QUYỂN XX.

Chư thần mở hội đồng và quyết định buông tầm mắt quan sát trận chiến từ ngọn đồi Callicolone cùng gò mộ của Hercules-Cuộc ác chiến giữa Achilles và Aeneas bị Neptune can thiệp, vị thần này đã cứu mạng Aeneas-Achilles vung gươm tàn sát vô số chiến binh Trojan.

Lúc bấy giờ, hỡi con trai của Peleus, quanh chàng là những chiến binh Achaean đang rạo rực khao khát chiến đấu, họ đã nai nịt gọn gàng bên những chiến thuyền. Trong khi đó, trên một dải đất cao nơi đồng bằng xa xa, quân Trojan cũng đã dàn trận nghênh chiến.

Cùng lúc ấy, từ đỉnh Olympus với bao thung lũng trập trùng, Jove truyền lệnh cho Themis triệu tập chư thần đến họp hội đồng. Nàng dạo gót khắp chốn, gọi mời tất cả tìm về điện ngọc của Jove. Không một dòng sông nào vắng mặt, ngoại trừ Oceanus; cũng chẳng thiếu vắng bóng dáng bất kỳ nàng tiên nymph kiều diễm nào thường trú ngụ chốn rừng xanh sâu thẳm, hay thả mình theo những con suối và đồng cỏ xanh tươi rực rỡ. Khi đã tụ hội tại điện của Jove, đấng uy quyền gom mây ngự trị, các thần an tọa dưới những vòm mái bằng cẩm thạch trơn bóng-kiệt tác hoàn mỹ mà Vulcan đã dồn hết tài hoa để kiến tạo dâng lên ngài.

Họ tề tựu đông đủ giữa điện uy nghiêm của Jove như thế. Neptune, chúa tể của những cơn địa chấn, cũng thuận theo lời truyền gọi của nữ thần, bèn rẽ sóng từ đáy biển sâu trồi lên để hòa cùng hội đồng. Ngồi giữa điện đường, thần kính cẩn thăm dò ý định của Jove: "Ngài hỡi," Neptune cất lời, "đấng cai quản tia chớp uy phong, cớ sao ngài lại triệu tập chư thần đến nhóm họp hội đồng? Phải chăng ngài đang trăn trở điều chi liên quan đến quân Trojan và Achaean-bởi ngọn lửa chiến tranh sắp sửa bùng lên dữ dội giữa hai phe rồi?"

Jove điềm nhiên đáp lời: "Hiền đệ tỏ tường ý định của ta mà, hỡi đấng rung chuyển mặt đất, và đó chính là nguyên do ta cho vời tất thảy tới chốn này. Ta vẫn hằng bận tâm đến số kiếp của họ, ngay cả khi tất cả đang lao mình vào cõi chết. Về phần mình, ta sẽ cứ an tọa nơi đây, trên đỉnh Olympus và bình thản dõi theo vạn sự. Nhưng những người khác, hãy giáng trần ngay đi! Hãy hòa mình vào giữa hàng ngũ quân Trojan và Achaean, rồi tùy tâm mà dang tay tương trợ bất kỳ phe nào các vị muốn. Nhược bằng Achilles cứ tự do tung hoành giữa quân Trojan mà chẳng ai ngăn bước, cản đường, thì quân Trojan sẽ chẳng thể nào trụ vững trước cậu ta. Vốn dĩ họ đã luôn run rẩy mỗi khi nhìn thấy bóng dáng cậu ta rồi, và giờ đây, khi cõi lòng cậu ta đang bị kích động đến mức cuồng nộ vì cái chết của người đồng đội, cậu ta chắc chắn sẽ chà đạp lên cả định mệnh, rồi san phẳng thành phố của họ mất."

Jove phán truyền, ban lệnh khai chiến. Lời vừa dứt, chư thần lập tức chia phe và lao thẳng vào giữa vùng khói lửa. Juno, Pallas Minerva, Neptune đấng bao quanh mặt đất, Mercury vị thần mang lại vận may và xuất chúng trong mọi mưu mẹo-tất thảy đều quy tụ nơi những chiến thuyền. Sát cánh cùng họ còn có Vulcan mang trên mình vinh quang ngời sáng, bước chân khập khiễng, nhưng đôi chân gầy guộc ấy vẫn bước đi đầy mạnh mẽ và vững chãi. Còn Mars, rạng rỡ với chiếc mũ sắt sáng loáng, lại đầu quân cho phe Trojan. Theo gót ngài có Apollo với mái tóc dài chưa cắt, nữ thần xạ thủ Diana, Leto, Xanthus, cùng Venus kiều diễm.

Khi chư thần còn đứng ngoài vòng xoáy chiến tranh của những phàm nhân, quân Achaean vẫn nắm chắc phần thắng, bởi lẽ Achilles-người bấy lâu nay buông kiếm từ chối chiến đấu-giờ đã sát cánh kề vai bên họ. Không một chiến binh Trojan nào không bủn rủn chân tay vì khiếp đảm khi nhìn thấy đứa con trai nhanh nhẹn của Peleus rạng rỡ trong bộ giáp phục, oai phong lẫm liệt chẳng khác nào chính thần Mars giáng trần. Thế nhưng, vào khoảnh khắc chư thần rời đỉnh Olympus lao xuống trần thế để can dự vào cuộc chiến của loài người, Nữ thần Xung đột đầy quyền uy, kẻ hằng kích động các đạo quân, lập tức trỗi dậy. Minerva cất cao giọng oai hùng vang dội, khi thì sừng sững đứng bên hào sâu chạy dọc ngoài bức tường vây, khi thì gào thét bằng tất cả sức mạnh trên bờ biển ầm ầm sóng vỗ. Ở phía đối diện, thần Mars cũng gầm rống thấu trời, đen tối mịt mùng tựa một đám mây giông. Ngài gọi quân Trojan bằng chất giọng oai phong nhất, khi thì vút lên từ thành cổ, lúc lại lao nhanh dọc theo sườn sông Simois cho đến tận ngọn đồi Callicolone.

Chư thần đã thúc bách cả hai đạo quân phàm trần lao vào cơn say máu như thế, và cũng tự khơi dậy sự phẫn nộ dữ dội giữa chính họ với nhau. Cha của chư thần và loài người sấm sét vang rền từ trên trời cao; trong khi từ cõi dưới, Neptune làm rung chuyển mặt đất bao la, khiến những ngọn đồi sừng sững cũng phải rùng mình run rẩy. Những sườn núi và đỉnh cao của ngọn Ida mang nhiều suối nguồn thảy đều chấn động; cả thành bang của quân Trojan lẫn chiến thuyền của quân Achaean đều chao đảo. Hades, vị vua cai quản thế giới ngầm, hoảng sợ tột độ. Ngài giật mình nhảy vọt khỏi ngai vàng trong cơn hoảng loạn, cất tiếng thét kinh hoàng, bởi ngài e sợ Neptune, chúa tể của những trận địa chấn, sẽ vung tay làm nứt toác mặt đất ngay trên đầu mình, phơi bày những dinh thự ẩm mốc tăm tối trước mắt cả phàm nhân lẫn chư thần-những dinh thự ghê rợn vô vàn, mà ngay cả các vị thần cũng rùng mình ớn lạnh mỗi khi nghĩ đến. Tiếng ồn ào vỡ lở khủng khiếp đến thế khi chư thần lao vào nhau giữa chiến trường. Apollo giương mũi tên vào vị trí đối đầu cùng Vua Neptune, trong khi Minerva đứng hiên ngang đối mặt với thần chiến tranh. Nữ thần xạ thủ Diana ngời sáng với những mũi tên vàng, cô em gái của thần Apollo bắn xa, lại chọn đối đầu cùng Juno. Mercury, vị thần mang lại vận may hùng dũng, nghênh chiến cùng Leto, trong khi dòng sông với những cuộn xoáy hung hãn mà loài người gọi là Scamander, nhưng chư thần gọi là Xanthus¹, lại quyết đọ sức cùng Vulcan.

Thế là chư thần đã phân chia trận tuyến, sẵn sàng đối đầu nhau. Nhưng sâu thẳm trong tim, Achilles chỉ sục sôi một niềm khao khát được đối mặt với Hector, con trai của vua Priam. Hơn bất cứ điều gì, chàng thèm muốn được dùng máu của kẻ thù để tế kỳ cho vị chúa tể chiến tranh hung bạo. Trong khi đó, thần Apollo lại ngấm ngầm xúi giục Aeneas tấn công vị anh hùng con trai của Peleus. Ngài hiện ra dưới hình hài của Lycaon, con trai Priam, để truyền lòng quả cảm vào trái tim chàng. Dưới lớp vỏ bọc ấy, thần cất lời khích bác: "Hỡi Aeneas, vị cố vấn tài ba của quân Trojan, những lời lẽ đầy dũng khí mà ngươi từng huênh hoang bên chén rượu trước mặt các hoàng tử Trojan, rằng ngươi sẽ vác giáo quyết chiến tay đôi với Achilles con trai của Peleus, giờ đã bay biến đi đâu cả rồi?"

Aeneas điềm tĩnh đáp lời: "Tại sao ngài lại thúc ép tôi giao chiến với đứa con trai ngạo mạn của Peleus, trong khi thâm tâm tôi chẳng hề muốn đụng độ hắn? Nếu phải đối mặt với hắn ngay lúc này, thì đây cũng chẳng phải là lần đầu tiên. Mũi giáo ác liệt của hắn từng ép tôi phải tháo lui khỏi đỉnh Ida, khi hắn tràn lên cướp phá bầy gia súc của chúng tôi và san phẳng cả Lyrnessus lẫn Pedasus. Quả thực thần Jove đã rủ lòng thương xót, ban cho tôi đôi chân thoăn thoắt để thoát thân; bằng không, tôi đã sớm bỏ mạng dưới tay Achilles và nữ thần Minerva. Chính nữ thần ấy luôn đi trước dẫn đường, che chở cho hắn và thúc giục hắn gieo rắc tử thần lên người Lelegae và quân Trojan. Chẳng một kẻ phàm trần nào có thể địch lại Achilles, bởi bên cạnh hắn luôn có thánh thần kề vai sát cánh như bóng với hình. Mà dù cho không có thần linh phù trợ, ngọn giáo của hắn một khi đã phóng đi thì luôn lao vút theo đường thẳng, chưa bao giờ trượt mục tiêu mà luôn cắm phập vào da thịt kẻ thù. Giả như trời cao ban cho tôi một trận chiến công bằng, hắn cũng chẳng dễ gì mà đánh bại tôi, dẫu hắn có huênh hoang cái thân thể kia được đúc bằng đồng nguyên khối đi chăng nữa!"

Thần Apollo, con trai của đấng tối cao Jove, liền đáp lời: "Hỡi người anh hùng, hãy ngước lên cầu nguyện chư thần bất tử! Bởi lẽ người đời vẫn truyền tụng rằng ngươi mang dòng máu của nữ thần Venus, ái nữ của Jove, trong khi Achilles chỉ là con của một nữ thần hạ đẳng hơn. Venus là cốt nhục của đấng quyền năng Jove, còn Thetis chỉ là con gái của một lão già dưới đáy biển sâu. Vậy nên, hãy dũng mãnh vung ngọn giáo của ngươi chĩa thẳng vào hắn, và đừng bao giờ để tâm trí mình phải run sợ trước những lời nhạo báng hay đe dọa bọt bèo."

Vừa dứt lời, vị thần cung bạc đã truyền dũng khí vào trái tim của vị thủ lĩnh. Vững vàng uy nghi, Aeneas nai nịt áo giáp sáng ngời, sải bước thẳng vào giữa hàng ngũ của những chiến binh tiên phong. Hành động liều lĩnh của con trai Anchises, khi chàng rẽ sóng người tiến ra nghênh chiến Achilles, đã không thể qua mắt được nữ thần Juno với cánh tay trắng ngần. Nàng lập tức triệu tập các vị thần lại gần và cất tiếng: "Hai ngài hãy nhìn kìa, Neptune và Minerva! Chúng ta phải toan tính xem nên đối phó với chuyện này ra sao. Phoebus Apollo vừa mới xúi giục Aeneas khoác trọn bộ giáp trụ xông ra thách đấu Achilles. Giờ đây, chúng ta nên hợp sức bắt hắn quay đầu thoái lui, hay để một người trong chúng ta kề vai sát cánh cùng Achilles, ban cho cậu ta sức mạnh vô song để đôi chân kia không hề nao núng? Phải để cho cậu ta thấu hiểu rằng những đấng tối cao nhất đang đứng về phía mình, còn lũ bảo hộ cho quân Trojan thực chất chỉ là bầy tôi tớ vô dụng! Tất cả chúng ta hãy rời cõi Olympus và trực tiếp giáng phàm tham chiến, quyết không để cậu ta phải chịu một vết xước nào từ quân Trojan trong ngày hôm nay. Còn mai sau, cứ để cậu ta đương đầu với bất cứ định mệnh nghiệt ngã nào mà thần Moirai² đã giăng sẵn từ lúc hoài thai cho đến khi cất tiếng khóc chào đời. Giờ khắc này, nếu Achilles không được nghe giọng nói của một vị thần uy nghi để vững tâm, thì lát nữa trên chiến trường, hễ giáp mặt một đấng thiêng liêng nào bằng xương bằng thịt, chắc hẳn cậu ta sẽ phải kinh hãi đến tột độ, bởi oai linh của thánh thần vốn dĩ vô cùng đáng sợ."

Neptune, chúa tể của những cơn địa chấn kinh hoàng, điềm tĩnh đáp lời nàng: "Juno, nàng hãy nén lại cơn thịnh nộ; manh động lúc này chẳng mang lại ích lợi gì. Ta không hề tán thành việc lôi kéo các chư thần khác vào một cuộc hỗn chiến đẫm máu, bởi bàn cân sức mạnh vốn dĩ đã nghiêng hẳn về phía chúng ta. Chi bằng, chúng ta hãy tìm một ngọn đồi tĩnh lặng cách xa khói bụi sa trường để tọa quan, cứ mặc cho lũ người phàm tục tự mình chém giết phân định thắng thua. Nhưng nếu gã Mars hay Phoebus Apollo cả gan khơi mào trận mạc, hay cố tình cản bước không cho Achilles thỏa sức vẫy vùng, thì ngay lập tức, chúng ta cũng sẽ cất tiếng thét xung trận long trời lở đất. Đến lúc đó, bọn chúng sẽ bị ép phải rời bỏ chiến địa, ôm nỗi nhục nhã ê chề của kẻ bại trận mà quay về chốn Olympus cất giấu mặt mũi trước chư thần."

Dứt lời, vị thần với mái tóc đen nhánh sải bước dẫn đường hướng lên gò đất cao của Hercules. Nơi đây vốn được dựng lên từ những khối đá tảng uy nghi, kiên cố do đích thân người Trojan và nữ thần Pallas Minerva chung tay bồi đắp, cốt để vị á thần năm xưa có chỗ trú ẩn an toàn mỗi khi bị con quái vật biển khơi³ truy sát gắt gao từ ngoài khơi vào tận đất liền. Phủ quanh mình một đám mây đen kịt và đặc quánh, Neptune cùng các vị thần đồng minh tĩnh tọa trên đỉnh gò. Trong khi ở bờ bên kia, phe đối nghịch cũng đã quần tụ trên sườn đồi Callicolone, xoay quanh Phoebus và Mars - hung thần gieo rắc sự hủy diệt kinh hoàng cho các đô thành.

Thế là chư thần tĩnh tọa ở hai phương tách biệt, ngấm ngầm ấp ủ mưu đồ cho phe cánh của riêng mình. Không một ai muốn trở thành kẻ khơi mào cho trận cuồng phong máu lửa, trong khi Jove uy nghiêm ngự trị trên ngai vàng tuyệt đỉnh, âm thầm thả ánh nhìn chỉ huy bao trùm vạn vật. Dưới hạ giới, toàn bộ bình nguyên bát ngát đang cuồn cuộn sóng người và ngựa, bừng lên rực rỡ dưới ánh hào quang chói lòa của ngàn vạn mảnh giáp trụ đan xen. Mặt đất thảm thương oằn mình rung chuyển dữ dội dưới nhịp bước chân sầm sập của hai đạo quân lao vào nhau như những cơn hồng thủy. Và rồi, ngay chính giữa tâm điểm của vòng xoáy sinh tử ấy, hai nhà vô địch kiệt xuất, những kẻ vượt trội hơn vạn người, đã đối mặt nghênh chiến - đó là Aeneas, người con trai dũng mãnh của Anchises, và Achilles, vị anh hùng mang vóc dáng cao quý đầy kiêu hãnh.

Aeneas sải bước xông lên đầu tiên, chiếc mũ trụ dũng mãnh rung lên đầy thách thức theo từng nhịp lao tới. Chàng giương cao tấm khiên vững chãi trước ngực, tay vung vẩy ngọn giáo đồng sắc lẹm. Từ phía bên kia, con trai của Peleus cũng lao vút ra nghênh chiến, hệt như một con sư tử hung tợn bị cả vùng xúm lại bủa vây đòi mạng. Ban đầu, con thú chẳng màng hãm hại ai, nhưng khi một gã thanh niên liều lĩnh đâm ngọn giáo tới, nó liền nằm rạp xuống, há ngoác chiếc mõm đầy bọt mép sùi ra. Tiếng gầm gừ giận dữ vang lên, chiếc đuôi quật mạnh từ bên này sang bên kia đập vào sườn và hông, đôi mắt trừng trừng vằn tia máu khi nó chồm thẳng tới phía trước, quyết một phen sống mái để xem kẻ đi đầu sẽ bỏ mạng hay chính nó phải phơi thây. Achilles lúc này cũng bừng bừng sát khí, cuồng nộ lao vào Aeneas hệt như con thú dữ ấy.

Khi khoảng cách giữa hai người đã thu hẹp, Achilles cất tiếng trước. "Aeneas," chàng nói, "cớ sao ngươi lại tách khỏi hàng ngũ để đến nộp mạng cho ta? Ngươi ôm mộng ngự trị người Trojan trên ngai vàng của Priam chăng? Đừng hòng! Cho dù ngươi có lấy được mạng ta, Priam cũng chẳng bao giờ trao vương quốc của ông ta cho ngươi đâu. Lão là kẻ có óc phán đoán sắc sảo, và lão đâu thiếu gì những đứa con trai ruột thịt. Hay người Trojan đã hứa cắt cho ngươi một vùng đất màu mỡ tuyệt đẹp, với những khu vườn bạt ngàn và những cánh đồng lúa mì óng ả, nếu ngươi hạ gục được ta? Ngươi khó mà chạm tới giấc mơ đó. Ta từng đánh bại ngươi một lần rồi. Ngươi quên mất việc ta đã lùa ngươi chạy thục mạng khỏi bầy gia súc, dồn xuống tận sườn núi Ida khi ngươi chỉ có một thân một mình rồi sao? Lúc ấy, ngươi thậm chí chẳng dám ngoái đầu nhìn lại; ngươi chạy chui nhủi vào Lyrnessus, nhưng ta đã công phá thành phố ấy. Nhờ sự trợ lực của Minerva và cha Jove, ta đã cướp phá tan tành và bắt hết phụ nữ làm tù binh, dẫu Jove và các vị thần khác đã ra tay cứu vớt ngươi. Ngươi nghĩ bây giờ chư thần sẽ tiếp tục dang tay che chở ngươi sao? Đừng hoang tưởng; vì vậy, ta khuyên ngươi hãy ngoan ngoãn lùi lại hàng ngũ, đừng dại dột đối mặt với ta, nếu không ngươi sẽ phải ân hận tột cùng. Kẻ ngốc nghếch cũng chỉ có thể khôn ra khi mọi sự đã rồi."

Aeneas điềm nhiên đáp trả: "Con trai của Peleus, đừng tưởng bở rằng những lời lẽ ngông cuồng của ngươi có thể dọa nạt ta như nạt nộ một đứa trẻ hôi sữa. Nếu muốn, ta cũng thừa sức buông lời huênh hoang và thốt ra những ngôn từ khó nghe y như vậy. Chúng ta đều tỏ tường gốc gác và xuất thân của nhau qua những lời đồn đại, dù ngươi chưa từng giáp mặt song thân ta và ta cũng chưa một lần diện kiến cha mẹ ngươi. Thiên hạ đồn rằng ngươi là dòng dõi của Peleus cao quý, và mẹ ngươi là Thetis, kiều nữ tóc vàng của biển cả bao la. Còn ta, ta có Anchises cao quý là cha, và Venus là mẹ; cha mẹ của một trong hai chúng ta hôm nay ắt phải rơi lệ khóc thương đứa con trai của mình. Bởi lẽ, khi trận huyết chiến này kết thúc, chúng ta sẽ chẳng thể rời đi chỉ bằng dăm ba lời xằng bậy. Nếu ngươi muốn, hãy rửa tai mà nghe dòng dõi hào hùng của ta-điều mà vạn người đều tỏ.

"Thuở xa xưa, Dardanus vốn là con của đấng Jove. Ông đã lập nên vương quốc Dardania, bởi khi ấy thành Ilius vẫn chưa được dựng lên giữa đồng bằng cho con người sinh cơ lập nghiệp, và thần dân của ông vẫn nương náu trên những sườn núi Ida róc rách trăm bề suối chảy. Dardanus sinh được một người con trai, vương giả Erichthonius, kẻ nắm giữ nhiều của cải nhất trong cõi phàm trần; ông ta sở hữu tới ba ngàn con ngựa cái thong dong gặm cỏ bên những đồng cỏ đẫm nước, rộn rã cùng bầy ngựa con dũng mãnh. Thần gió Boreas đã say mê đắm đuối đàn ngựa ấy khi chúng đang mải mê gặm cỏ, liền hóa thân thành một con ngựa đực bờm đen tuyền để giao hoan. Bầy ngựa cái hoài thai, hạ sinh cho vị thần mười hai con ngựa cái con tuyệt mỹ. Những con chiến mã này, khi tung vó phi nước đại qua vùng đồng bằng trù phú, có thể lướt nhẹ trên những bông lúa mì chín rộ mà chẳng làm gãy gập một cành; hoặc khi chúng thỏa sức vui đùa trên mặt biển Ocean bao la, chúng dư sức sải vó ngay trên đỉnh của những con sóng bạc đầu. Erichthonius sinh ra Tros, vua của người Trojan, và Tros lại có ba người con trai cao quý: Ilus, Assaracus, và Ganymede⁴-người phàm trần mang nhan sắc tuyệt mỹ nhất cõi nhân gian; chính vì vẻ đẹp kinh động lòng người ấy, các vị thần đã rước chàng đi làm người hầu rượu cho Jove, để chàng được sống mãi giữa những đấng bất tử. Ilus sinh ra Laomedon, rồi Laomedon lại sinh ra Tithonus, Priam, Lampus, Clytius, cùng Hiketaon mang dòng máu oai hùng của thần chiến tranh Mars. Về phần Assaracus, ông là cha của Capys, và Capys sinh ra Anchises, tức là thân phụ ta, trong khi Hector là con ruột của Priam.

"Ta tuyên bố dòng máu và xuất thân cao quý của mình là như vậy đó. Còn về sự dũng cảm, đấng Jove ban phát hay tước đoạt hoàn toàn tùy thuộc vào ý muốn của ngài, bởi ngài là chúa tể của muôn loài. Và bây giờ, đừng lải nhải rỗng tuếch giữa trận chiến như thể chúng ta là những đứa trẻ vắt mũi chưa sạch nữa. Chúng ta dư sức buông ra muôn vàn lời chế nhạo xỉa xói nhau; e rằng một con tàu trăm mái chèo cũng chẳng chở xuể. Cái lưỡi không xương nhiều đường lắt léo, nó có thể tuôn ra muôn hình vạn trạng ngôn từ; nói thế này, nói thế nọ, và kẻ buông lời ác ý ắt sẽ bị bắt bẻ lại bằng những lời cay độc chẳng kém. Chúng ta đứng đây to tiếng cãi vã như những mụ đàn bà phỏng có ích gì, hệt như những kẻ một khi đã chửi nhau thì phải lôi ra giữa đường phố mà đấu võ mồm, nửa sự thật nửa dối trá, cứ buông thả theo cơn giận dữ điên cuồng đang xui khiến họ? Giờ đây, không một lời lẽ nào của ngươi có thể ngăn cản được ta khi ngọn lửa chiến đấu đang bùng cháy trong huyết quản-vì vậy, hãy để những ngọn giáo sắc nhọn này phân định cao thấp!"

Vừa dứt lời, chàng phóng vút ngọn giáo vào chiếc khiên to lớn và đáng sợ của Achilles. Mũi giáo đâm mạnh vào mặt khiên, tạo nên một tiếng kim khí chát chúa. Con trai của Peleus dùng bàn tay gân guốc giữ chặt chiếc khiên che chở trước mặt, trong lòng thoáng chút e ngại, ngỡ rằng mũi giáo ác liệt của Aeneas sẽ dễ dàng xuyên thủng lớp phòng ngự; cậu ta đâu kịp nghĩ đến chuyện những món quà vinh quang do thần linh ban tặng hiếm khi chịu khuất phục trước đòn tấn công phàm tục. Và quả thực, ngọn giáo của Aeneas đã không thể xuyên thủng chiếc khiên, bởi lớp vàng ròng-ân tứ của thần linh-đã chặn đứng mũi giáo sắc nhọn. Mũi giáo chỉ xuyên qua được hai lớp ngoài cùng, nhưng vị thần rèn vũ khí đã đúc nên chiếc khiên tới năm lớp kiên cố: hai lớp bằng đồng, hai lớp trong cùng bằng thiếc, và một lớp bằng vàng ở giữa; chính tại lớp vàng ròng này, ngọn giáo hung hãn đã bị khuất phục.

Đến lượt Achilles tung đòn, ngọn giáo lao đi xé gió và nện trúng mép chiếc khiên tròn của Aeneas, ngay chỗ lớp đồng mỏng mảnh nhất. Mũi giáo tiện từ gỗ cây tần bì Pelian xuyên thủng gọn gàng, khiến chiếc khiên vang lên âm thanh rền rĩ dưới sức công phá kinh hồn. Aeneas kinh hãi thu người lại, hốt hoảng đẩy chiếc khiên ra xa khỏi cơ thể. Dù vậy, ngọn giáo vẫn sượt qua lưng chàng, cắm phập xuống nền đất tơi xốp sau khi đã chọc thủng cả hai vòng tròn bảo vệ của chiếc khiên. Tuy đã tránh được đòn chí mạng, Aeneas vẫn đứng chết trân tại chỗ, đôi mắt nhòa đi vì cơn hoảng loạn và nỗi kinh hoàng tột độ khi lưỡi hái tử thần sượt qua ngay sát. Không để lỡ thời cơ, Achilles gầm lên một tiếng rợn người như tiếng thét của tử thần, rút phăng thanh kiếm sắc lẹm hùng hổ lao vào. Trong cơn nguy khốn, Aeneas chộp lấy một tảng đá khổng lồ-tảng đá to lớn đến mức sức vóc của hai gã đàn ông khỏe mạnh thời nay cũng chẳng thể nhấc nổi, nhưng Aeneas lại vung nó lên một cách nhẹ bẫng.

Aeneas hẳn đã giáng tảng đá trúng phóc Achilles khi cậu ta đang điên cuồng lao tới, nện nát bấy chiếc mũ trụ hay tấm khiên che chắn, và Achilles hẳn cũng đã áp sát, lạnh lùng kết liễu chàng bằng thanh đoản kiếm sắc bén. Thảm kịch ấy suýt nữa đã xảy ra, nếu Neptune-chúa tể của những trận động đất cuồng nộ-không kịp thời tinh mắt nhận ra. Ngài lập tức cất lời với các vị thần bất tử: "Than ôi, lòng ta thực sự xót xa cho Aeneas vĩ đại, người mà giờ đây sắp phải bước xuống cõi âm ti của Hades, gục ngã dưới tay con trai của Peleus. Ngươi thật ngốc nghếch khi nghe theo lời xúi giục của Apollo. Apollo sẽ chẳng bao giờ cứu rỗi ngươi khỏi sự diệt vong đâu. Tại sao người anh hùng này lại phải hứng chịu đòn thù oan uổng, trong khi bản thân chẳng có lỗi lầm gì, lại phải hy sinh vô ích trong cuộc xung đột của những kẻ khác? Chẳng phải lúc nào ngươi cũng thành kính dâng lên những lễ vật thơm thảo cho các vị thần ngự trị trên ngai cao sao? Vậy thì chúng ta hãy dang tay kéo ngươi ra khỏi nanh vuốt tử thần, kẻo con trai của Saturn sẽ nổi cơn thịnh nộ nếu Achilles đoạt mạng ngươi. Hơn nữa, định mệnh đã an bài rằng ngươi phải sống sót tẩu thoát, để dòng dõi của Dardanus-người mà Jove yêu thương nhất trong số những đứa con do nữ nhân phàm trần hạ sinh cho ngài-sẽ không bị tuyệt diệt hoàn toàn mà không để lại hạt giống hay dấu tích lưu truyền. Bởi lẽ hiện tại, Jove đã trở nên chán ghét dòng máu của Priam, trong khi Aeneas được sắp đặt sẽ trị vì người Trojan, cả ngươi và con đàn cháu đống của ngươi sẽ được sinh sôi nảy nở về sau."

Juno liền lạnh lùng đáp trả: "Hỡi đấng rung chuyển mặt đất, ngài hãy tự mình định đoạt lấy chuyện này đi. Hãy tự cân nhắc về số phận của Aeneas, xem ngài sẽ ra tay cứu vớt hắn, hay cứ mặc kệ hắn, dù có dũng cảm đến nhường nào, cũng phải bỏ mạng dưới lưỡi kiếm của Achilles con trai Peleus. Quả thực, hai chúng ta, ta và Pallas Minerva, đã thề vô số lần trước mặt tất cả các vị thần bất tử thiêng liêng, rằng chúng ta sẽ không bao giờ dang tay che chở quân Trojan khỏi bờ vực diệt vong, ngay cả khi toàn bộ thành Troy bị thiêu rụi trong biển lửa hừng hực do quân Achaean phóng hỏa."

Khi đấng rung chuyển mặt đất Neptune nghe thấu những lời ấy, ngài lập tức lao vào vòng chiến giữa những tiếng vũ khí va đập loảng xoảng, nhắm thẳng đến nơi Achilles và Aeneas đang gườm gườm đối diện. Chớp mắt, ngài thả một màn sương mù dày đặc che khuất tầm nhìn của con trai Peleus, rồi rút phăng ngọn giáo bằng gỗ tần bì bịt đồng ra khỏi chiếc khiên của Aeneas và đặt ngay dưới chân Achilles. Đoạn, ngài nhấc bổng Aeneas lên không trung và vụt đưa chàng đi. Dưới bàn tay thần linh đưa tiễn, chàng bay vút qua hàng hàng lớp lớp kỵ binh lẫn bộ binh, mãi đến tận rìa chiến địa, nơi quân Cauconian đang dàn trận. Tại đây, đấng rung chuyển mặt đất Neptune tiến lại gần và cất lời răn đe: "Aeneas, vị thần nào đã xúi giục ngươi làm điều dại dột đến thế, cất bước đi nghênh chiến với con trai Peleus? Kẻ đó chẳng những là một chiến binh dũng mãnh hơn mà còn được chư thần ân sủng hơn ngươi muôn phần! Hãy nhượng bộ bất cứ khi nào ngươi chạm mặt hắn, kẻo ngươi phải bỏ mạng xuống cõi âm Hades dù định mệnh chưa hề an bài. Nhưng đợi khi nào Achilles chết đi, ngươi có thể đường hoàng xông pha giữa tuyến đầu mà chẳng cần lo sợ, bởi ngoài hắn ra, sẽ chẳng còn kẻ nào trong toàn quân Achaean đủ sức tước đoạt mạng ngươi đâu."

Sau những lời căn dặn nghiêm khắc, vị thần khuất bóng, đồng thời xua tan lớp sương mù đang che lấp mắt Achilles. Người hùng bừng tỉnh, đôi mắt mở to, ngỡ ngàng xen lẫn căm phẫn thốt lên: "Chà! Chuyện quái quỷ gì đang diễn ra trước mắt ta thế này? Ngọn giáo của ta nằm chỏng chơ trên mặt đất, còn kẻ ta vừa phóng lao muốn lấy mạng lại biến mất tăm! Rõ ràng Aeneas cũng được thần linh chở che, thế mà ta cứ ngỡ những lời khoe khoang của hắn chỉ là thứ ba hoa sáo rỗng. Mặc xác hắn! Chắc chắn hắn chẳng còn dũng khí nào để quay lại đối đầu với ta nữa đâu, khi vừa may mắn thoát khỏi lưỡi hái tử thần trong đường tơ kẽ tóc. Giờ thì, ta sẽ truyền lệnh cho quân Danaan và trút cơn thịnh nộ lên đầu những tên Trojan khác."

Dứt lời, chàng lao dọc theo phòng tuyến, rực lửa sục sôi khích lệ tinh thần binh sĩ. "Hỡi những người Achaean!" chàng thét lớn, "Đừng để quân Trojan có cơ hội giữ khoảng cách! Hãy xông thẳng vào chúng và dũng mãnh chiến đấu một mất một còn! Dù cho ta có kiêu dũng đến mấy, một mình ta cũng chẳng thể nào truy đuổi và hạ gục tất cả kẻ thù. Ngay đến thần chiến tranh bất tử Mars hay nữ thần Minerva cũng sẽ phải e dè chùn bước nếu lao thẳng vào nanh vuốt của một trận huyết chiến thế này để đánh Đông dẹp Bắc. Thế nhưng, phần ta, ta sẽ vắt kiệt sức lực, vung trọn ngọn giáo không một chút nương tay, không một giây phút chùn bước hay hụt hơi! Ta sẽ càn quét, đập nát hàng ngũ của chúng, và số phận sẽ thật thảm khốc cho bất kỳ tên Trojan nào dám lảng vảng quanh mũi giáo của ta!"

Achilles đã rực lửa kêu gọi quân sĩ như thế. Ở phía bên kia, Hector cũng sang sảng gọi tên các chiến binh Trojan và dõng dạc tuyên bố sẽ giao chiến với Achilles. "Hỡi những người Trojan kiêu hãnh, đừng sợ hãi!" chàng hô vang, "Đừng chùn bước trước con trai Peleus! Nếu trận chiến chỉ giải quyết bằng lời nói, ta sẵn sàng đọ sức với cả các vị thần; nhưng nếu phải đọ bằng giáo mác, sức mạnh của họ chắc chắn sẽ vượt xa. Tuy nhiên, hành động thực tế của Achilles sẽ chẳng bao giờ sánh kịp những lời ngông cuồng của hắn; hắn sẽ chỉ làm được một nửa, và bỏ dở nửa còn lại. Ta sẽ tiến lên nghênh chiến với hắn, cho dù đôi tay hắn có rực cháy như ngọn lửa-phải, dù tay hắn là lửa hừng hực và sức vóc hắn cứng tựa sắt thép!"

Được lời khích tướng rực lửa của chủ soái vớt lại nhuệ khí, quân Trojan đồng loạt giương cao mũi giáo nhắm về phía quân Achaean. Họ cất tiếng thét xung trận vang trời rồi điên cuồng lao vào giữa hàng ngũ địch. Đúng lúc này, thần Phoebus Apollo hiện ra bên cạnh Hector và uy nghiêm truyền lệnh: "Hector, tuyệt đối không được thách đấu tay đôi với Achilles! Hãy ẩn mình giữa đám đông binh sĩ, chỉ âm thầm để mắt đến hắn và lánh xa khỏi trung tâm giao tranh ác liệt; nhược bằng không, hắn sẽ lấy mạng ngươi bằng một mũi giáo phóng xa, hoặc kết liễu ngươi bằng một nhát chém gục ở cự ly gần."

Nghe những lời căn dặn từ vị thần, Hector sợ hãi lùi bước, hòa mình vào đám đông quân sĩ. Trong khi đó, Achilles lao thẳng vào hàng ngũ quân Trojan với một tiếng thét kinh hoàng, lòng can đảm rực sáng bao bọc lấy cậu ta tựa một tấm chiến bào. Nạn nhân đầu tiên gục ngã là Iphition, con trai của Otrynteus, thủ lĩnh của bao toán quân dũng mãnh. Hắn là giọt máu của Otrynteus - kẻ tàn phá những thành bang - và một nàng tiên Naiad, sinh ra tại vùng đất Hyde kiêu hãnh, nằm dưới chân những đỉnh núi phủ mây tuyết trắng của dãy Tmolus. Khi Iphition đang hăm hở lao tới, Achilles dứt khoát phóng giáo xuyên chính giữa đầu, chẻ đôi hộp sọ hắn. Hắn ngã sầm xuống mặt đất bụi bặm. Đứng sững trên xác kẻ thù, Achilles lạnh nhạt cất lời: "Nằm xuống đi, hỡi con trai của Otrynteus, vị anh hùng vĩ đại! Án tử của ngươi nằm ngay tại chốn này, mặc cho cội nguồn dòng dõi của ngươi tít tắp tận hồ Gygaean. Nơi ấy có điền trang của cha ngươi, nằm êm đềm bên bờ Hyllus dồi dào tôm cá, và dòng Hermus cuồn cuộn những vòng xoáy sục sôi."

Cậu ta buông lời nhạo báng, nhưng bóng tối vĩnh hằng đã sớm buông xuống, khép chặt đôi mắt của Iphition. Bánh xe từ những cỗ chiến xa của quân Achaean lạnh lùng cán qua, nghiền nát xác hắn trên chiến tuyến khốc liệt. Tiếp đà cuồng nộ, Achilles hạ sát Demoleon, người con trai dũng cảm của Antenor. Ngọn giáo sắc lẹm đâm xuyên qua chiếc mũ sắt nạm đồng thau, găm thẳng vào thái dương. Chiếc mũ sắt chẳng thể cản nổi mũi giáo tử thần; xương sọ vỡ vụn, não tủy văng tung tóe. Ngọn lửa chiến đấu của Demoleon bị dập tắt vĩnh viễn. Nạn nhân tiếp theo là Hippodamas. Khi hắn hoảng loạn nhảy khỏi chiến xa để tìm đường tháo thân, ngọn giáo của Achilles đã đâm thủng cơ hoành. Hắn gục xuống, trút hơi thở cuối cùng cùng những tiếng rống thảm thiết, tựa như tiếng rống của con bò tót bị đám thanh niên kéo đi làm vật tế thần cho Vua Helice - một thứ âm thanh làm say lòng đấng rung chuyển mặt đất. Cứ thế, Hippodamas rống lên trong cơn hấp hối.

Chưa dừng lại, Achilles tiếp tục truy sát Polydorus, con trai của vua Priam. Vị quốc vương già luôn nghiêm cấm hắn tham chiến, bởi hắn là đứa con út, là niềm yêu thương nhất và cũng là người mang đôi chân nhanh nhẹn nhất. Nhưng trong cơn bốc đồng của tuổi trẻ, khao khát phô diễn tốc độ phi thường, Polydorus đã chạy thoăn thoắt giữa những hàng quân đi đầu để rồi nộp mình cho cái chết. Khi hắn vụt ngang qua, Achilles đã lạnh lùng đâm trúng giữa lưng hắn, ngay tại vị trí chiếc khóa vàng của thắt lưng và nơi hai mảnh giáp ngực kép xếp chồng lên nhau. Mũi giáo hiểm hóc đâm xuyên người, lòi hẳn ra ngoài rốn. Polydorus rên rỉ, quỵ gối xuống mặt đất bụi, hai tay ôm chặt lấy vết thương tứa máu. Một đám mây tử thần đổ ập xuống, bao trùm lấy hắn.

Nhìn thấy người em trai Polydorus đang gục gối ôm ngang bụng, đôi mắt Hector bỗng chốc tối sầm. Chẳng thể chần chừ đứng nhìn từ xa thêm một giây nào nữa, chàng vung ngọn giáo sáng loáng, lao vút về phía Achilles tựa như một ngọn lửa bừng bừng. Vừa thoáng thấy hình bóng Hector, Achilles lập tức chồm tới, buông lời lạnh lùng: "Đây rồi! Chính là kẻ đã khoét vào tâm can ta vết thương sâu hoắm, kẻ đã cướp đi người đồng đội thân yêu nhất của ta. Kể từ giờ khắc này, chúng ta sẽ không còn phải tránh né nhau trên những ngả đường rực lửa chiến tranh này nữa."

Cậu ta gườm gườm nhìn Hector với ánh mắt khát máu, gầm lên: "Tiến đến đây, để ngươi được sớm nếm mùi cái chết!". Đứng trước kẻ thù tàn bạo, Hector không mảy may run sợ, dõng dạc đáp trả: "Hỡi con trai của Peleus, đừng vọng tưởng rằng dăm ba lời lẽ của ngươi có thể dọa nạt ta như dọa một đứa trẻ vắt mũi chưa sạch. Nếu muốn, ta cũng có thể huênh hoang buông ra những lời miệt thị chướng tai. Ta thừa biết ngươi là một chiến binh vĩ đại, mang sức mạnh vượt xa ta. Thế nhưng, kết cục của trận chiến này phó mặc nơi ý định của trời cao. Hãy chờ xem liệu ta, một kẻ dẫu yếu thế hơn, có thể dùng ngọn giáo này đoạt mạng ngươi hay không. Đừng vội khinh suất, vì mũi giáo của ta xưa nay cũng nổi danh là vô cùng sắc bén."

Dứt lời, chàng vung tay phóng mạnh ngọn giáo sắc nhọn. Nữ thần Minerva chỉ khẽ thổi một hơi mong manh, nhưng cũng đủ khiến ngọn giáo oai dũng ấy chệch hướng khỏi Achilles, dội ngược trở lại và cắm phập xuống ngay dưới chân Hector. Tiếng thét vang dội không gian, Achilles dũng mãnh lao tới tựa một mãnh thú uy dũng, thề phải hạ gục kẻ thù. Thế nhưng, thần Apollo hiển linh, nhẹ nhàng nhấc bổng Hector lên bằng sức mạnh siêu phàm của đấng thần linh, rồi bao phủ quanh chàng một màn sương mù mịt mờ. Ba bận Achilles lăm lăm ngọn giáo sắc nhọn xông tới bủa vây, cũng là ba bận mũi giáo vô tình chỉ găm vào khoảng không vô ảnh. Đến lần thứ tư, khi lao đến với uy dũng tựa một vị thần giáng thế, chàng gầm lên phẫn uất: "Đồ chó má, lần này mạng ngươi lớn lại thoát được cái chết-dù lưỡi hái tử thần đã kề sát bên cổ. Hẳn là thần Phoebus Apollo, kẻ mà ngươi khấn vái trước trận mạc, lại ra tay tương trợ lần nữa! Nhưng đợi đấy, nếu ta cũng có thần linh hiển thánh che chở, ta thề sẽ băm vằm ngươi trong lần đụng độ tới. Còn lúc này, ta sẽ đi lấy mạng những tên Trojan khác!"

Nói xong, chàng phóng giáo xuyên giữa cổ Dryops, khiến gã ngã cắm phập xuống dưới chân chàng. Mặc xác kẻ thù nằm đó, Achilles lao tới chặn đứng Demouchus, người con trai to lớn và dũng cảm của Philetor, bằng một nhát giáo đâm toạc đầu gối, rồi vung gươm tước đoạt mạng sống của gã. Tiếp đến, chàng giáng cơn thịnh nộ lên Laogonus và Dardanus, hai người con trai của Bias. Chàng hất tung chúng khỏi cỗ chiến xa, hạ gục một tên bằng đòn phóng giáo sấm sét, tên còn lại bị chém gục trong trận giáp lá cà. Lại có Tros, con trai của Alastor, liều mạng tiến đến ôm chặt lấy đầu gối Achilles, khẩn thiết van lơn chàng rủ lòng thương xót mà tha mạng, bởi cả hai vốn cùng trạc tuổi nhau. Thật ngây dại thay, gã đâu biết rằng mọi lời van xin lúc này đều vô vọng, bởi người chiến binh ấy đang chìm trong cơn cuồng nộ tột cùng, chẳng còn lấy một giọt xót thương hay khoan nhượng. Giữa lúc Tros ôm gối nài nỉ, Achilles đâm ngập lưỡi gươm vào gan gã. Lá gan lòi ra ngoài, máu đen đặc quánh trào ra ướt đẫm cả lồng ngực. Thế rồi bóng tối của cái chết buông xuống, khép chặt đôi mắt gã vĩnh viễn khi thi thể đổ gục bất động.

Achilles tiếp tục càn quét tới chỗ Mulius, đâm ngập ngọn giáo đồng từ tai này xuyên thấu qua tai kia. Chàng vung gươm chém toạc đầu Echeclus, con trai của Agenor. Lưỡi gươm đẫm máu ấm nóng, trong khi cái chết và định mệnh nghiệt ngã phủ kín đôi mắt của kẻ xui xẻo. Kế đó, mũi giáo đồng của chàng lao vun vút, găm trúng cẳng tay Deucalion, ngay chỗ các gân khuỷu tay nối lại. Buông thõng cánh tay phế liệt, gã chôn chân đứng chờ đòn kết liễu của Achilles, trân trân nhìn cái chết đang áp sát. Bằng một nhát chém kinh hồn, Achilles tiện đứt đầu gã, hất văng cả chiếc mũ sắt lẫn thủ cấp ra xa, để mặc tủy sống trào ra khỏi các đốt xương sụp đổ. Không dừng lại, chàng truy đuổi Rhigmus, người con trai cao quý của Peires đến từ vùng Thrace màu mỡ. Mũi giáo xuyên thủng bụng Rhigmus, hất gã cắm đầu xuống khỏi cỗ chiến xa. Ngay khi Areithous, kẻ hộ vệ của Rhigmus, quay ngựa định bỏ chạy, Achilles đã kịp phóng giáo xuyên thấu lưng, hất văng gã khỏi xe chiến giữa bầy ngựa hoảng loạn.

Như ngọn lửa cuồng nộ bùng lên trong hẻm núi sau chuỗi ngày hạn hán kéo dài, thiêu rụi khu rừng rậm trong khi cuồng phong cuốn những vòi lửa khổng lồ giăng mắc khắp nơi-Achilles cũng điên cuồng như thế. Chàng vung ngọn giáo oai dũng hệt như một vị thần, truy sát quân thù cho đến khi mặt đất đen thẫm nhuốm đầy máu tanh. Hay như người nông phu ách bầy bò đực trán rộng để giẫm lúa mạch trên sân đập lúa, khiến những nhành lúa nhanh chóng nát vụn dưới chân bầy gia súc đang rống vang trời-những con ngựa của Achilles cũng giẫm nát khiên mộc và xác chết của quân thù như thế. Cả trục xe bên dưới lẫn thành xe bao quanh đều lốm đốm những vệt máu tươi do móng ngựa cùng bánh xe vung lên. Nhưng con trai của Peleus vẫn không màng, đôi tay đầm đìa máu tươi, chàng lao đi như vũ bão để gặt hái thêm vinh quang bất diệt.

BOOK XX.

The gods hold a council and determine to watch the fight, from the hill Callicolone, and the barrow of Hercules-A fight between Achilles and AEneas is interrupted by Neptune, who saves AEneas-Achilles kills many Trojans.

Thus, then, did the Achaeans arm by their ships round you, O son of Peleus, who were hungering for battle; while the Trojans over against them armed upon the rise of the plain.

Meanwhile Jove from the top of many-delled Olympus, bade Themis gather the gods in council, whereon she went about and called them to the house of Jove. There was not a river absent except Oceanus, nor a single one of the nymphs that haunt fair groves, or springs of rivers and meadows of green grass. When they reached the house of cloud-compelling Jove, they took their seats in the arcades of polished marble which Vulcan with his consummate skill had made for father Jove.

In such wise, therefore, did they gather in the house of Jove. Neptune also, lord of the earthquake, obeyed the call of the goddess, and came up out of the sea to join them. There, sitting in the midst of them, he asked what Jove’s purpose might be. “Why,” said he, “wielder of the lightning, have you called the gods in council? Are you considering some matter that concerns the Trojans and Achaeans-for the blaze of battle is on the point of being kindled between them?”

And Jove answered, “You know my purpose, shaker of earth, and wherefore I have called you hither. I take thought for them even in their destruction. For my own part I shall stay here seated on Mt. Olympus and look on in peace, but do you others go about among Trojans and Achaeans, and help either side as you may be severally disposed. If Achilles fights the Trojans without hindrance they will make no stand against him; they have ever trembled at the sight of him, and now that he is roused to such fury about his comrade, he will override fate itself and storm their city.”

Thus spoke Jove and gave the word for war, whereon the gods took their several sides and went into battle. Juno, Pallas Minerva, earth-encircling Neptune, Mercury bringer of good luck and excellent in all cunning-all these joined the host that came from the ships; with them also came Vulcan in all his glory, limping, but yet with his thin legs plying lustily under him. Mars of gleaming helmet joined the Trojans, and with him Apollo of locks unshorn, and the archer goddess Diana, Leto, Xanthus, and laughter-loving Venus.

So long as the gods held themselves aloof from mortal warriors the Achaeans were triumphant, for Achilles who had long refused to fight was now with them. There was not a Trojan but his limbs failed him for fear as he beheld the fleet son of Peleus all glorious in his armour, and looking like Mars himself. When, however, the Olympians came to take their part among men, forthwith uprose strong Strife, rouser of hosts, and Minerva raised her loud voice, now standing by the deep trench that ran outside the wall, and now shouting with all her might upon the shore of the sounding sea. Mars also bellowed out upon the other side, dark as some black thunder-cloud, and called on the Trojans at the top of his voice, now from the acropolis, and now speeding up the side of the river Simois till he came to the hill Callicolone.

Thus did the gods spur on both hosts to fight, and rouse fierce contention also among themselves. The sire of gods and men thundered from heaven above, while from beneath Neptune shook the vast earth, and bade the high hills tremble. The spurs and crests of many-fountained Ida quaked, as also the city of the Trojans and the ships of the Achaeans. Hades, king of the realms below, was struck with fear; he sprang panic-stricken from his throne and cried aloud in terror lest Neptune, lord of the earthquake, should crack the ground over his head, and lay bare his mouldy mansions to the sight of mortals and immortals-mansions so ghastly grim that even the gods shudder to think of them. Such was the uproar as the gods came together in battle. Apollo with his arrows took his stand to face King Neptune, while Minerva took hers against the god of war; the archer goddess Diana with her golden arrows, sister of far-darting Apollo, stood to face Juno; Mercury the lusty bringer of good luck faced Leto, while the mighty eddying river whom men can Scamander, but gods Xanthus, matched himself against Vulcan.

The gods, then, were thus ranged against one another. But the heart of Achilles was set on meeting Hector son of Priam, for it was with his blood that he longed above all things else to glut the stubborn lord of battle. Meanwhile Apollo set Aeneas on to attack the son of Peleus, and put courage into his heart, speaking with the voice of Lycaon son of Priam. In his likeness therefore, he said to Aeneas, “Aeneas, counsellor of the Trojans, where are now the brave words with which you vaunted over your wine before the Trojan princes, saying that you would fight Achilles son of Peleus in single combat?”

And Aeneas answered, “Why do you thus bid me fight the proud son of Peleus, when I am in no mind to do so? Were I to face him now, it would not be for the first time. His spear has already put me to flight from Ida, when he attacked our cattle and sacked Lyrnessus and Pedasus; Jove indeed saved me in that he vouchsafed me strength to fly, else had I fallen by the hands of Achilles and Minerva, who went before him to protect him and urged him to fall upon the Lelegae and Trojans. No man may fight Achilles, for one of the gods is always with him as his guardian angel, and even were it not so, his weapon flies ever straight, and fails not to pierce the flesh of him who is against him; if heaven would let me fight him on even terms he should not soon overcome me, though he boasts that he is made of bronze.”

Then said King Apollo, son to Jove, “Nay, hero, pray to the ever-living gods, for men say that you were born of Jove’s daughter Venus, whereas Achilles is son to a goddess of inferior rank. Venus is child to Jove, while Thetis is but daughter to the old man of the sea. Bring, therefore, your spear to bear upon him, and let him not scare you with his taunts and menaces.”

As he spoke he put courage into the heart of the shepherd of his people, and he strode in full armour among the ranks of the foremost fighters. Nor did the son of Anchises escape the notice of white-armed Juno, as he went forth into the throng to meet Achilles. She called the gods about her, and said, “Look to it, you two, Neptune and Minerva, and consider how this shall be; Phoebus Apollo has been sending Aeneas clad in full armour to fight Achilles. Shall we turn him back at once, or shall one of us stand by Achilles and endow him with strength so that his heart fail not, and he may learn that the chiefs of the immortals are on his side, while the others who have all along been defending the Trojans are but vain helpers? Let us all come down from Olympus and join in the fight, that this day he may take no hurt at the hands of the Trojans. Hereafter let him suffer whatever fate may have spun out for him when he was begotten and his mother bore him. If Achilles be not thus assured by the voice of a god, he may come to fear presently when one of us meets him in battle, for the gods are terrible if they are seen face to face.”

Neptune lord of the earthquake answered her saying, “Juno, restrain your fury; it is not well; I am not in favour of forcing the other gods to fight us, for the advantage is too greatly on our own side; let us take our places on some hill out of the beaten track, and let mortals fight it out among themselves. If Mars or Phoebus Apollo begin fighting, or keep Achilles in check so that he cannot fight, we too, will at once raise the cry of battle, and in that case they will soon leave the field and go back vanquished to Olympus among the other gods.”

With these words the dark-haired god led the way to the high earth-barrow of Hercules, built round solid masonry, and made by the Trojans and Pallas Minerva for him to fly to when the sea-monster was chasing him from the shore on to the plain. Here Neptune and those that were with him took their seats, wrapped in a thick cloud of darkness; but the other gods seated themselves on the brow of Callicolone round you, O Phoebus, and Mars the waster of cities.

Thus did the gods sit apart and form their plans, but neither side was willing to begin battle with the other, and Jove from his seat on high was in command over them all. Meanwhile the whole plain was alive with men and horses, and blazing with the gleam of armour. The earth rang again under the tramp of their feet as they rushed towards each other, and two champions, by far the foremost of them all, met between the hosts to fight-to wit, Aeneas son of Anchises, and noble Achilles.

Aeneas was first to stride forward in attack, his doughty helmet tossing defiance as he came on. He held his strong shield before his breast, and brandished his bronze spear. The son of Peleus from the other side sprang forth to meet him, like some fierce lion that the whole country-side has met to hunt and kill-at first he bodes no ill, but when some daring youth has struck him with a spear, he crouches openmouthed, his jaws foam, he roars with fury, he lashes his tail from side to side about his ribs and loins, and glares as he springs straight before him, to find out whether he is to slay, or be slain among the foremost of his foes-even with such fury did Achilles burn to spring upon Aeneas.

When they were now close up with one another Achilles was first to speak. “Aeneas,” said he, “why do you stand thus out before the host to fight me? Is it that you hope to reign over the Trojans in the seat of Priam? Nay, though you kill me Priam will not hand his kingdom over to you. He is a man of sound judgement, and he has sons of his own. Or have the Trojans been allotting you a demesne of passing richness, fair with orchard lawns and corn lands, if you should slay me? This you shall hardly do. I have discomfited you once already. Have you forgotten how when you were alone I chased you from your herds helter-skelter down the slopes of Ida? You did not turn round to look behind you; you took refuge in Lyrnessus, but I attacked the city, and with the help of Minerva and father Jove I sacked it and carried its women into captivity, though Jove and the other gods rescued you. You think they will protect you now, but they will not do so; therefore I say go back into the host, and do not face me, or you will rue it. Even a fool may be wise after the event.”

Then Aeneas answered, “Son of Peleus, think not that your words can scare me as though I were a child. I too, if I will, can brag and talk unseemly. We know one another’s race and parentage as matters of common fame, though neither have you ever seen my parents nor I yours. Men say that you are son to noble Peleus, and that your mother is Thetis, fair-haired daughter of the sea. I have noble Anchises for my father, and Venus for my mother; the parents of one or other of us shall this day mourn a son, for it will be more than silly talk that shall part us when the fight is over. Learn, then, my lineage if you will-and it is known to many.

“In the beginning Dardanus was the son of Jove, and founded Dardania, for Ilius was not yet stablished on the plain for men to dwell in, and her people still abode on the spurs of many-fountained Ida. Dardanus had a son, king Erichthonius, who was wealthiest of all men living; he had three thousand mares that fed by the water-meadows, they and their foals with them. Boreas was enamoured of them as they were feeding, and covered them in the semblance of a dark-maned stallion. Twelve filly foals did they conceive and bear him, and these, as they sped over the rich plain, would go bounding on over the ripe ears of corn and not break them; or again when they would disport themselves on the broad back of Ocean they could gallop on the crest of a breaker. Erichthonius begat Tros, king of the Trojans, and Tros had three noble sons, Ilus, Assaracus, and Ganymede who was comeliest of mortal men; wherefore the gods carried him off to be Jove’s cup-bearer, for his beauty’s sake, that he might dwell among the immortals. Ilus begat Laomedon, and Laomedon begat Tithonus, Priam, Lampus, Clytius, and Hiketaon of the stock of Mars. But Assaracus was father to Capys, and Capys to Anchises, who was my father, while Hector is son to Priam.

“Such do I declare my blood and lineage, but as for valour, Jove gives it or takes it as he will, for he is lord of all. And now let there be no more of this prating in mid-battle as though we were children. We could fling taunts without end at one another; a hundred-oared galley would not hold them. The tongue can run all whithers and talk all wise; it can go here and there, and as a man says, so shall he be gainsaid. What is the use of our bandying hard like women who when they fall foul of one another go out and wrangle in the streets, one half true and the other lies, as rage inspires them? No words of yours shall turn me now that I am fain to fight-therefore let us make trial of one another with our spears.”

As he spoke he drove his spear at the great and terrible shield of Achilles, which rang out as the point struck it. The son of Peleus held the shield before him with his strong hand, and he was afraid, for he deemed that Aeneas’s spear would go through it quite easily, not reflecting that the god’s glorious gifts were little likely to yield before the blows of mortal men; and indeed Aeneas’s spear did not pierce the shield, for the layer of gold, gift of the god, stayed the point. It went through two layers, but the god had made the shield in five, two of bronze, the two innermost ones of tin, and one of gold; it was in this that the spear was stayed.

Achilles in his turn threw, and struck the round shield of Aeneas at the very edge, where the bronze was thinnest; the spear of Pelian ash went clean through, and the shield rang under the blow; Aeneas was afraid, and crouched backwards, holding the shield away from him; the spear, however, flew over his back, and stuck quivering in the ground, after having gone through both circles of the sheltering shield. Aeneas though he had avoided the spear, stood still, blinded with fear and grief because the weapon had gone so near him; then Achilles sprang furiously upon him, with a cry as of death and with his keen blade drawn, and Aeneas seized a great stone, so huge that two men, as men now are, would be unable to lift it, but Aeneas wielded it quite easily.

Aeneas would then have struck Achilles as he was springing towards him, either on the helmet, or on the shield that covered him, and Achilles would have closed with him and despatched him with his sword, had not Neptune lord of the earthquake been quick to mark, and said forthwith to the immortals, “Alas, I am sorry for great Aeneas, who will now go down to the house of Hades, vanquished by the son of Peleus. Fool that he was to give ear to the counsel of Apollo. Apollo will never save him from destruction. Why should this man suffer when he is guiltless, to no purpose, and in another’s quarrel? Has he not at all times offered acceptable sacrifice to the gods that dwell in heaven? Let us then snatch him from death’s jaws, lest the son of Saturn be angry should Achilles slay him. It is fated, moreover, that he should escape, and that the race of Dardanus, whom Jove loved above all the sons born to him of mortal women, shall not perish utterly without seed or sign. For now indeed has Jove hated the blood of Priam, while Aeneas shall reign over the Trojans, he and his children’s children that shall be born hereafter.”

Then answered Juno, “Earth-shaker, look to this matter yourself, and consider concerning Aeneas, whether you will save him, or suffer him, brave though he be, to fall by the hand of Achilles son of Peleus. For of a truth we two, I and Pallas Minerva, have sworn full many a time before all the immortals, that never would we shield Trojans from destruction, not even when all Troy is burning in the flames that the Achaeans shall kindle.”

When earth-encircling Neptune heard this he went into the battle amid the clash of spears, and came to the place where Achilles and Aeneas were. Forthwith he shed a darkness before the eyes of the son of Peleus, drew the bronze-headed ashen spear from the shield of Aeneas, and laid it at the feet of Achilles. Then he lifted Aeneas on high from off the earth and hurried him away. Over the heads of many a band of warriors both horse and foot did he soar as the god’s hand sped him, till he came to the very fringe of the battle where the Cauconians were arming themselves for fight. Neptune, shaker of the earth, then came near to him and said, “Aeneas, what god has egged you on to this folly in fighting the son of Peleus, who is both a mightier man of valour and more beloved of heaven than you are? Give way before him whensoever you meet him, lest you go down to the house of Hades even though fate would have it otherwise. When Achilles is dead you may then fight among the foremost undaunted, for none other of the Achaeans shall slay you.”

The god left him when he had given him these instructions, and at once removed the darkness from before the eyes of Achilles, who opened them wide indeed and said in great anger, “Alas! what marvel am I now beholding? Here is my spear upon the ground, but I see not him whom I meant to kill when I hurled it. Of a truth Aeneas also must be under heaven’s protection, although I had thought his boasting was idle. Let him go hang; he will be in no mood to fight me further, seeing how narrowly he has missed being killed. I will now give my orders to the Danaans and attack some other of the Trojans.”

He sprang forward along the line and cheered his men on as he did so. “Let not the Trojans,” he cried, “keep you at arm’s length, Achaeans, but go for them and fight them man for man. However valiant I may be, I cannot give chase to so many and fight all of them. Even Mars, who is an immortal, or Minerva, would shrink from flinging himself into the jaws of such a fight and laying about him; nevertheless, so far as in me lies I will show no slackness of hand or foot nor want of endurance, not even for a moment; I will utterly break their ranks, and woe to the Trojan who shall venture within reach of my spear.”

Thus did he exhort them. Meanwhile Hector called upon the Trojans and declared that he would fight Achilles. “Be not afraid, proud Trojans,” said he, “to face the son of Peleus; I could fight gods myself if the battle were one of words only, but they would be more than a match for me, if we had to use our spears. Even so the deed of Achilles will fall somewhat short of his word; he will do in part, and the other part he will clip short. I will go up against him though his hands be as fire-though his hands be fire and his strength iron.”

Thus urged the Trojans lifted up their spears against the Achaeans, and raised the cry of battle as they flung themselves into the midst of their ranks. But Phoebus Apollo came up to Hector and said, “Hector, on no account must you challenge Achilles to single combat; keep a look-out for him while you are under cover of the others and away from the thick of the fight, otherwise he will either hit you with a spear or cut you down at close quarters.”

Thus he spoke, and Hector drew back within the crowd, for he was afraid when he heard what the god had said to him. Achilles then sprang upon the Trojans with a terrible cry, clothed in valour as with a garment. First he killed Iphition son of Otrynteus, a leader of much people whom a naiad nymph had borne to Otrynteus waster of cities, in the land of Hyde under the snowy heights of Mt. Tmolus. Achilles struck him full on the head as he was coming on towards him, and split it clean in two; whereon he fell heavily to the ground and Achilles vaunted over him saying, “You be low, son of Otrynteus, mighty hero; your death is here, but your lineage is on the Gygaean lake where your father’s estate lies, by Hyllus, rich in fish, and the eddying waters of Hermus.”

Thus did he vaunt, but darkness closed the eyes of the other. The chariots of the Achaeans cut him up as their wheels passed over him in the front of the battle, and after him Achilles killed Demoleon, a valiant man of war and son to Antenor. He struck him on the temple through his bronze-cheeked helmet. The helmet did not stay the spear, but it went right on, crushing the bone so that the brain inside was shed in all directions, and his lust of fighting was ended. Then he struck Hippodamas in the midriff as he was springing down from his chariot in front of him, and trying to escape. He breathed his last, bellowing like a bull bellows when young men are dragging him to offer him in sacrifice to the King of Helice, and the heart of the earth-shaker is glad; even so did he bellow as he lay dying. Achilles then went in pursuit of Polydorus son of Priam, whom his father had always forbidden to fight because he was the youngest of his sons, the one he loved best, and the fastest runner. He, in his folly and showing off the fleetness of his feet, was rushing about among front ranks until he lost his life, for Achilles struck him in the middle of the back as he was darting past him: he struck him just at the golden fastenings of his belt and where the two pieces of the double breastplate overlapped. The point of the spear pierced him through and came out by the navel, whereon he fell groaning on to his knees and a cloud of darkness overshadowed him as he sank holding his entrails in his hands.

When Hector saw his brother Polydorus with his entrails in his hands and sinking down upon the ground, a mist came over his eyes, and he could not bear to keep longer at a distance; he therefore poised his spear and darted towards Achilles like a flame of fire. When Achilles saw him he bounded forward and vaunted saying, “This is he that has wounded my heart most deeply and has slain my beloved comrade. Not for long shall we two quail before one another on the highways of war.”

He looked fiercely on Hector and said, “Draw near, that you may meet your doom the sooner.” Hector feared him not and answered, “Son of Peleus, think not that your words can scare me as though I were a child; I too if I will can brag and talk unseemly; I know that you are a mighty warrior, mightier by far than I, nevertheless the issue lies in the lap of heaven whether I, worse man though I be, may not slay you with my spear, for this too has been found keen ere now.”

He hurled his spear as he spoke, but Minerva breathed upon it, and though she breathed but very lightly she turned it back from going towards Achilles, so that it returned to Hector and lay at his feet in front of him. Achilles then sprang furiously on him with a loud cry, bent on killing him, but Apollo caught him up easily as a god can, and hid him in a thick darkness. Thrice did Achilles spring towards him spear in hand, and thrice did he waste his blow upon the air. When he rushed forward for the fourth time as though he were a god, he shouted aloud saying, “Hound, this time too you have escaped death-but of a truth it came exceedingly near you. Phoebus Apollo, to whom it seems you pray before you go into battle, has again saved you; but if I too have any friend among the gods I will surely make an end of you when I come across you at some other time. Now, however, I will pursue and overtake other Trojans.”

On this he struck Dryops with his spear, about the middle of his neck, and he fell headlong at his feet. There he let him lie and stayed Demouchus son of Philetor, a man both brave and of great stature, by hitting him on the knee with a spear; then he smote him with his sword and killed him. After this he sprang on Laogonus and Dardanus, sons of Bias, and threw them from their chariot, the one with a blow from a thrown spear, while the other he cut down in hand-to-hand fight. There was also Tros the son of Alastor-he came up to Achilles and clasped his knees in the hope that he would spare him and not kill him but let him go, because they were both of the same age. Fool, he might have known that he should not prevail with him, for the man was in no mood for pity or forbearance but was in grim earnest. Therefore when Tros laid hold of his knees and sought a hearing for his prayers, Achilles drove his sword into his liver, and the liver came rolling out, while his bosom was all covered with the black blood that welled from the wound. Thus did death close his eyes as he lay lifeless.

Achilles then went up to Mulius and struck him on the ear with a spear, and the bronze spear-head came right out at the other ear. He also struck Echeclus son of Agenor on the head with his sword, which became warm with the blood, while death and stern fate closed the eyes of Echeclus. Next in order the bronze point of his spear wounded Deucalion in the fore-arm where the sinews of the elbow are united, whereon he waited Achilles’ onset with his arm hanging down and death staring him in the face. Achilles cut his head off with a blow from his sword and flung it helmet and all away from him, and the marrow came oozing out of his backbone as he lay. He then went in pursuit of Rhigmus, noble son of Peires, who had come from fertile Thrace, and struck him through the middle with a spear which fixed itself in his belly, so that he fell headlong from his chariot. He also speared Areithous squire to Rhigmus in the back as he was turning his horses in flight, and thrust him from his chariot, while the horses were struck with panic.

As a fire raging in some mountain glen after long drought-and the dense forest is in a blaze, while the wind carries great tongues of fire in every direction-even so furiously did Achilles rage, wielding his spear as though he were a god, and giving chase to those whom he would slay, till the dark earth ran with blood. Or as one who yokes broad-browed oxen that they may tread barley in a threshing-floor-and it is soon bruised small under the feet of the lowing cattle-even so did the horses of Achilles trample on the shields and bodies of the slain. The axle underneath and the railing that ran round the car were bespattered with clots of blood thrown up by the horses’ hoofs, and from the tyres of the wheels; but the son of Peleus pressed on to win still further glory, and his hands were bedrabbled with gore.