achaean-và hắn đã tự tay làm nên điều đó, dẫu chẳng mang trong mình dòng máu của bất kỳ vị nam thần hay nữ thần nào. Quân Argive sẽ phải chuốc lấy nỗi ân hận sâu sắc và dai dẳng vì những tổn thất này. Do vậy, em hãy tức tốc chạy dọc theo hàng tàu, và gọi Ajax cùng Idomeneus thức giấc. Trong lúc đó anh sẽ đi tìm Nestor, và bảo ông ấy thức dậy, cùng đi vòng quanh các trạm gác để truyền đạt chỉ thị; họ sẽ răm rắp tuân lệnh ông ấy hơn bất cứ ai, bởi con trai ông, cùng với Meriones - bạn chiến đấu của Idomeneus, đang làm chỉ huy của họ. Chúng ta đã đặc biệt phó thác trọng trách này cho họ."

Menelaus cất giọng hỏi lại, "Em phải hiểu ý anh thế nào đây? Em sẽ ở lại đồn canh cùng họ và đợi anh đến, hay em sẽ quay lại đây ngay sau khi truyền lệnh của anh?" "Hãy đợi ở đó," Vua Agamemnon quả quyết, "bởi quanh doanh trại có vô số những ngã rẽ khiến chúng ta rất dễ thất lạc nhau. Hãy gọi tất cả những người em gặp trên đường, và bảo họ thức dậy; hãy xưng danh họ bằng dòng dõi và tên cha của họ, trao cho mỗi người sự kính trọng đúng với tước vị, và chớ tỏ ra quá đỗi xa cách; chúng ta phải cùng nhau chia sẻ trọn vẹn gánh nặng gian truân này, bởi ngay từ khoảnh khắc lọt lòng, thần Jove đã đặt lên vai chúng ta những định mệnh nghiệt ngã."

Dặn dò xong xuôi, ngài tiễn em trai lên đường, và sải bước đi tìm Nestor, vị trưởng lão chăn dắt muôn dân. Ngài thấy ông đang yên giấc trong lều, ngay sát cạnh chiến thuyền của mình; bộ giáp trụ tinh xảo của ông nằm kề bên-tấm khiên, hai ngọn giáo cùng chiếc mũ sắt; cạnh ông cũng có chiếc thắt lưng sáng rực mà vị lão tướng thường mang mỗi khi nai nịt chỉ huy binh sĩ xông pha trận mạc-bởi tuổi tác chưa từng cản được bước chân ông. Cảm nhận được động tĩnh, ông chống khuỷu tay gượng ngồi dậy và hướng ánh mắt về phía Agamemnon. "Ai đó," ông cất lời, "lại lang thang trong doanh trại và dọc theo những con tàu một mình giữa đêm hôm khuya khoắt, khi mọi người đang say giấc nồng? Ngài đang tìm kiếm một con la hay một người đồng đội nào sao? Đừng đứng lặng im như thế, hãy lên tiếng đi. Ngài có việc gì vậy?"

Và Agamemnon khẩn khoản trả lời, "Nestor, con trai của Neleus, niềm tự hào vinh quang của dòng dõi Achaean, là ta đây, Agamemnon con trai của Atreus, người mà thần Jove đã trút lên vai muôn vàn gian truân và sầu muộn, chừng nào ta còn thở và đôi chân này còn gượng đứng nổi. Ta phải ra ngoài thế này vì giấc ngủ chẳng chịu đậu trên mí mắt ta, mà trái tim ta thì trĩu nặng âu lo vì chiến tranh và mối nguy bủa vây quân Achaean. Ta đang cực kỳ lo sợ cho quân Danaan. Tâm trí ta mông lung, và không có lấy một mưu kế vững vàng; trái tim ta đập liên hồi như muốn nhảy tung khỏi lồng ngực, và tay chân ta rã rời kiệt sức. Nếu ông có thể nghĩ ra cách gì đó-vì ông cũng đâu ngủ được-thì chúng ta hãy cùng đi một vòng kiểm tra lính gác, và xem liệu họ có vì mệt mỏi mà ngủ thiếp đi và bỏ bê nhiệm vụ hay không. Kẻ thù đang hạ trại ở rất gần và chúng ta nào biết được liệu chúng có ập tới tấn công chúng ta ngay trong đêm nay hay không."

Nestor đáp lời, "Hỡi người con trai cao quý nhất của Atreus, vua của muôn người, bệ hạ Agamemnon, thần Jove sẽ chẳng thuận tình làm mọi thứ cho Hector như những gì hắn hằng ảo tưởng đâu; hắn sẽ còn đối mặt với muôn trùng khốn đốn nếu Achilles chịu nguôi cơn thịnh nộ của mình. Ta sẽ sát cánh cùng bệ hạ, và chúng ta sẽ đi đánh thức những người khác, có thể là con trai của Tydeus, hoặc Ulysses, hoặc Ajax nhanh nhẹn và cậu con trai quả cảm của Phyleus. Sẽ tốt hơn nếu có ai đó đi gọi cả Ajax và Vua Idomeneus, bởi chiến thuyền của họ không nằm gần đây mà neo đậu xa nhất. Dẫu vậy, ta không thể không quở trách Menelaus, mặc dù ta luôn dành cho cậu ấy tình yêu mến và sự tôn trọng sâu sắc-và ta sẽ nói thẳng điều này, ngay cả khi làm bệ hạ phật ý-bởi cậu ấy lại thản nhiên ngủ vùi và bỏ mặc bệ hạ tự mình gánh vác mọi rắc rối này. Lẽ ra cậu ấy phải chạy đôn chạy đáo khẩn cầu sự giúp đỡ từ tất cả các vị hoàng tử Achaean, bởi chúng ta đang đứng trước lằn ranh sinh tử cực kỳ nguy hiểm."

Và Agamemnon đáp lại, "Thưa ông, đôi khi ông có quyền quở trách em ấy một cách chính đáng, bởi em ấy thường hay chểnh mảng và chẳng muốn tự mình dốc sức-thực ra không phải vì lười biếng, hay vô tâm, mà vì em ấy luôn hướng mắt về phía ta và mong chờ ta dẫn bước. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh đêm nay, em ấy đã thức dậy trước cả ta, và tự nguyện đến tìm ta. Ta đã phái em ấy đi gọi chính những người mà ông vừa xướng tên. Và bây giờ chúng ta hãy khởi hành. Chúng ta sẽ hội ngộ cùng họ và đội lính gác ở ngoài cổng, bởi ta đã giao hẹn rằng chúng ta sẽ gặp họ ở đó."

"Nếu vậy," Nestor tán đồng, "quân Argive sẽ chẳng buông lời trách móc hay kháng cự khi cậu ấy thúc giục họ chiến đấu hay truyền đạt chỉ thị."

Nói đoạn, ông khoác áo chẽn vào, và buộc đôi hài quanh đôi bàn chân vững chãi. Ông choàng thêm chiếc áo choàng màu tím, dệt hai lớp dày dặn, to bản và có bề mặt thô ráp, nắm lấy ngọn giáo bịt đồng đáng sợ của mình, và sải những bước dài dọc theo hàng tàu quân Achaean. Trước tiên ông cất cao giọng gọi Ulysses người sánh ngang chư thần về mưu lược và đánh thức ngài dậy, và ngài lập tức bừng tỉnh bởi tiếng gọi vang dội tựa tiếng thét xung trận. Ngài bước ra khỏi lều và dò hỏi, "Tại sao ngài lại lẻ bóng đi giữa doanh trại, và men theo hàng tàu trong sự tĩnh mịch của màn đêm thế này? Tôi tự hỏi ngài có thấy việc gì nguy cấp chăng?" Và Nestor hiệp sĩ xứ Gerene trang nghiêm đáp, "Ulysses, người con trai cao quý của Laertes, xin ngài đừng phật lòng, bởi quân Achaean đang lâm vào tình thế cực kỳ nan giải. Hãy đi cùng ta và chúng ta sẽ đi đánh thức vài người khác, những người có thể cùng ngồi lại bàn bạc kỹ lưỡng xem nên tiếp tục chiến đấu hay tháo lui."

Vừa nghe vậy, Ulysses quay ngay vào lều, choàng khiên lên vai và đi ra cùng họ. Đầu tiên họ tìm đến Diomed con trai của Tydeus, và thấy cậu đang ở ngoài lều, mang trên mình bộ áo giáp, vây quanh là các đồng đội đang ngủ vùi và lấy khiên làm gối; còn những ngọn giáo của họ, chúng được dựng thẳng đứng với phần chuôi nhọn cắm phập xuống đất, và lớp đồng đánh bóng phản chiếu ánh sáng lấp lánh từ xa hệt như tia chớp của cha Jove. Vị anh hùng trẻ tuổi đang chìm vào giấc ngủ trên tấm da bò, với một mảnh thảm len êm ái kê dưới đầu; Nestor tiến đến và dùng gót chân huých nhẹ để gọi cậu dậy, đồng thời cất giọng quở trách và thúc giục cậu hành động. "Dậy đi," ông thốt lên, "con trai của Tydeus. Sao cậu có thể ngủ say sưa đến nhường này? Cậu không thấy quân Trojan đang hạ trại trên sườn bình nguyên ngay sát tàu chúng ta, với khoảng cách giữa đôi bên chỉ còn cách nhau một gang tấc hay sao?"

Vừa nghe những lời thức tỉnh ấy, Diomed bật phắt dậy và thưa, "Thưa ngài, trái tim ngài làm bằng sắt đá hay sao; ngài chẳng ngơi nghỉ lấy một giây phút nào khỏi những nhọc nhằn của mình. Chẳng lẽ quân Achaean đã cạn kiệt những người trẻ tuổi để đi vòng quanh đánh thức các vị thủ lĩnh, để ngài phải thân chinh thế này sao? Cháu thấy ngài quả thật chẳng biết mệt mỏi là gì."

Và Nestor hiệp sĩ xứ Gerene ân cần đáp lời, "Chàng trai của ta, mọi điều cậu nói đều đúng. Ta có những người con trai ngoan hiền, và cũng có vô số thuộc hạ có thể thay ta đi gọi các thủ lĩnh, nhưng quân Achaean đang đứng trước cơn sóng gió hiểm nghèo nhất; ranh giới giữa sự sống và cái chết đang chênh vênh mong manh như trên lưỡi dao cạo. Vậy nên cậu hãy đi đi, bởi cậu trẻ tuổi hơn ta, và xin cậu hãy vui lòng đi đánh thức Ajax cùng cậu con trai nhanh nhẹn của Phyleus."

Diomed liền khoác tấm da của một con sư tử bờm hung vĩ đại lên vai-một tấm da dài phủ tận gót-và nắm chắc ngọn giáo. Khi đã đánh thức các vị anh hùng, cậu dẫn họ trở về điểm hẹn cùng mình; sau đó họ cùng nhau đi một vòng kiểm tra những người đang gánh vác nhiệm vụ canh gác, và thấy các chỉ huy không hề ngủ gật tại chốt mà đang thức trắng, tay ôm chặt vũ khí. Giống như những chú chó chăn cừu canh giữ bầy gia súc khi chúng đã được lùa vào chuồng, và chợt nghe tiếng thú dữ đang gầm gừ băng qua cánh rừng trên núi tiến về phía chúng-ngay tức khắc có tiếng la hét của cả chó và người, và giấc ngủ bị phá tan-giấc ngủ cũng rời bỏ đôi mắt của quân Achaean y như thế khi họ đang canh giữ những đêm canh ác liệt, bởi họ liên tục hướng ánh nhìn về phía bình nguyên bất cứ khi nào nghe thấy tiếng động tĩnh từ quân Trojan. Vị lão tướng vô cùng hân hoan và bảo họ hãy giữ vững tinh thần quả cảm. "Hãy tiếp tục canh gác, hỡi các con," ông dõng dạc nói, "và đừng để giấc ngủ mị hoặc khống chế các con, kẻo kẻ thù sẽ đắc thắng chà đạp lên chúng ta."

Dứt lời, ông rảo bước băng qua chiến hào, theo sau là chư vị thủ lĩnh quân Achaean đã được triệu đến hội đồng. Meriones cùng người con trai quả cảm của Nestor cũng sải bước tiến theo, đáp lại lời kêu gọi của các hoàng tử. Vượt qua tuyến hào bao quanh chiến lũy, họ lập hội đồng ngay trên bãi đất trống vắng bóng thi hài tử sĩ. Đó cũng chính là nơi Hector từng cho quân ngừng bước hãm thành khi màn đêm ập xuống cản bước quân Argive. Giữa màn đêm u tịch, họ ngồi xuống, bắt đầu những lời bàn nghị.

Nestor cất lời trước tiên. "Hỡi những người bạn hữu của ta," vị lão tướng cất giọng, "có ai trong số các vị đủ can trường để mạo hiểm dấn thân vào giữa đội hình quân Trojan, hạ gục một gã lính gác đi lạc nào đó, hoặc thám thính xem quân thù đang ấp ủ mưu đồ gì chăng? Liệu chúng sẽ đóng trại nơi đây, uy hiếp những chiến thuyền cách xa thành trì, hay giờ đây, khi đã giáng cho quân Achaean những đòn thất điên bát đảo, chúng sẽ đắc thắng rút về nơi an toàn bên trong thành lũy? Nếu ai đó có thể tỏ tường mọi điều này rồi bình an trở về, thì danh tiếng của người ấy sẽ vang dội tới tận trời xanh, đọng mãi trên môi muôn người, và phần thưởng dành cho người ấy sẽ vô cùng hậu hĩnh. Chư vị thủ lĩnh từ khắp các chiến thuyền sẽ lần lượt ban tặng người ấy một con cừu cái ô đen cùng với con non của nó-một báu vật vô giá. Chẳng những thế, người ấy sẽ luôn được xướng danh thượng khách trong mọi yến tiệc và những buổi tụ hội của các dòng tộc."

Cả hội đồng chìm vào tĩnh lặng. Đột nhiên, Diomed-vị tướng với tiếng thét xung trận vang rền-cất giọng phá vỡ bầu không khí: "Thưa ngài Nestor, cháu sẵn lòng nhận lệnh đi do thám doanh trại quân Trojan ngay trước mặt chúng ta. Tuy nhiên, nếu có người đồng hành, cháu sẽ vững tâm và hành động dứt khoát hơn. Hai người sát cánh, kẻ tinh mắt nhận ra thời cơ mà người kia chưa kịp tỏ tường; nhưng nếu đơn độc tiến bước, mưu trí dẫu có cũng khó lòng xoay xở, mà sự nhạy bén ắt hẳn sẽ hao hụt ít nhiều."

Nghe những lời ấy, vô số tướng lĩnh tình nguyện kề vai sát cánh cùng Diomed. Hai anh em Ajax-những bề tôi trung thành của thần chiến tranh Mars, Meriones, rồi đến con trai của Nestor đều sục sôi ý chí; Menelaus con trai của Atreus cũng không đứng ngoài cuộc. Ngay cả Ulysses, với tinh thần hăng hái, cũng khát khao dấn thân vào trại lính quân Trojan. Thấy vậy, Agamemnon vĩ đại-chúa tể muôn người-đã cất lời răn dạy: "Diomed, con trai của Tydeus, người thấu hiểu trái tim ta! Khanh hãy tự mình kén lấy một bằng hữu đồng hành-hãy chọn ra bậc kỳ tài xuất chúng nhất trong số những người tình nguyện đang khao khát đi cùng khanh lúc này. Chớ vì nể nang mà bỏ qua trang tuấn kiệt, cũng đừng vì cúi mình trước dòng dõi trâm anh hay dòng máu hoàng gia cao quý mà lỡ chọn kẻ kém cỏi hơn."

Thực chất, Agamemnon cất lời rào đón như vậy vì thâm tâm ngài đang canh cánh nỗi lo cho sự an nguy của Menelaus. Đáp lời nhà vua, Diomed dõng dạc: "Nếu bệ hạ đã rộng lòng cho tôi tự do tuyển chọn, thì làm sao tôi có thể bỏ qua ngài Ulysses? Dưới gầm trời này, còn ai can trường lao vào hiểm nguy rực lửa hơn ngài ấy? Hơn nữa, ngài ấy lại được nữ thần Pallas Minerva hết mực sủng ái. Chỉ cần có ngài ấy song hành, chúng tôi thừa sức băng qua biển lửa bình an vô sự, bởi ngài ấy sở hữu một trí tuệ nhạy bén và nhãn quan sắc sảo khôn lường."

"Hỡi con trai của Tydeus," Ulysses ôn tồn đáp lại, "xin ngài chớ tán dương hay chê trách tôi làm gì, bởi ngài đang đứng giữa những chiến binh Argive vốn đã quá thấu hiểu tâm can tôi. Giờ thì chúng ta hãy lên đường thôi, vì màn đêm đang dần tàn và bình minh đang đến gần. Bầu tinh tú đã ngả về tây, hai phần ba đêm dài đã trôi qua, và chúng ta chỉ còn lại một phần ba thời gian ngắn ngủi mà thôi."

Đoạn, cả hai bắt đầu khoác giáp bào. Chàng Thrasymedes quả cảm trao tay con trai của Tydeus một thanh gươm sắc bén cùng một tấm khiên kiên cố (bởi lẽ vũ khí của ngài vẫn còn nằm lại trên chiến thuyền). Diomed đội lên đầu chiếc mũ da bò trơn tuột, không chóp cũng chẳng mào-một kiểu mũ sọ mộc mạc quen thuộc của giới chiến binh. Về phần Ulysses, Meriones đã chu đáo chuẩn bị một cây cung và một ống tên, rồi tự tay đội lên đầu ngài chiếc mũ da chiến. Chiếc mũ được gia cố lớp lót bằng những vòng dây da bện chặt, còn lớp vỏ ngoài lại đính chi chít những chiếc nanh lợn rừng tua tủa1, được sắp xếp và khảm nạm vô cùng tinh xảo. Lớp lót trong cùng làm bằng dạ êm ái. Chiếc mũ này có một lai lịch thật ly kỳ: nó từng bị Autolycus đánh cắp từ tay Amyntor con trai của Ormenus khi hắn đột nhập vào tư dinh tại Eleon. Sau đó, Autolycus đã trao lại báu vật này cho Amphidamas xứ Cythera để mang đến Scandea. Amphidamas lại dùng nó làm quà tặng đãi khách cho Molus, và Molus truyền lại cho con trai mình là Meriones. Giờ đây, chiếc mũ oai hùng ấy đã yên vị trên đầu của Ulysses.

Nai nịt gọn gàng, hai vị anh hùng sải bước khởi hành, bỏ lại hội đồng thủ lĩnh phía sau lưng. Trên cao, nữ thần Pallas Minerva đã phái một con chim diệc2 sà xuống bên vệ đường phía tay phải họ. Tuy màn đêm mịt mùng che khuất bóng dáng loài chim thiêng, nhưng tiếng kêu lảnh lót của nó đã lọt vào tai họ. Nghe tiếng chim báo điềm lành, Ulysses trào dâng niềm hân hoan, ngài chắp tay thành kính khấn nguyện nữ thần Minerva: "Xin hãy nghe lời nguyện cầu," ngài khẩn cầu, "hỡi con gái của thần Jove mang khiên aegis! Hỡi nữ thần hằng dõi theo từng bước chân con và luôn kề vai sát cánh cùng con giữa mọi trùng vây nguy khó! Xin nữ thần hãy hiển linh phù trợ con trong giờ phút gian nan này, ban cho chúng con ân sủng được khải hoàn trở về chiến thuyền, mang theo vinh quang chói lọi từ một chiến công oanh liệt sẽ gieo rắc nỗi sầu thảm cho toàn quân Trojan."

Ngay sau đó, Diomed với tiếng thét xung trận vang dội cũng thành tâm khấn nguyện: "Xin cũng lắng nghe lời con," cậu khẩn cầu, "hỡi ái nữ của thần Jove, vị nữ thần dũng mãnh không biết mỏi mệt! Xin người hãy kề cận bên con, như người đã từng hiển linh phò tá người cha cao quý Tydeus của con khi ông phụng mệnh quân Achaean lên đường tới Thebes. Ngày ấy, ông đã rời đội hình Achaean bên bờ sông Aesopus, mang theo thông điệp hòa bình dấn thân vào thành trì người Cadmeian. Trên đường hồi hương, nhờ ân sủng của nữ thần, ông đã lập nên bao chiến công cái thế, bởi người luôn giang tay tương trợ ông. Giờ đây, xin người cũng hãy soi đường và chở che cho con như vậy! Để đền đáp công ơn người, con thề sẽ hiến tế một con bò cái tơ trán rộng vừa tròn một tuổi, một con vật tinh khôi chưa từng bị thuần hóa hay mang ách con người. Con sẽ mạ vàng cặp sừng kiêu hãnh của nó và thành kính dâng lên nữ thần trong ngọn lửa hiến tế thiêng liêng."

Họ đã dâng lên những lời khẩn nguyện thiết tha như thế, và nữ thần Pallas Minerva đã lắng nghe thấu tỏ mọi điều. Khi lời thỉnh cầu gửi tới con gái của thần Jove vĩ đại vừa dứt, cả hai lại tiếp tục dấn bước. Giữa màn đêm u uất, họ tựa như hai mãnh sư rình mồi, lặng lẽ xuyên qua những mảnh giáp vỡ vụn và những thi hài tử sĩ hãy còn đẫm máu.

Về phần quân Troy, Hector cũng không để binh sĩ nghỉ ngơi. Hắn triệu tập các vương tử và chư vị mưu sĩ đến để truyền đạt ý định. "Có ai trong các ngươi," hắn dõng dạc nói, "vì một phần thưởng vô giá mà sẵn lòng gánh vác trọng trách ta sắp giao phó không? Kẻ đó sẽ được đền đáp xứng đáng. Ta hứa ban thưởng một cỗ chiến xa cùng đôi chiến mã nhanh nhẹn nhất nơi bến thuyền Achaean, nếu hắn dám dấn thân. Chẳng những thế, hắn còn đoạt lấy vinh quang tột đỉnh. Nhiệm vụ của hắn là đột nhập vào bến thuyền địch, dò xét xem chúng còn bố trí phòng bị cẩn mật như trước hay không. Hay giờ đây, khi đã nếm mùi thảm bại dưới tay chúng ta, quân Achaean đang rục rịch tháo chạy và lơ là canh gác vì đã quá đỗi rã rời."

Toàn quân chìm trong sự im lặng bao trùm. Thế nhưng, từ giữa hàng ngũ quân Troy bước ra một kẻ mang tên Dolon. Hắn là con trai của Eumedes, một vị sứ giả lừng danh với gia tài kếch xù chất đầy vàng và đồng. Dù mang vẻ ngoài xấu xí, Dolon lại có đôi chân thoăn thoắt phi thường, và là quý tử duy nhất giữa năm người chị em gái. Đứng trước ba quân, hắn cất tiếng: "Thưa ngài Hector, thần nguyện lẻn vào bến thuyền địch để dò la tin tức. Nhưng trước hết, xin ngài hãy nâng vương trượng lên và thề rằng ngài sẽ ban cho thần cỗ chiến xa nạm đồng cùng đôi chiến mã hiện đang thuộc về người con trai cao quý của Peleus. Thần sẽ chứng tỏ mình là một trinh sát tài ba, quyết không làm ngài thất vọng. Thần sẽ luồn lách xuyên qua đội hình địch từ đầu này sang đầu kia, cho tới khi chạm đến chiến thuyền của Agamemnon, nơi thần tin chắc các thủ lĩnh Achaean đang họp bàn xem nên tử chiến hay tháo chạy."

Khi hắn dứt lời, Hector liền vương cao cây vương trượng và lập lời thề: "Xin thần Jove, vị phu quân mang sấm sét của nữ thần Juno linh thiêng, hãy chứng giám! Tuyệt đối không một người Troy nào ngoài ngươi được phép cưỡi lên đôi chiến mã ấy, và ngươi sẽ là chủ nhân vĩnh viễn của chúng."

Lời thề của Hector dẫu chẳng mang lại giá trị thực chất nào, nhưng lại vô tình tiếp thêm sự hăng hái trong lòng Dolon, giục hắn hăng hái lên đường. Hắn khoác cung lên vai, choàng tấm da sói xám ra ngoài, đầu đội chiếc mũ da chồn rái. Nắm chặt ngọn giáo sắc nhọn trong tay, hắn rời khỏi doanh trại, thoăn thoắt tiến về phía đoàn chiến thuyền. Đáng thương thay, hắn nào biết bước chân này là bước chân đi không trở lại, và Hector sẽ chẳng bao giờ nhận được chút tin tức nào từ hắn. Vừa bỏ lại những bầy ngựa cùng toán quân phía sau, hắn cắm cúi rảo bước. Thế nhưng, đôi mắt tinh tường của Ulysses đã sớm bắt được bóng dáng ấy. Ngài thì thầm cùng Diomed: "Diomed, có bóng kẻ nào đó từ phía trại địch đang lẻn tới đây; tôi không rõ liệu hắn là một tên do thám, hay chỉ là một gã trộm cắp mạt hạng định vơ vét đồ trên xác người chết. Ngài hãy nấp đi, chờ hắn đi qua chúng ta một đoạn, rồi chúng ta sẽ bất thần xông ra tóm gọn hắn. Nhưng nếu hắn quá nhanh chân, ngài hãy dùng ngọn giáo dồn hắn chạy về phía những con tàu, cách xa khỏi trại quân Trojan, tuyệt đối không cho hắn có đường rút về thành phố."

Bàn định xong, hai vị tướng nép mình khỏi lối mòn, rạp người xuống giữa những thi thể vương vãi trên mặt đất. Dolon chẳng mảy may nghi ngờ, cắm cúi rảo bước vượt qua họ. Nhưng ngay khi hắn vừa đi được một quãng đường bằng cự ly đàn la cày có thể bỏ xa đàn bò (bởi la cày đất hoang bao giờ cũng nhanh hơn bò), hai người liền bật dậy, lao theo hắn. Nghe tiếng bước chân gấp gáp phía sau, Dolon khựng lại, trong bụng đinh ninh rằng hẳn là người của phe Trojan được Hector cử đến để gọi mình về. Thế nhưng, khi khoảng cách chỉ còn không bằng một tầm ném giáo, hắn kinh hoàng nhận ra đó là kẻ thù. Bạt vía, hắn co giò bỏ chạy thục mạng, vắt chân lên cổ mà chạy. Hai vị tướng cũng lập tức vọt theo. Tựa như cặp chó săn lão luyện bám riết lấy một con hươu hay con thỏ rừng đang vừa chạy vừa kêu la thất thanh, con trai của Tydeus và Ulysses cũng bám sát gót Dolon, chặt đứng mọi ngả đường hòng lui về trận tuyến quân mình của hắn. Khi hắn đã cắm đầu chạy thục mạng đến mức suýt lao thẳng vào các trạm gác của quân Achaean, nữ thần Minerva liền giáng thêm sức mạnh cho con trai của Tydeus. Nàng lo sợ một chiến binh Achaean nào đó sẽ phỗng tay trên vinh quang đánh gục kẻ thù đầu tiên, khiến cậu chỉ còn là người đến sau. Được tiếp thêm dũng khí, cậu lao lên ngang tầm ngọn giáo và quát lớn: "Đứng lại ngay, bằng không ta sẽ phóng giáo, và khi đó thì cái mạng của ngươi cũng sẽ chấm dứt trong nháy mắt!"

Vừa dứt lời, cậu vung tay ném ngọn giáo, nhưng lại cố tình ném chệch. Mũi giáo vút qua ngay trên vai phải của gã, cắm phập xuống nền đất tơi xốp. Hắn đứng chết trân, toàn thân run bắn vì khiếp đảm; hai hàm răng đánh lập cập vào nhau, còn khuôn mặt thì tái mét. Hai vị tướng vừa thở hổn hển vừa lao đến, áp sát vào và tóm chặt lấy tay hắn. Giây phút ấy, hắn bật khóc nức nở, van nài: "Xin hãy bắt sống tôi; tôi sẽ tự chuộc lấy mạng mình. Nhà tôi có vô số vàng, đồng và sắt rèn. Chỉ cần cha tôi nghe tin tôi vẫn còn sống nơi chiến thuyền của quân Achaean, ông nhất định sẽ khiến các ngài hài lòng với một khoản tiền chuộc khổng lồ."

"Đừng sợ," Ulysses đáp lại, "hãy gạt ngay ý nghĩ về cái chết ra khỏi đầu ngươi. Nhưng hãy nói cho ta biết, và phải nói sự thật: cớ sao ngươi lại lủi thủi một mình giữa đêm hôm khuya khoắt, cách xa doanh trại mà tiến về phía những con tàu, trong khi thiên hạ đều đang an giấc? Ngươi định cướp bóc trên xác người chết, hay là Hector đã phái ngươi đi dò la tình hình tại các con tàu? Hay tự ngươi nảy sinh ra cái ý định đến đây?"

Dolon lắp bắp trả lời, tay chân vẫn chưa hết run rẩy: "Chính Hector, với những lời hứa hẹn đường mật hão huyền, đã đánh lừa lý trí của tôi. Ngài ấy hứa sẽ ban cho tôi bầy ngựa của người con trai cao quý nhà Peleus cùng cỗ chiến xa nạm đồng lộng lẫy; ngài ấy sai tôi băng qua màn đêm mịt mù, lẻn đến gần trận tuyến của các ngài, để do thám xem liệu những con tàu có còn được canh phòng cẩn mật như trước hay không. Ngài ấy muốn biết liệu quân Achaean sau khi bị đánh bại có định bỏ chạy, và vì quá đỗi kiệt sức mà lơ là việc canh gác hay không."

Ulysses nở một nụ cười nhạt và đáp: "Ngươi quả là kẻ có tham vọng khi nhắm tới một phần thưởng quá ư to lớn! Đàn ngựa của hậu duệ nhà Aeacus3 đó, phàm nhân nào dễ gì mà kiềm chế hay điều khiển được chúng, ngoại trừ đích thân Achilles, người mang trong mình dòng máu của một vị nữ thần bất tử. Nhưng hãy nói cho ta biết, và khai cho thành thật: ngươi đã bỏ lại Hector ở chỗ nào lúc cất bước ra đi? Áo giáp và ngựa của hắn đang ở đâu? Hơn nữa, quân Trojan phân bổ trạm gác và bố trí chỗ ngủ nghỉ ra sao? Kế hoạch sắp tới của chúng là gì? Liệu chúng sẽ cắm trại ở lại đây, ngay sát những con tàu và cách xa thành phố, hay bây giờ, sau khi đánh bại quân Achaean, chúng sẽ rút binh về thành?"

Dolon vội vã đáp: "Tôi xin khai thật với các ngài tất cả. Hector và các mưu sĩ hiện đang bàn bạc tác chiến bên lăng mộ của vị vua Ilus vĩ đại, tránh xa khu vực doanh trại ồn ào. Còn về chuyện canh gác mà các ngài vừa hỏi, thực chất chẳng có đội lính gác chuyên trách nào được phân công bảo vệ toàn quân cả. Người Trojan đốt những đống lửa trại rải rác, vì đó là nhiệm vụ sống còn; thế nên, họ phải thức để nhắc nhở nhau giữ gác. Tuy nhiên, đạo quân đồng minh từ các xứ khác kéo đến thì lại đang ngủ say sưa, phó mặc toàn bộ việc canh phòng cho người Trojan, bởi lẽ vợ con của họ chẳng có mặt ở đây để mà lo lắng."

Ulysses liền gặng hỏi tiếp: "Bây giờ hãy nói cho ta hay, đạo quân đồng minh ấy ngủ lẫn lộn vào quân Trojan, hay họ đóng trại tách biệt? Hãy khai cho rành rọt để ta hiểu tường tận."

"Tôi sẽ nói thật cho các ngài tất cả," Dolon tuôn một tràng, không dám giấu giếm. "Hướng về phía biển là quân Carian, các cung thủ xứ Paeonian, lính Leleges, quân Cauconian, và người Pelasgi kiêu hãnh. Đạo quân Lycian và những chiến binh Mysian thiện chiến, cùng với quân Phrygian và xứ Meonia, đóng trại ở hướng mặt về phía Thymbra. Nhưng tại sao các ngài lại hỏi vặn tôi về tất cả những điều này? Nếu các ngài thực sự muốn đột nhập vào trận tuyến của quân Trojan, thì đằng kia có những người Thracian; họ là lính mới đến và đang nằm tách biệt hoàn toàn ở tận rìa xa nhất của doanh trại. Vua của họ là Rhesus, con trai của Eioneus. Những con ngựa của vị vua này là những chiến mã tuyệt mỹ và dũng mãnh nhất mà tôi từng tận mắt chiêm ngưỡng; chúng trắng hơn cả tuyết tinh khôi và phi nhanh hơn bất kỳ cơn gió nào. Cỗ chiến xa của ông ta được khảm nạm vàng bạc lóa mắt, và ông ta mang theo một bộ giáp vàng đẹp đến ngỡ ngàng, mang một độ tinh xảo hiếm có - quá đỗi lộng lẫy để bất kỳ một phàm nhân nào khoác lên người, mà chỉ xứng đáng dành cho các vị thần bất tử. Đó, tôi đã nói hết. Giờ thì xin các ngài hãy giải tôi về những con tàu, hoặc cứ trói tôi thật chặt ở lại đây, cho đến khi các ngài quay về và chứng thực xem lời tôi nói là giả hay thật."

Diomed buông ánh nhìn nghiêm khắc xuống kẻ thù, lạnh lùng đáp trả: "Dolon, đừng vội ảo tưởng! Cho dù ngươi đã cung cấp những tin tức hữu ích, đừng hòng sống sót một khi đã rơi vào tay chúng ta. Nếu ta nhận tiền chuộc mạng hay thả ngươi đi, chắc chắn ngươi sẽ lại mò đến chiến thuyền của quân Achaean lần thứ hai, mang theo dã tâm của một kẻ do thám hoặc một kẻ thù công khai. Nhưng một khi lưỡi gươm của ta kết liễu mạng ngươi, ngươi sẽ vĩnh viễn không còn cơ hội gieo rắc tai ương nào nữa."

Nghe những lời phán quyết ấy, Dolon hoảng sợ toan vươn tay níu lấy chòm râu của Diomed để van nài cầu xin thêm. Nhưng chẳng để cho hắn kịp trở tay, Diomed vung gươm chém một nhát ngang giữa cổ, cắt đứt cả hai dây chằng. Chiếc đầu lăn lóc xuống nền bụi đất khi những lời van xin vẫn chưa kịp dứt. Hai vị tướng lột lấy chiếc mũ da chồn trên đầu cái xác, tước luôn tấm da sói, cây cung và ngọn giáo dài. Đoạn, Ulysses nâng chúng lên cao, hướng về nữ thần chiến lợi phẩm Minerva mà thành kính cầu nguyện: "Hỡi nữ thần, xin hãy nhận lấy những lễ vật này, bởi chúng con dâng lên Người trước hết thảy các vị thần trên đỉnh Olympus! Xin Người hãy tiếp tục che chở, soi bước cho chúng con tiến về phía những bầy chiến mã và doanh trại của quân Thracian."

Dứt lời, ngài trân trọng nâng chiến lợi phẩm đặt lên một nhánh thánh liễu. Hai người cẩn thận nhổ lau sậy và bẻ những cành thánh liễu quy tụ lại thành một điểm đánh dấu để không lạc mất đường về giữa đêm đen thăm thẳm đang vùn vụt trôi qua. Sau đó, họ tiếp tục dấn bước giữa ngổn ngang vũ khí và vũng máu tanh tưởi. Chẳng mấy chốc, cả hai đã tiếp cận đội quân Thracian. Đám lính đang chìm sâu vào giấc ngủ say sau một ngày dài vắt kiệt sức lực; những bộ giáp trụ sáng loáng xếp ngay ngắn thành ba hàng trên mặt đất cạnh bên, và mỗi người đều có thắng ngựa đặt cạnh mình. Vua Rhesus ngự ở vị trí trung tâm, và ngay bên cạnh ông, những con chiến mã tuyệt trần được buộc chặt vào vành trên cùng của cỗ chiến xa. Nhận ra mục tiêu từ xa, Ulysses quay sang nói: "Đây rồi, thưa ngài Diomed, chính là người này, và kia là những con chiến mã mà tên Dolon chúng ta vừa giết đã khai báo. Ngài hãy dốc hết sức mình; đừng chần chừ bận tâm đến lớp áo giáp, mà hãy mau chóng tháo đàn ngựa ra-hoặc ngài hãy tự tay kết liễu đám lính này, trong khi tôi lo thu phục bầy ngựa."

Ngay khoảnh khắc ấy, nữ thần Minerva thổi bùng ngọn lửa dũng khí vào trái tim Diomed. Cậu tả xung hữu đột, vung gươm chém giết không ngừng. Khắp không gian vang lên những tiếng rên la kinh hoàng của những kẻ bị băm vằm, và máu tuôn nhuộm đỏ thẫm cả mặt đất. Tựa như một con sư tử dữ tợn lao vào đàn cừu hay đàn dê khi phát hiện vắng bóng người chăn, người con trai của Tydeus hung hãn hạ gục binh lính Thracian cho đến khi đoạt mạng trọn vẹn mười hai kẻ địch. Cứ mỗi tên lính ngã xuống, Ulysses lại bước tới, nắm chân kéo lê thi thể chúng dạt sang một bên. Ngài làm vậy để bầy ngựa có thể dễ dàng tiến lên mà không bị hoảng sợ khi giẫm phải xác chết, bởi lũ ngựa chiến vẫn chưa quen với cảnh tượng thảm khốc này. Khi con trai của Tydeus xông tới chỗ nhà vua, cậu lập tức kết liễu ông (người thứ mười ba), khi ông còn đang thở những nhịp gấp gáp hoảng loạn. Bởi đêm đó, theo sự phán truyền của nữ thần Minerva, một cơn ác mộng kinh hoàng mang hình hài hậu duệ của Oeneus đã lảng vảng ngay trên đầu ông. Trong khi đó, Ulysses nhanh nhẹn tháo bầy chiến mã, buộc chúng lại với nhau rồi lùa đi. Ngài dùng chính cây cung của mình để quất ngựa, bởi ngài đã quên lấy chiếc roi da từ cỗ xe. Hoàn tất công việc, ngài huýt sáo ra hiệu cho Diomed rút lui.

Nhưng Diomed vẫn đứng lặng yên, miên man suy tính xem bản thân có thể đoạt thêm chiến công táo bạo nào nữa. Cậu lưỡng lự chẳng rõ nên tước lấy cỗ chiến xa chở giáp trụ của nhà vua, bám lấy càng xe mà kéo ra ngoài, hay cứ thế nhấc bổng bộ giáp lên rồi vác đi; hay là vung gươm đoạt mạng thêm dăm ba gã binh lính Thracian. Ngay giữa lúc tâm trí cậu còn đang giằng co, nữ thần Minerva đã hiển linh, tiến bước lại gần và cất lời: "Hãy quay lại ngay, hỡi Diomed, hãy lui về phía những chiến thuyền! Bằng không con sẽ phải tháo chạy trối chết đến tận nơi ấy mất, lỡ như có một vị thần nào khác giáng trần đánh thức binh đoàn Trojan."

Vừa nhận ra tiếng nói của nữ thần, Diomed thoắt cái đã phóng mình lên lưng bầy tuấn mã. Ulysses vung cây cung quất mạnh, thúc bầy ngựa cất vó bay vút như tên bắn, hướng thẳng về bờ biển nơi neo đậu những chiến thuyền Achaean.

Thế nhưng, hành tung của nữ thần Minerva bên cạnh con trai của Tydeus chẳng thể qua mắt được thần Apollo. Cơn thịnh nộ bùng lên dữ dội, ngài lập tức giáng phàm xuống doanh trại Trojan để đánh thức Hippocoon, vị cố vấn uyên bác của quân Thracian và cũng là thân tộc cao quý của Rhesus. Vừa choàng tỉnh khỏi cơn mê, đập vào mắt Hippocoon là khoảng trống lạnh lẽo nơi bầy tuấn mã từng đứng, cùng thân xác những chiến binh đang oằn mình thoi thóp trong cơn hấp hối. Cảnh tượng đau xót ấy khiến ông bật lên những tiếng kêu than, lớn tiếng gọi tên người bằng hữu. Chẳng mấy chốc, toàn bộ doanh trại Trojan rung chuyển trong cơn náo loạn. Binh lính hớt hải đổ dồn về tụ tập, bàng hoàng sững sờ trước những chiến tích kinh hoàng do hai vị anh hùng để lại, trong khi họ giờ đây đã cao chạy xa bay về phía những con tàu.

Khi hai người quay lại chốn cũ, nơi gã do thám của Hector bỏ mạng, Ulysses ghìm cương ngựa. Chàng dũng tướng Diomed, con trai của Tydeus, lẹ làng nhảy xuống đất, trao những chiến lợi phẩm đẫm máu vào tay Ulysses rồi thoăn thoắt vọt lên yên. Cậu vung roi quất mạnh, bầy tuấn mã chồm lên, phi như bay về hướng những dãy thuyền với niềm hăng hái tột độ, như thể chính chúng cũng khao khát được trở về. Giữa đêm đen tĩnh mịch, lão tướng Nestor là người đầu tiên lắng nghe thấy tiếng vó ngựa vọng lại.

"Hỡi những người bạn hữu của ta," ông cất giọng, "những vương tử và mưu thần tài ba của quân Argive, chẳng hay ta đoán đúng hay sai đây? Nhưng ta phải nói ra những gì mình đang nghĩ: có tiếng vó ngựa dồn dập đang vang vọng bên tai ta. Mong sao đó là Diomed và Ulysses đang thắng giá mang ngựa chiến từ phía quân Trojan trở về. Nhưng lòng ta cũng canh cánh một nỗi lo âu, e rằng những chiến binh dũng cảm nhất của quân Argive đã phải chịu phận rủi ro dưới tay quân thù."

Lão tướng vừa dứt lời thì hai vị anh hùng đã phi ngựa tới nơi. Họ tung mình xuống đất giữa những cái bắt tay mừng rỡ và tiếng reo hò chúc tụng vang dội của đồng minh. Nestor, vị hiệp sĩ lừng danh xứ Gerene, là người đầu tiên lên tiếng hỏi han. "Hãy nói cho ta hay," ông vồn vã, "hỡi ngài Ulysses danh tiếng, làm thế nào mà ngài và cậu Diomed lại đoạt được bầy ngựa này? Phải chăng các ngài đã lẻn sâu vào doanh trại Trojan, hay có vị thần nào hạ phàm và ban tặng chúng? Chúng rực rỡ lóa mắt tựa như những tia nắng mặt trời! Ta vốn nhẵn mặt quân Trojan, bởi dù thân già sức yếu, ta cũng chưa từng chịu thu mình nấn ná lại nơi bến thuyền, thế nhưng ta chưa từng chứng kiến hay nghe danh một bầy ngựa nào tuyệt mỹ đến nhường này. Chắc hẳn một đấng linh thiêng nào đó đã tương ngộ và ban phước cho các ngài, bởi cả hai ngài vốn luôn được đấng tối cao Jove cùng ái nữ của Người, nữ thần Minerva, hằng yêu quý."

Ulysses cất lời đáp lại thâm tình: "Hỡi ngài Nestor, con trai của Neleus, niềm vinh quang sáng ngời của dòng giống Achaean, thiên đàng nếu muốn thì thậm chí có thể ban cho chúng ta những chiến mã còn siêu phàm hơn thế này, bởi quyền năng của chư thần vượt xa những gì người phàm chúng ta có thể tưởng tượng. Tuy nhiên, bầy ngựa mà ngài vừa hỏi thăm đây lại là giống nòi mới đến từ xứ Thrace. Diomed đã kết liễu tên quốc vương của bọn chúng cùng với mười hai cận vệ tinh nhuệ nhất. Và ngay sát các chiến thuyền, chúng tôi đã tóm gọn kẻ thứ mười ba-một gã điệp báo do Hector và quân Trojan sai đến để dò xét doanh trại của chúng ta."

Vừa dứt lời, Ulysses bật cười sảng khoái rồi lùa bầy ngựa băng qua chiến hào. Đám binh sĩ Achaean hân hoan theo bước ngài. Khi đến khu doanh trại kiên cố của Diomed, họ cẩn thận dùng dây da cột bầy ngựa vào máng, nơi những chiến mã của cậu vẫn đang nhẩn nha nhai mớ lúa mạch ngọt ngào. Riêng Ulysses thì mang những chiến lợi phẩm đẫm máu của tên Dolon treo trang trọng ở đuôi tàu, để chuẩn bị một buổi tế lễ thiêng liêng dâng lên nữ thần Minerva. Về phần mình, hai vị anh hùng bước thẳng xuống biển, gột rửa đi lớp mồ hôi nhọc nhằn bám đầy trên cơ thể, từ cổ cho đến tận đùi. Khi nước biển mặn mòi đã cuốn trôi mọi mệt nhọc và làm cơ thể họ bừng bừng sức sống trở lại, họ bước vào bồn nước ngọt để tắm gội lần nữa. Sau khi thân thể đã sạch sẽ và được thoa đều dầu thơm bóng loáng, họ ngồi vào bàn tiệc, rót ra từ vò lớn thứ rượu nho êm ái, kính cẩn dâng lên làm lễ tế nữ thần Minerva.

  1. Mũ bảo hiểm nanh lợn rừng là một loại trang bị đặc trưng của các chiến binh Hy Lạp thời kỳ Đồ đồng (nền văn minh Mycenae), được làm bằng cách khâu hàng chục chiếc nanh lợn rừng vào mũ, thể hiện sự dũng mãnh và kỹ năng săn bắn. ↩

  2. Trong văn hóa Hy Lạp cổ đại, chim diệc thường được xem là sứ giả của nữ thần Minerva (Athena). Việc chim xuất hiện ở "phía tay phải" được coi là một điềm lành, báo hiệu sự che chở và thuận lợi. ↩

  3. Aeacus là ông nội của Achilles. Cách gọi nhân vật theo tên cha hoặc ông tổ (patronymic) là một thủ pháp đặc trưng trong sử thi Homer nhằm tôn vinh dòng dõi cao quý của người anh hùng. ↩