QUYỂN XXIV.

Priam chuộc thi hài của Hector-Tang lễ của Hector.

Hội đồng giải tán, đám đông tản mạn ai nấy lần bước quay về chiến thuyền của mình. Họ sửa soạn bữa tối, rồi mải miết chìm vào giấc ngủ êm đềm; nhưng chỉ riêng Achilles vẫn tuôn lệ khóc than vì thương nhớ người đồng chí chung thủy, và giấc ngủ, thứ vốn dĩ khuất phục vạn vật, lại chẳng tài nào vỗ về được ngài. Ngài trằn trọc xoay người hết bên này sang bên kia, cõi lòng đau đáu khao khát sức vóc và sự quả cảm của Patroclus; ngài hồi tưởng lại tất thảy những gì hai người đã sát cánh bên nhau, những muôn vàn gian khổ cả hai đã nếm trải trên sa trường và trên những con sóng của đại dương mệt nhoài. Cứ nghĩ đến những điều đó ngài lại khóc trong cay đắng, khi thì nằm nghiêng, khi thì nằm ngửa, rồi lại nằm sấp, cho đến lúc ngài bật dậy, lê bước ra ngoài như một kẻ mất trí, đi lang thang dọc bờ biển vắng. Rồi khi nhìn thấy ánh bình minh hé rạng trên bãi cát và đại dương, ngài vội thắng ngựa vào xe chiến, trói thi hài Hector phía sau để kéo lê. Ngài phũ phàng lôi thi thể ba vòng quanh nấm mồ của con trai Menoetius, rồi quay lại lều trại, để mặc thi hài nằm sõng soài úp mặt xuống mặt đất. Nhưng thần Apollo không đành lòng để thi thể bị biến dạng, vì người xót thương chàng trai, mặc dù nay chàng đã về cõi chết; do đó thần liên tục che chở thi thể bằng tấm khiên thần aegis bằng vàng ròng, để chàng không bị tổn hại thịt da khi Achilles lôi kéo.

Trong cơn cuồng nộ, Achilles đã chà đạp Hector một cách đáng hổ thẹn như vậy; nhưng các vị thần linh thiêng từ trên chốn cao xanh nhìn xuống cõi trần với lòng xót xa, và giục giã Mercury, kẻ kết liễu Argus, mau đi đánh cắp thi thể. Tất cả chư thần đều đồng lòng, ngoại trừ Juno, Neptune và cô con gái mắt xám của Jove, những người vẫn ôm mối hận thù sâu nặng với Ilius, với Priam và dân chúng của ông; vì họ không sao tha thứ cho lỗi lầm của Alexandrus¹ khi hắn buông lời rẻ rúng các nữ thần viếng thăm hắn ở bãi chăn cừu, và lại đi chọn kẻ đã mang đến cho hắn một ả lẳng lơ, gieo mầm cho sự diệt vong.

Bởi vậy, khi ánh dương của ngày thứ mười hai đến, Phoebus Apollo cất tiếng giữa chư thần bất tử: "Hỡi các vị thần, lẽ ra các người phải tự thấy hổ thẹn; các người thật tàn nhẫn và vô tình vô nghĩa. Chẳng phải Hector đã từng thiêu dâng các người xương đùi của những con bò cái tơ và những con dê không một tì vết đó sao? Vậy mà giờ đây, các người lại chẳng màng cứu vớt dẫu chỉ là phần xác của chàng, để vợ, mẹ, con trai, cha chàng là Priam, và cả dân chúng được nhìn thấy, để họ sớm đưa chàng lên giàn hỏa thiêu và cử hành những nghi thức tang lễ thiêng liêng cho xứng đáng? Hóa ra, tất cả các người đều hùa theo gã Achilles điên cuồng, kẻ chẳng hề màng đến lẽ phải hay chút lòng trắc ẩn? Hắn hung hãn như một con sư tử hoang dại, cậy vào sức vóc to lớn và sự liều lĩnh dã man mà chồm lên bầy cừu của con người và nhai ngấu nghiến. Achilles đã vứt bỏ mọi lòng xót thương, và đánh mất cả thứ lương tri vốn dĩ có thể hủy hoại hoặc mang lại ân phước lớn lao cho những ai biết thuận theo lẽ phải. Phàm ở đời có người còn mất đi người thân thiết hơn cả mất mát của Achilles-một đứa con trai, hay một người anh em ruột thịt; nhưng khi đã gào khóc và nhỏ lệ, người đó sẽ để mọi chuyện trôi đi, vì hẳn phải đau buồn tột cùng mới giết chết được một con người; trong khi Achilles, sau khi đoạt mạng Hector cao quý, lại kéo lê chàng sau xe chiến quanh nấm mộ của bạn mình. Tốt hơn hết cho hắn, và hắn nên khắc cốt ghi tâm điều đó, rằng hắn không nên hành xử như vậy, cho dù hắn dũng mãnh, chúng ta vẫn có quyền nổi cơn thịnh nộ khi hắn trút oán thù lên một nắm đất vô tri."

Juno giận dữ lên tiếng. "Điều này sẽ chỉ đúng," nàng kêu lên, "hỡi chúa tể của cây cung bạc, nếu ngài trao vinh quang ngang bằng cho Hector và Achilles; nhưng Hector dẫu sao chỉ là người phàm và bú sữa một người đàn bà, trong khi Achilles là giọt máu của một nữ thần do chính ta ẵm bồng và dạy dỗ. Ta đã gả nàng cho Peleus, người được chư thần bất tử vô cùng yêu mến; tất thảy chư thần đều hạ cố đến dự đám cưới của nàng; chính ngài cũng dự tiệc cùng họ và mang theo cây đàn lyre²-đúng là đồ dối trá và ưa thói giao du với bọn thấp kém, ngài muôn đời vẫn vậy."

Jove liền cất lời: "Juno, nàng đừng cay nghiệt như vậy. Vinh quang của họ sẽ không ngang hàng, nhưng trong tất thảy những kẻ sống ở Ilius, Hector là người được các vị thần sủng ái nhất, và ta cũng thế, vì những lễ vật chàng dâng chưa bao giờ thiếu sót. Bàn thờ của ta chưa khi nào vắng bóng những vật hiến tế, cũng như những lễ vật thức uống và hương thơm của đồ cúng mà chúng ta có đặc quyền được nhận. Vì lẽ đó, ta sẽ cho phép thi thể của Hector hùng mạnh được đánh cắp; nhưng điều này khó lòng qua mặt được Achilles, vì mẹ hắn ngày đêm kề cận túc trực bên hắn. Do đó, hãy để một ai đó trong các người gọi Thetis đến gặp ta, và ta sẽ truyền đạt ý chỉ của mình cho nàng, đó là Achilles phải nhận khoản tiền chuộc từ tay Priam và trả lại thi hài."

Nghe vậy, Iris lao đi như một cơn gió truyền tin. Nàng lao thẳng xuống vùng biển tăm tối giữa Samos và hòn đảo đá Imbrus; dòng nước rít lên vỡ òa khi khép lại quanh nàng, và nàng chìm xuống đáy biển như hòn chì buộc dưới chiếc sừng bò, xuyên thẳng xuống vực sâu để gieo cái chết cho loài cá. Nàng thấy Thetis đang yên tọa trong một hang động rộng lớn với các nữ thần biển cả vây quanh; nàng ngồi giữa họ, nhỏ lệ khóc thương cho người con trai cao quý rồi đây sẽ ngã xuống nơi đất khách quê người, trên những cánh đồng màu mỡ của thành Troy. Iris tiến đến và nói: "Hãy đứng lên Thetis; Jove, đấng có những mưu kế không bao giờ thất bại, đang gọi nàng đến diện kiến ngài." Và Thetis đáp lời: "Cớ sao vị thần quyền năng lại triệu hoán ta? Cõi lòng ta đang đớn đau tột độ, và e ngại phải ra vào giữa chốn chư thần bất tử. Nhưng ta sẽ đi, và lời ngài nói ra sẽ không uổng phí."

Nữ thần khoác lên tấm khăn trùm đen thẫm nhất, và cất bước theo sau Iris đang nhanh nhẹn dẫn đường phía trước. Sóng biển rẽ lối mở đường cho họ, và khi chạm đến bờ, họ bay vút lên bầu trời cao thẳm, nơi họ nhìn thấy con trai của Saturn, đấng thấu tỏ mọi lẽ, cùng các vị thần bất tử may mắn đang tụ họp quanh ngài. Minerva nhường chỗ cho nàng, và nàng ngồi xuống ngay cạnh cha Jove. Juno sau đó nâng một chiếc cốc vàng tuyệt đẹp trao vào tay nàng, và rót những lời an ủi, Thetis nhấp môi rồi liền trả lại chiếc cốc; và cha của các vị thần cùng loài người là người đầu tiên cất tiếng.

"Vậy ra, hỡi nữ thần," ngài nói, "bất chấp nỗi bi thương, và nỗi xót xa mà ta thấu hiểu vẫn luôn bám rễ trong tim nàng, nàng đã cất bước đến đây trên đỉnh Olympus, và ta sẽ tỏ cho nàng hay lý do ta triệu hoán nàng đến. Chín ngày qua, chư thần bất tử đã không ngớt tranh cãi về Achilles, kẻ phá hủy các thành bang, và thi hài của Hector. Các vị thần muốn Mercury, người đoạt mạng Argus, đánh cắp thi thể, nhưng để duy trì hòa bình và tình bằng hữu của chúng ta từ nay về sau, ta sẽ ban cho con trai nàng niềm vinh quang như ta sắp phán bảo với nàng đây. Hãy đến doanh trại và truyền thánh chỉ này cho hắn; nói rằng các vị thần đang nổi cơn thịnh nộ với hắn, và chính ta còn phẫn nộ hơn tất thảy, vì hắn giam giữ Hector bên chiến thuyền và không chịu trả lại thi thể. Hắn sẽ sợ hãi uy quyền của ta và để thi hài được giải phóng. Cùng lúc đó, ta sẽ sai Iris đến gặp Priam vĩ đại, truyền lệnh cho ông ta lên đường đến tàu của người Achaean và chuộc lấy con trai mình, mang theo những món quà giá trị đủ để làm hài lòng Achilles."

Thetis gót bạc vâng lệnh đấng tối cao, tức thì rời khỏi đỉnh Olympus hùng vĩ, vút xuống trần gian. Nàng bước vào lều của con trai, xót xa khi thấy chàng vẫn đang chìm đắm trong nỗi bi ai, khóc than không nguôi. Quanh chàng, những chiến hữu trung thành đang tất bật làm thịt một con cừu lớn lông xù để chuẩn bị bữa sáng. Người mẹ ngồi xuống bên cạnh, vuốt ve con và cất lời: "Con trai của mẹ, con sẽ còn chìm trong nỗi đau và nước mắt đến bao giờ? Nỗi sầu thảm đang ngày đêm gặm nhấm trái tim con, khiến con chẳng màng đến miếng ăn hay vòng tay ấm áp của nữ nhân. Nhưng âu đó cũng là lẽ thường, bởi tháng ngày của con trên cõi đời này nào còn được bao lâu, cái chết cùng bàn tay tàn khốc của số phận đã chực chờ ngay sát bên con rồi. Giờ thì lắng nghe mẹ này, bởi mẹ đến đây như một sứ giả truyền chỉ dụ từ thần Jove. Ngài phán rằng chư thần đang vô cùng phẫn nộ với con, và cơn thịnh nộ của chính ngài còn sục sôi hơn thảy, bởi con cứ giữ rịt lấy thi hài Hector bên những chiến thuyền mà không chịu buông tha. Vậy nên, hãy buông tay, để thi hài ấy ra đi và nhận lấy phần tiền chuộc."

Achilles chậm rãi đáp lời: "Cứ như vậy đi thưa mẹ. Nếu chính Jove ngự trên đỉnh Olympus đã ban truyền thánh ý, thì hãy cứ để kẻ mang tiền chuộc đến đưa thi thể ấy đi."

Hai mẹ con cứ thế trò chuyện dông dài bên những dãy thuyền chiến. Trong lúc ấy, con trai của Saturn phái Iris tức tốc đến thành trì Ilius kiên cố. "Hãy đi," ngài nói, "Iris nhanh nhẹn, hãy rời khỏi những dinh thự của đỉnh Olympus mà đến báo cho vua Priam xứ Ilius rằng ông ấy phải đi đến chỗ những chiến thuyền của quân Achaean để chuộc lại thi hài của đứa con trai yêu dấu. Ông ấy phải mang theo những món lễ vật đủ làm cho Achilles nguôi ngoai, và phải đi một mình, không một người Trojan nào khác được phép tháp tùng, ngoại trừ một người hầu lớn tuổi đáng kính có khả năng đánh xe la và xe đẩy, để chở thi hài của người đã bị Achilles cao quý hạ sát mang về. Bảo ông ấy chớ cất giữ nỗi âu lo hay sợ hãi cái chết trong lòng, vì chúng ta sẽ phái người kết liễu Argus đi theo hộ tống, dẫn ông ấy vào tận bên trong lều của Achilles. Khi đã ở đó, Achilles sẽ không giết ông ấy và cũng chẳng để cho bất kỳ kẻ nào khác ra tay. Hắn sẽ cư xử thận trọng, không phạm phải sai lầm nào, và sẽ đối đãi với người cầu xin bằng trọn vẹn sự lịch thiệp trang trọng."

Nghe vậy, Iris nhanh như một cơn gió lao đi truyền tin. Nàng đến dinh thự của Priam và chứng kiến một cảnh tượng đầy tiếng khóc than sầu thảm. Ngoài sân, các hoàng tử đang ngồi vây quanh cha, y phục đẫm ướt nước mắt. Giữa vòng vây ấy, vị lão vương ngồi thu mình, kéo vạt áo choàng quấn chặt lấy thân, đầu và cổ phủ đầy bùn đất nhơ nhuốc mà chính ông đã cào lên người khi nằm lăn lộn dưới đất phàm. Khắp các gian nhà, những cô con gái và con dâu đi lại khóc than, lòng quặn thắt khi nghĩ tới biết bao chiến binh dũng cảm đã ngã xuống dưới tay quân Argive. Vị sứ giả của Jove tiến đến đứng cạnh Priam, khẽ khàng cất lời. Thế nhưng, một cơn run rẩy ập đến bủa vây lấy ông khi nghe giọng nói ấy. "Hãy vững tâm lên," nàng nói, "hỡi Priam dòng dõi Dardanus, hãy vững tâm và chớ e sợ. Ta không mang đến tin dữ, mà chỉ có ý tốt dành cho nhà vua. Ta đến đây với tư cách là sứ giả của Jove. Dù ngự trị chốn xa xôi, ngài vẫn hằng quan tâm và xót thương nhà vua. Chúa tể của đỉnh Olympus truyền lệnh cho nhà vua phải đi chuộc lại Hector cao quý, mang theo những món lễ vật có thể làm Achilles hài lòng. Nhà vua phải đi một mình, tuyệt đối không có một người Trojan nào theo cùng, ngoại trừ một người hầu lớn tuổi đáng kính biết đánh xe la và xe đẩy, để chở thi hài của người đã bị Achilles cao quý tước đoạt mạng sống về thành phố. Nhà vua chẳng cần mảy may lo nghĩ hay sợ hãi cái chết, vì Jove sẽ phái người kết liễu Argus đi theo hộ tống. Khi ngài ấy đã đưa nhà vua vào trong lều của Achilles, Achilles sẽ không sát hại nhà vua, cũng chẳng dung túng cho bất kỳ kẻ nào khác làm điều đó. Hắn sẽ hành xử thận trọng, không vấp phải lỗi lầm, và sẽ đối đãi với người cầu xin bằng tất cả sự khoan dung, lịch thiệp."

Truyền lệnh xong, Iris biến mất. Priam liền sai các con trai chuẩn bị một chiếc xe do la kéo, buộc thùng xe thật chặt lên khung. Sau đó, ông bước xuống căn phòng lưu trữ bằng gỗ tuyết tùng có mái vòm cao vút, thoang thoảng hương thơm, nơi ông cất giữ biết bao báu vật, rồi cất tiếng gọi vợ mình, hoàng hậu Hecuba. "Này nàng," ông nói, "một vị sứ giả từ đỉnh Olympus vừa đến gặp ta, bảo ta phải đi đến chỗ những chiến thuyền của quân Achaean để chuộc lại đứa con trai yêu dấu, mang theo những món lễ vật có thể khiến Achilles hài lòng. Nàng nghĩ sao về chuyện này? Về phần ta, trong lòng ta đang rạo rực một khao khát cháy bỏng muốn băng qua doanh trại của người Achaean để tiến đến những chiếc thuyền của chúng."

Nghe chồng nói, Hecuba khóc thét lên, cất lời đáp: "Ôi, sự anh minh vốn đã tạo nên danh tiếng lẫy lừng của chàng cả trong mắt người lạ lẫn thần dân của mình giờ cất nơi đâu? Làm sao chàng dám đơn độc đi đến những chiếc thuyền của người Achaean, và đối diện với kẻ đã tước đoạt mạng sống của biết bao đứa con dũng cảm của chàng? Trái tim chàng hẳn phải làm bằng sắt đá, bởi nếu tên dã man tàn nhẫn ấy nhìn thấy chàng và tóm được chàng, hắn sẽ chẳng màng đến chút kính trọng hay lòng xót thương nào đâu. Vậy nên, chúng ta hãy cứ khóc thương Hector từ phương xa, ngay trong chính ngôi nhà này. Ngay từ lúc thiếp sinh ra nó, những sợi chỉ của số phận nghiệt ngã đã dệt sẵn một kết cục thảm khốc: bị chó hoang cắn xé cách xa vòng tay cha mẹ, ngay trong sào huyệt của kẻ đáng sợ kia. Kẻ mà thiếp chỉ muốn moi gan hắn ra mà ăn tươi nuốt sống. Chỉ có vậy thiếp mới thỏa dạ trả thù cho con trai mình. Nó đã không hề tỏ ra hèn nhát khi đối đầu với Achilles. Nó không màng tới việc bỏ chạy hay trốn tránh tử thần, mà đã hiên ngang đứng ra bảo vệ những người đàn ông và phụ nữ của thành Troy."

Rồi Priam đáp lời: "Ta đã quyết tâm đi, nàng đừng cản bước hay biến mình thành một con chim báo điềm gở trong nhà, vì nàng sẽ chẳng thể nào lay chuyển được ta đâu. Nếu kẻ phái ta đi là một người phàm-dù là một nhà tiên tri hay một thầy tế chuyên bói điềm từ vật hiến sinh-ta hẳn đã coi đó là những lời dối trá và chẳng buồn bận tâm. Nhưng nay, đích thân ta đã nghe lời nữ thần và gặp mặt nàng trực tiếp, thế nên ta sẽ đi và lời nàng truyền đạt sẽ không trở nên vô ích. Nếu số phận đã định ta phải bỏ mạng tại bến thuyền của người Achaean, thì cứ để như vậy đi. Cứ để Achilles kết liễu ta, miễn là ta được ôm lấy thi hài con trai mình trong tay lần cuối, và khóc thương nó cho thỏa nỗi lòng."

Nói đoạn, ông mở nắp những chiếc rương cất giữ, lấy ra mười hai bộ trang phục lộng lẫy tuyệt trần. Ông nhặt thêm mười hai chiếc áo choàng dệt đơn, mười hai tấm thảm thêu, mười hai chiếc áo choàng dài tinh xảo, cùng với một số lượng áo lót tương đương. Tiếp đó, ông cẩn thận cân ra mười talent vàng ròng, mang thêm hai chiếc kiềng đánh bóng sáng loáng, bốn cái vạc đúc, và một chiếc cúp tuyệt mỹ mà người Thracian đã tặng ông trong một chuyến đi sứ ngày trước. Món đồ ấy vô cùng quý giá, nhưng lúc này ông chẳng còn thiết tha gì nữa, bởi khao khát chuộc lại thi hài con trai đã lấn át tất cả. Xong xuôi, ông bước ra sân, trút cơn thịnh nộ lên đám đông người Trojan đang tụ tập, dùng những lời cay nghiệt xua đuổi họ. "Cút ngay!" ông gầm lên. "Các người đúng là nỗi nhục nhã, là vết nhơ của ta! Ở nhà các người không có tang tóc buồn phiền hay sao mà kéo đến đây quấy nhiễu ta? Các người tưởng việc con trai của Saturn giáng xuống đầu ta nỗi đau này, cướp đi đứa con dũng cảm nhất của ta, chỉ là một chuyện vặt vãnh thôi sao? Không, rồi chính các người sẽ phải tự mình nếm trải. Giờ đây, khi nó đã ra đi, người Achaean sẽ dễ dàng tàn sát các người hơn bao giờ hết. Còn về phần ta, thà ta chìm xuống vương quốc của Hades còn hơn phải trừng mắt chứng kiến cảnh thành phố này bị cướp bóc và tàn phá tan hoang."

Ông vừa mắng vừa vung gậy xua đám đàn ông, buộc họ phải dạt ra trước cơn phẫn nộ của ông lão. Đoạn, ông gọi các con trai của mình đến, buông lời quở trách Helenus, Paris, Agathon cao quý, Pammon, Antiphonus, Polites với tiếng thét xung trận vang dội, Deiphobus, Hippothous và cả Dius. Ông lão quát chín hoàng tử lại gần. "Đến đây ngay," ông thét lên, "những đứa con vô tích sự chỉ đem lại cho ta sự hổ thẹn! Thà tất cả các người bỏ mạng tại bến thuyền còn hơn là Hector. Ta đúng là một kẻ khốn cùng, ta đã từng có những đứa con dũng mãnh nhất trên khắp cõi Troy-Mestor kiệt xuất, Troilus người đánh xe ngựa quả cảm, và Hector, người mang bóng dáng của một vị thần giữa chốn phàm nhân, đến mức chẳng ai nghĩ nó là con của người trần mắt thịt-vậy mà giờ đây chẳng còn một ai. Hung thần Mars đã đoạt mạng chúng, và những kẻ khiến ta nhục nhã ê chề lại là những kẻ duy nhất còn sống sót. Lũ dối trá, lũ hèn nhát, những vị anh hùng rởm đời trên sàn nhảy, những kẻ chỉ giỏi trộm cừu bắt dê của chính dân mình, sao các người không mau chóng chuẩn bị xe đẩy cho ta đi, và chất hết những thứ này lên đó để ta còn lên đường?"

Nghe những lời quở trách thịnh nộ của cha, đám con trai run rẩy sợ hãi. Họ vội vã kéo ra một chiếc xe đẩy bằng la chắc chắn, vừa mới đóng xong, và cẩn thận buộc chặt thùng xe vào khung. Họ nhấc chiếc ách la xuống khỏi cọc treo, một chiếc ách đẽo từ gỗ hoàng dương với chiếc núm tròn trên cùng và những chiếc vòng để xỏ dây cương. Sau đó, họ mang đến một dải băng buộc ách dài mười một cubit để gắn ách vào càng xe. Họ khéo léo buộc nó ở đầu xa của càng xe, luồn vòng qua chốt thẳng đứng, siết chặt bằng ba vòng dải băng ở mỗi bên núm, rồi gập phần dây da của ách xuống bên dưới. Xong xuôi đâu đấy, họ bước vào phòng chứa đồ, khuân ra những món tiền chuộc vô giá dùng để đổi lấy thi hài Hector, và sắp xếp tất thảy thật gọn gàng lên xe. Kế đến, họ thắng vào xe những con la kéo khỏe mạnh mà người Mysian từng dâng tặng Priam như một món quà trân quý. Còn cho Priam, họ thắng những con ngựa chiến mà chính vị lão vương đã dày công nuôi dưỡng và giữ lại cho riêng mình.

Lão vương Priam và người hầu cẩn trọng thắng xe ngay tại cung điện. Vừa lúc ấy, hoàng hậu Hecuba bước đến với gương mặt hằn sâu nét u sầu. Tay phải bà nâng một chiếc cốc vàng đựng rượu, để họ cử hành nghi thức rưới rượu hiến tế trước khi khởi hành. Đứng trước bầy ngựa, bà nghẹn ngào cất lời: "Chàng hãy cầm lấy chiếc cốc này, rưới rượu hiến dâng lên cha Jove. Và vì chàng đã quyết tâm hướng về phía các con tàu bất chấp muôn vàn lời can ngăn của thiếp, xin hãy cầu nguyện để chàng được bình an trở về từ tay kẻ thù. Hãy cầu xin con trai của Saturn, chúa tể của những trận cuồng phong, đấng ngự trị trên đỉnh Ida và thấu tỏ toàn bộ thành Troy. Hãy nài xin ngài sai phái vị sứ giả nhanh nhẹn bay về phía tay phải chàng. Đó là loài chim báo điềm dũng mãnh nhất, được ngài sủng ái nhất trong muôn vàn loài chim, để chàng có thể tận mắt chứng kiến và giữ trọn niềm tin khi đơn độc tiến vào doanh trại của người Danaan. Nếu Jove toàn năng không phái vị sứ giả thiêng liêng ấy đến, thì dẫu chàng có quyết tâm nhường nào, thiếp cũng muôn phần không muốn chàng mạo hiểm bước đến những con tàu của người Argive."

Priam đáp lời vợ: "Này nàng, ta sẽ làm theo nguyện vọng của nàng. Nâng tay thành kính cầu nguyện Jove là việc thiêng liêng phải làm, biết đâu ngài sẽ rủ lòng thương xót số phận của ta."

Nói đoạn, lão vương ra lệnh cho tì nữ rót nước tinh khiết lên đôi bàn tay. Người tì nữ lập tức bưng một chiếc bát đựng nước bước tới. Ông rửa sạch tay rồi cung kính đón lấy chiếc cốc vàng từ vợ. Đứng giữa khoảng sân rộng, ông rưới rượu hiến tế và ngước mắt lên khoảng không bao la mà cầu nguyện: "Lạy cha Jove," ông cất giọng thiết tha, "đấng cai trị từ đỉnh Ida, đấng vinh quang và vĩ đại nhất, xin ngài hãy ban cho con được tiếp đón tử tế bằng lòng trắc ẩn trong lều của Achilles. Và xin ngài hãy sai phái vị sứ giả nhanh nhẹn bay về phía tay phải con, loài chim báo điềm dũng mãnh nhất và được ngài sủng ái nhất trong muôn loài, để con có thể tận mắt chứng kiến và giữ vững niềm tin khi bước đến những con tàu của người Danaan."

Ông thành tâm cầu nguyện, và Jove, chúa tể của những lời phán truyền, đã thấu tỏ thỉnh cầu ấy. Ngay tắp lự, ngài phái một con đại bàng, loài chim mang điềm báo chuẩn xác nhất bay lượn trên bầu trời. Đó là kẻ săn mồi sải cánh sẫm màu mà nhân loại tôn xưng là Đại bàng Đen. Đôi cánh của nó dang rộng, bề thế tựa cánh cửa gỗ được then cài chắc chắn trong dinh thự của một bậc phú hào. Chim thần bay vút đến chỗ họ, lượn qua thành Troy, chao liệng về bên phải. Bắt gặp điềm báo thiêng liêng ấy, lòng mọi người trào dâng niềm hân hoan, bao âu lo như được xoa dịu. Lão vương vội vã bước lên xe chiến, đánh xe băng qua cánh cổng trong và vượt qua vòm cổng đang vang vọng tiếng móng ngựa của khoảnh sân ngoài. Đi trước dẫn đường là cỗ xe bốn bánh do bầy la kéo, dưới bàn tay điều khiển lão luyện của Idaeus; theo sát phía sau là cỗ xe ngựa, nơi ông lão vung roi thúc bầy chiến mã lao nhanh qua các dãy phố. Bằng hữu vây quanh bước theo cỗ xe, khóc lóc và cất những tiếng than vãn bi ai như thể đang tiễn đưa nhà vua vào cõi tử thần. Khi xe vừa rời khỏi cổng thành và hòa vào dải đồng bằng bao la, các con trai và con rể theo sau tiễn biệt ông đành gạt nước mắt quay gót trở lại Ilius.

Tuy nhiên, bóng dáng Priam và Idaeus vừa chìm vào cánh đồng hoang lạnh, họ chẳng thể nào thoát khỏi đôi mắt thấu tỏ vạn vật của Jove. Nhìn xuống vị vua già cỗi và đơn độc, ngài không khỏi động lòng thương xót. Ngài liền truyền lệnh cho con trai Mercury: "Mercury, con vốn là vị thần luôn bao dung hộ tống nhân loại trên mọi nẻo đường, và luôn lắng nghe những ai con muốn thấu hiểu. Nay ta giao cho con trọng trách: hãy xuống trần và dẫn lối cho Priam tiến vào khu trại của người Achaean. Con phải che chở sao cho không một người Danaan nào phát hiện hay dòm ngó ông ta, cho đến khi bước chân ông ta dừng lại trước mặt con trai của Peleus."

Vâng lệnh vua cha, Mercury, vị thần dẫn đường và hộ mệnh, kẻ từng đoạt mạng ác thần Argus, tức tốc chuẩn bị lên đường. Chàng xỏ đôi hài vàng rực rỡ mang phép màu giúp chàng lướt đi như gió cuốn qua muôn ngàn đại dương và những vùng đất liền tít tắp. Tay cầm cây đũa thần uy quyền - bảo vật có thể gieo giấc ngủ êm đềm lên đôi mắt phàm nhân hoặc đánh thức họ tùy ý - chàng vụt bay khỏi đỉnh Olympus, lao vút đến thành Troy và bến bờ Hellespont. Khoác lên mình diện mạo mới, ngài hiện ra trong hình hài một nam nhân cao quý đang rực rỡ ở độ tuổi thanh xuân, gương mặt thanh tú mới lún phún những sợi râu mềm.

Lúc bấy giờ, khi Priam và Idaeus đánh xe ngang qua lăng mộ vĩ đại của Ilius, họ dừng cỗ xe lại bên bờ sông để bầy la và ngựa được thỏa cơn khát. Bóng đêm đã bắt đầu bao trùm lên vạn vật. Bất chợt, Idaeus loáng thoáng thấy bóng Mercury đứng ngay gần đó. Người hầu hốt hoảng ghé tai Priam: "Bệ hạ xin hãy cẩn trọng, hỡi hậu duệ vinh quang của Dardanus! Có chuyện nguy hiểm trước mắt rồi. Thần thấp thoáng thấy bóng một kẻ lạ mặt, dường như hắn chực chờ vồ lấy và xé xác chúng ta ngay lập tức. Ta hãy mau quất ngựa tháo chạy, hoặc ít nhất là nhào tới ôm đầu gối hắn mà van nài một chút lòng thương xót?"

Nghe những lời báo động ấy, trái tim vị vua già như ngừng đập. Nỗi kinh hoàng bủa vây khiến ông đứng trân trân như kẻ mất hồn, tóc gáy dựng ngược vì sợ hãi. Thế nhưng, vị thần mang điềm lành đã sải bước tới gần, nhẹ nhàng nắm lấy tay ông và cất giọng ân cần: "Lão trượng đang thúc la và đánh ngựa đi đâu giữa đêm đen vắng lặng, khi muôn loài đang say giấc nồng? Lão trượng không khiếp sợ đội quân Achaean hung tợn đang đóng trại quanh đây sao? Bọn họ là những kẻ khát máu và không mảy may biết đến hai chữ khoan nhượng. Nhỡ đâu một kẻ trong số chúng bắt gặp lão trượng chở theo khối tài sản kếch xù băng qua màn đêm mờ mịt, thì tính mạng ngài sẽ ra sao? Lão trượng tuổi tác đã cao, người hầu cận cũng già yếu, sức đâu mà chống trả bọn ác tặc. Nhưng xin ngài chớ lo ngại, về phần cháu, cháu tuyệt đối không xâm phạm lão trượng. Hơn thế nữa, cháu sẽ chở che ngài khỏi bất kỳ kẻ thù nào, bởi dáng vẻ của lão trượng khiến cháu hoài niệm về người cha kính yêu của mình."

Lão vương Priam rưng rưng đáp: "Mọi bề hiểm nguy đều đúng như chàng trai nói. Nhưng quả thật có vị thần thiêng liêng nào đó đã chở che cho sinh mạng già cỗi này, nên mới xui khiến một người lữ khách như chàng trai xuất hiện đúng lúc thế này. Cốt cách và dung mạo chàng trai toát lên vẻ khôi ngô xuất chúng, những lời lẽ phán đoán cũng vô cùng tinh tường. Chàng ắt hẳn là giọt máu tự hào của những bậc sinh thành đầy phúc phần may mắn."

Mercury, kẻ kết liễu Argus, vị thần dẫn đường và hộ mệnh, mỉm cười tiếp lời: "Thưa lão trượng, mọi điều ngài suy đoán đều chẳng sai. Nhưng xin hãy bộc bạch cho cháu rõ ngọn ngành, lẽ nào lão trượng đang lén mang khối kho báu này đi cất giấu ở một miền đất ngoại quốc hòng bảo toàn tài sản? Hay tất cả cư dân đều đang nháo nhào tháo chạy khỏi tòa thành Ilius kiên cố trong cơn kinh hoàng tột độ, chỉ vì người con trai quả cảm nhất của ngài đã ngã xuống? Người chiến binh dũng mãnh chưa bao giờ vắng bóng trong những trận huyết chiến với người Achaean nay đã không còn nữa!"

Priam liền cất lời đáp: "Chàng trai rốt cuộc là ai, bậc sinh thành của chàng là người như thế nào, mà chàng lại thấu tỏ một cách tường tận về số phận của đứa con trai bất hạnh của lão đến vậy?"

Vị thần hộ mệnh, kẻ kết liễu Argus, bình thản đáp lời: "Thưa lão trượng, ngài đang dò xét cháu đấy ư, nên mới hỏi thăm về Hector cao quý? Đã vô số lần cháu chứng kiến uy dũng của anh ấy nơi chiến địa, khi anh ấy tả xung hữu đột, đánh dồn người Argive về phía chiến thuyền và dùng lưỡi kiếm sắc lẹm đoạt mạng họ. Khi ấy, chúng cháu chỉ biết đứng chôn chân trong sự kinh ngạc tột độ, bởi Achilles bấy giờ đang bừng bừng cơn thịnh nộ với con trai của Atreus, nên ngài cấm tiệt quân lính xuất trận. Cháu chính là hầu cận trung thành của ngài ấy, đã cùng ngài rẽ sóng vượt biển trên một chiếc chiến thuyền. Cháu là người Myrmidon³, cha cháu danh xưng là Polyctor. Ông ấy là một bậc phú hào, áng chừng cũng trạc tuổi lão trượng. Ngoài cháu ra, ông còn có sáu người con trai, và cháu là đứa con út thứ bảy. Gia tộc cháu đã gieo quẻ bốc thăm, và số phận chọn cháu làm người giương buồm đến vùng đất này theo hầu Achilles. Hiện tại, cháu vừa rời khỏi trại thuyền để dạo bước trên đồng bằng, vì e rằng khi bình minh ló rạng, đội quân Achaean sẽ một lần nữa vây hãm thành phố. Binh lính đang hậm hực vì phải mài gươm ngồi không, ngọn lửa hiếu chiến đang sục sôi trong huyết quản, đến mức không một vị thủ lĩnh nào có thể kìm cương họ được nữa."

Nghe đến đây, Priam dồn dập hỏi: "Nếu chàng trai quả thực là hầu cận thân tín của Achilles, con trai vĩ đại của Peleus, xin hãy nói cho lão nghe tường tận sự thật. Thi hài con trai lão vẫn đang nằm ngoài các con tàu, hay Achilles bạo tàn đã băm vằm xác nó ra làm trăm mảnh, rồi ném cho bầy chó săn đói khát cắn xé rồi?"

"Thưa lão trượng," vị thần hộ mệnh, kẻ kết liễu Argus dịu dàng đáp lời, "chưa hề có bầy chó săn hay lũ kền kền nào vấy bẩn đến thân xác anh ấy cả. Thi hài anh ấy hiện vẫn được quàn tại căn lều bên cạnh chiến thuyền của Achilles. Mặc dù mười hai ngày trôi qua, thân thể anh ấy chẳng mảy may thối rữa, và bầy giòi bọ phàm ăn vốn quen rỉa rói xác chiến binh ngã xuống cũng không cách nào đụng đến. Đều đặn mỗi độ bình minh, Achilles lại tàn nhẫn buộc dây kéo lê thi hài anh ấy quanh lăng mộ người bạn đồng chí thân thiết. Thế nhưng, điều đó chẳng hề gây ra chút sứt mẻ nào. Lão trượng cứ tự mình đến mà xem, anh ấy nằm đó, diện mạo tươi tắn như giọt sương mai tinh khiết. Mọi vệt máu tanh tưởi đều đã được tẩy sạch, và những vết thương rách nát nay đã khép miệng hoàn toàn, dẫu biết bao ngọn giáo vô tình từng đâm xuyên da thịt anh. Các vị thần phước lành chốn thiên oai đã xót thương và tận tình chăm sóc người con trai dũng cảm của lão trượng, bởi vì lúc sinh thời, anh ấy vốn là người được chư thần yêu mến muôn vàn."

Lão vương Priam như trút bỏ được gánh nặng ngàn cân, lòng dâng lên niềm an ủi lớn lao. Ông trầm ngâm: "Chàng trai thấy đấy, việc thành tâm dâng lễ vật lên các vị thần bất tử mới mang lại phước báu tốt đẹp làm sao! Kể từ khoảnh khắc cất tiếng khóc chào đời, con trai ta chưa một ngày lãng quên ân đức của các đấng linh thiêng ngự trên đỉnh Olympus. Và giờ đây, để đáp đền lòng thành kính ấy, chư thần vẫn bảo bọc nó ngay cả khi nó đã bước vào cõi chết. Vậy nên, xin chàng trai hãy nhận lấy chiếc chén vàng tuyệt đẹp này như một món quà từ tay lão. Hãy rủ lòng bảo vệ lão, và nhờ sự che chở của ơn trên, xin hãy dẫn đường cho lão an toàn bước đến căn lều của con trai Peleus."

Mercury, vị thần hộ mệnh và là kẻ kết liễu Argus, vội vã khước từ: "Thưa lão trượng, ngài đang buông lời cám dỗ và lợi dụng sự non nớt của tuổi trẻ này, nhưng lão trượng vạn lần không thể làm cháu lay chuyển quyết định đâu. Lão trượng đang giấu giếm tặng quà cho cháu mà Achilles không hề hay biết. Ngài ấy là vị chủ tướng mà cháu một lòng kính sợ, và cháu xem việc lừa dối ngài là một trọng tội, e rằng tai ương khôn lường sẽ giáng xuống đầu cháu mất! Thế nhưng, với tư cách là người dẫn đường tận tụy, cháu nguyện đồng hành cùng lão trượng đến tận Argos. Cháu sẽ cẩn mật chở che ngài dù băng qua biển sâu hay vượt qua đồi núi. Uy danh của cháu sẽ khiến không một kẻ nào dám cả gan tấn công ngài, ngay cả khi chúng có coi rẻ kẻ đi theo hầu lão trượng đi chăng nữa."

Nói dứt lời, vị thần mang điềm lành thoắt cái nhảy tót lên xe chiến. Chàng chộp lấy roi da và dây cương, truyền một luồng sinh khí mới mẻ, mạnh mẽ vào gân cốt bầy la và bầy chiến mã. Cỗ xe lao đi vun vút. Chẳng mấy chốc, họ đã tiến sát hào nước và bức tường phòng thủ kiên cố che chắn trước khu trại thuyền. Bọn lính canh vừa dùng xong bữa tối đang đứng gác, vị thần kết liễu Argus liền phẩy tay thả một phép mầu, nhấn chìm toàn bộ binh lính vào một giấc ngủ sâu. Chàng dễ dàng tháo tung chốt cổng, dẫn lối cho Priam cùng chiếc xe chở đầy kho báu tiến vào trong. Chẳng bao lâu, họ đã dừng chân trước dinh thự đồ sộ của con trai Peleus. Nơi đây do chính bàn tay những chiến binh Myrmidon đốn gỗ thông dựng lên để tôn vinh vị vua của họ. Họ lợp mái bằng lớp cỏ tranh thô ráp cắt về từ đồng bằng, bao bọc xung quanh là một khoảng sân rộng thênh thang, được rào chắn vững chãi bằng hàng cọc vót nhọn cắm san sát nhau. Cánh cổng gỗ nặng nề được gài bằng một thanh then thông khổng lồ, vốn dĩ phải cần sức lực của ba tráng sĩ vạm vỡ mới đủ sức đẩy vào khớp, và cũng ngần ấy người mới kéo ra nổi. Thế nhưng, vị thần dũng mãnh Achilles lại có thể một mình kéo thanh then ấy. Mercury nhẹ nhàng mở toang cánh cổng cho ông lão, rồi tự tay mang khối kho báu mà nhà vua chuẩn bị dâng lên con trai Peleus vào trong lều. Chàng thanh niên phi thân từ trên xe chiến xuống mặt đất và dõng dạc nói: "Thưa lão trượng, chính cháu, thần Mercury bất tử của đỉnh thiêng, đã kề vai sát cánh cùng lão trượng đến tận đây, bởi cha cháu đã giao trọng trách hộ tống ngài. Bây giờ, cháu phải rời đi. Cháu sẽ không bước vào lều để chạm trán Achilles đâu, vì việc một vị thần công khai kết giao với người phàm rất có thể sẽ kích động cơn phẫn nộ của ngài ấy. Lão trượng hãy can đảm bước vào, quỳ xuống ôm lấy đầu gối của con trai Peleus. Hãy tha thiết cầu xin ngài ấy, nhân danh người cha kính yêu của ngài, người mẹ kiều diễm của ngài, và cả đứa con trai ruột thịt của ngài. Sự chân thành tột bậc ấy, may ra sẽ khiến ngài ấy động lòng thương xót."

Nói đoạn, Mercury quay gót vút bay về đỉnh Olympus cao vời vợi. Priam từ trên xe chiến bước vội xuống đất, để Idaeus ở lại trông nom bầy la và ngựa. Ông lão băng thẳng vào nơi Achilles, người được chư thần sủng ái, đang ngự. Tại đó, ông thấy ngài ngồi cách biệt với binh lính. Chỉ có đôi người, người anh hùng Automedon và Alcimus mang dòng máu thần Mars, đang tất tả hầu hạ ngài. Ngài vừa mới dùng bữa xong, và chiếc bàn ăn vẫn còn nguyên đó. Lão vương gục xuống ôm chặt lấy đầu gối ngài, đặt nụ hôn lên đôi bàn tay vấy máu đáng sợ đã từng tước đoạt sinh mạng của biết bao đứa con ông.

Cảnh tượng ấy giống như khi một kẻ sa cơ lỡ bước, mang tội sát nhân ở quê nhà phải trốn chạy sang xứ người để tìm chốn nương náu nơi bậc quyền quý, khiến ai nấy đều thảng thốt khi giáp mặt; Achilles lúc này cũng bàng hoàng xiết bao khi nhìn thấy Priam. Những người xung quanh đưa mắt nhìn nhau đầy sững sờ, nhưng Priam đã cất lời van xin Achilles: "Hỡi Achilles tựa như bậc thánh thần, xin ngài hãy nghĩ đến cha của ngài, một ông lão cũng giống như ta, đang đứng chênh vênh trên ngưỡng cửa xế chiều u buồn của tuổi già. Có chăng những kẻ láng giềng đang bủa vây quấy nhiễu, mà ông chẳng có lấy một ai giúp sức để thoát khỏi cảnh binh đao tàn phá. Thế nhưng, hễ nghe tin ngài vẫn còn tại thế, trong lòng ông lại ngập tràn niềm vui, và những tháng ngày còn lại được thắp sáng bởi niềm hy vọng sẽ thấy đứa con trai thân yêu từ Troy bình an trở về. Còn ta, kẻ khốn cùng này, ta từng có những đứa con dũng cảm bậc nhất khắp thành Troy, vậy mà nay chẳng còn lấy một mống sống sót. Ta vốn có năm mươi người con trai khi quân Achaean đặt chân tới; mười chín đứa trong số đó đều do cùng một người mẹ sinh ra, những đứa còn lại do các tì thiếp trong cung hạ sinh cho ta. Phần lớn chúng đều bị thần Mars cuồng nộ quật ngã. Và Hector, đứa con duy nhất còn lại, người bảo vệ thành trì và chính bản thân chúng ta, cũng vừa bị ngài đoạt mạng; vì lẽ đó, nay ta lặn lội đến tận chiến thuyền của quân Achaean để xin ngài cho chuộc lại thi thể con ta với món tiền chuộc khổng lồ. Hỡi Achilles, xin ngài hãy kính sợ cơn thịnh nộ của trời cao. Xin ngài hãy nghĩ đến người cha già ở quê nhà mà rủ lòng thương xót lấy ta, một kẻ đáng thương hơn ngài vạn phần, bởi ta đã phải tự ép mình nuốt ngược nỗi đau mà chưa một kẻ phàm trần nào từng làm trước đó: nâng bàn tay của kẻ sát hại con mình lên môi."

Priam vừa dứt lời, trái tim Achilles chợt nhói đau khi hồi tưởng về cha mình. Ngài nắm lấy tay ông lão và nhẹ nhàng đẩy ra. Cả hai cùng bật khóc nức nở-Priam phủ phục dưới chân Achilles, khóc thương cho Hector, còn Achilles, chốc chốc lại nhỏ lệ vì cha già, rồi lại thổn thức vì Patroclus, cho đến khi tiếng than khóc thê lương vang vọng khắp gian nhà. Nhưng khi đã chìm đủ sâu trong bể sầu và trút cạn được những đắng cay chất chứa, Achilles rời khỏi ghế, cúi xuống đỡ ông lão đứng dậy, lòng trào dâng niềm thương xót trước mái tóc và bộ râu đã bạc phơ. Rồi ngài cất lời: "Lão vương bất hạnh, ngài quả thực vô cùng gan dạ; cớ sao ngài dám đơn thương độc mã băng qua những chiến thuyền của quân Achaean, rồi bước thẳng vào đối diện với kẻ đã sát hại biết bao đứa con dũng cảm của ngài? Trái tim lão vương ắt hẳn phải làm bằng sắt đá. Nay xin ngài hãy ngồi xuống chiếc ghế này, dù cho muộn phiền có bủa vây, chúng ta hãy tạm gác lại nỗi đau xót trong lòng, bởi than khóc cũng chẳng thể làm xoay chuyển thế cục. Các vị thần bất tử vốn chẳng vướng bận ưu phiền, nhưng số kiếp họ an bài cho con người lại ngập ngụa khổ đau. Trên sàn điện của Jove có đặt hai chiếc bình, một chiếc chứa đầy tang thương và chiếc kia đong đầy phước lành. Kẻ nào được Jove, chúa tể sấm sét, ban cho hòa trộn cả hai, kẻ đó sẽ nếm trải cả ngọt bùi lẫn đắng cay. Nhưng kẻ nào chỉ nhận lấy hũ tai ương từ Jove, kẻ đó sẽ phải chịu muôn vàn tủi nhục, bị bàn tay đói khát truy đuổi đến tận cùng trời cuối đất, lang bạt khắp thế gian mà chẳng được thần linh hay người đời màng tới. Peleus cũng mang lấy số phận nhường ấy; từ thuở lọt lòng, các vị thần đã ban phát cho ông mọi phước lành, bởi lẽ ông cai trị thần dân Myrmidon trong sự trù phú và giàu sang vượt xa mọi kẻ phàm trần. Thậm chí dù mang kiếp phàm nhân, họ còn ban cho ông một vị nữ thần làm vợ. Vậy mà, trời cao vẫn giáng xuống đầu ông một nỗi tai ương: trong gia tộc ông chẳng có chồi non nào nảy lộc, chỉ duy nhất một đứa con trai mang lấy nghịch mệnh phải chết yểu. Ta cũng chẳng thể phụng dưỡng ông khi tuổi già sức yếu vây quanh, bởi ta còn phải chôn chân tại thành Troy này để gieo rắc mầm tai họa cho ngài và con cái ngài. Và ngài nữa, hỡi Priam, ta nghe đồn ngài thuở trước cũng từng ngự trên đỉnh cao hạnh phúc. Người đời truyền tụng rằng về của cải và con cháu đông đúc, ngài vượt xa tất thảy những gì có ở Lesbos-vương quốc của Makar án ngữ phương Bắc, vùng Phrygia nằm sâu trong đất liền, và cả những cư dân ngụ bên Hellespont mênh mông. Nhưng kể từ ngày các đấng ngự trị chốn cửu trùng giáng đại họa xuống đầu ngài, khói lửa đao binh và xác người chết chóc đã không ngừng bủa vây thành trì của ngài. Xin hãy kiên cường đối mặt, và hãy để nỗi buồn đau có phút giây lắng lại. Dẫu ngài có khóc than cạn kiệt vì đứa con dũng mãnh của mình, ngài cũng chẳng thể vãn hồi được gì. Ngài không thể gọi nó tỉnh dậy từ cõi chết, và trước khi ngài làm được điều đó, e rằng một nỗi bi thương khác đã kịp ập tới."

Và Priam đáp lời: "Hỡi ngài, xin đừng bảo ta ngồi yên, khi Hector vẫn đang nằm đó lạnh lẽo không người chăm sóc trong lều của ngài. Xin hãy nhận lấy khoản tiền chuộc khổng lồ mà ta đã cất công mang đến, và trao trả thi thể nó cho ta ngay để ta được tận mắt nhìn thấy con mình. Chúc ngài hái được quả ngọt từ món tiền chuộc này và bình an trở về quê hương, bởi ngài đã ban ân huệ cho ta được sống và còn được chiêm ngưỡng ánh mặt trời."

Achilles ném ánh nhìn nghiêm nghị về phía ông rồi cất tiếng: "Xin lão vương đừng chọc giận ta thêm nữa; chính ta đã hạ quyết tâm trả lại thi hài của Hector. Mẹ ta, con gái của ông lão biển cả, đã phụng mệnh Jove đến gặp ta để truyền chỉ giao nó lại cho ngài. Hơn thế nữa, hỡi Priam, ta thừa biết, và ngài cũng đừng hòng giấu giếm, rằng ắt hẳn có một vị thần nào đó đã dẫn lối cho ngài đến tận chiến thuyền của quân Achaean. Bằng không, tuyệt chẳng có một kẻ phàm tục nào, cho dù sức vóc khỏe mạnh hay đang độ tuổi sung mãn, lại dám to gan đột nhập doanh trại của chúng ta; hắn nào thể tàng hình qua mặt đám lính canh gác, hay cạy then chốt cổng của ta một cách dễ dàng đến vậy. Do đó, đừng khiêu khích ta thêm nữa, kẻo ta lại phạm tội trái lời Jove, mà đuổi ngài khỏi lều của ta, mặc cho ngài đang mang thân phận của một kẻ cầu xin."

Ông lão kính sợ ngài và nhất mực vâng lời. Lập tức, con trai của Peleus lao đi qua cửa tựa hồ một con sư tử uy dũng. Ngài chẳng đi một mình mà có hai hầu cận Automedon và Alcimus theo sát; đây là những người thân tín nhất của ngài kể từ khi Patroclus nằm xuống. Họ tháo ách cho ngựa và la, rồi ân cần mời người truyền tin và người hầu của Priam vào trong nhà an tọa. Tiếp đó, họ khiêng khoản tiền chuộc thi thể Hector từ trên xe đẩy xuống, chỉ cẩn thận bớt lại hai tấm áo choàng và một chiếc áo lót dệt tuyệt đẹp, để Achilles quấn quanh thi hài kẻ thù trước khi trả về quê cha đất tổ. Xong xuôi, ngài cho gọi các tì nữ, truyền lệnh tắm rửa và xức dầu thơm cho cái xác. Nhưng trước lúc ấy, ngài đã sai người dời thi thể đến một nơi khuất mắt Priam; ngài e rằng nếu trông thấy con trai, vị lão vương sẽ chẳng thể kìm nén được nỗi đau thương tột cùng mà buông lời oán hờn, chọc giận Achilles, và rồi trong cơn cuồng nộ ngài có thể sẽ vung gươm đoạt mạng ông, phạm vào lời răn dạy thiêng liêng của thần Jove. Khi các nữ hầu đã làm xong phận sự tắm gội, xức dầu và vấn thi hài trong chiếc áo lót cùng tấm áo choàng rực rỡ, chính tay Achilles đã nâng xác Hector đặt lên một chiếc cáng, rồi ngài cùng các chiến hữu cẩn trọng đưa lên xe đẩy. Vừa làm, ngài vừa cất tiếng nức nở gọi tên người đồng chí ruột thịt: "Patroclus, xin anh đừng oán giận ta," ngài thì thầm, "nếu dẫu ở cõi Hades anh có hay tin ta đã giao trả Hector cho cha hắn để đổi lấy tiền chuộc. Khoản tiền ấy nào có mọn hèn gì, và ta nguyện sẽ chia phần công bằng cho anh."

Thế rồi Achilles trở lại lều, gieo mình xuống chiếc ghế khảm nạm tinh xảo mà ngài vừa rời bước, tựa lưng vào vách tường vuông góc với nơi Priam đang ngồi. "Thưa lão vương," ngài cất lời, "con trai lão vương nay đã được tẩm liệm trên cáng và chuộc lại đúng như ý nguyện; lúc bình minh ló rạng, lão vương sẽ được tận mắt nhìn thấy hắn trên đường rước về. Còn bây giờ, đôi ta hãy cùng chuẩn bị bữa tối. Dẫu là nàng Niobe⁴ kiều diễm năm xưa cũng phải gắng gượng ăn uống, dù mười hai giọt máu đào-sáu cô con gái và sáu đứa con trai tráng kiện-đều đã bỏ mạng ngay trong chính ngôi nhà của nàng. Thần Apollo đã buông những mũi tên từ cây cung bạc đoạt mạng những người con trai để trừng phạt Niobe, trong khi nữ thần Diana hạ sát các cô con gái, bởi Niobe đã ngông cuồng buông lời báng bổ trước mặt Leto; nàng kiêu hãnh cậy mình sinh được bấy nhiêu mụn con, còn Leto chỉ có vỏn vẹn hai người-nghe vậy, cặp song sinh của Leto đã trút cơn thịnh nộ lên tất thảy. Suốt chín ngày ròng rã, chúng nằm phơi thây trên những vũng máu lênh láng mà chẳng được ai chôn cất, bởi con trai của Saturn đã hóa phép biến cả thần dân thành đá tảng. Nhưng đến ngày thứ mười, chính các vị thần trên đỉnh Olympus đã dủ lòng thương xót tự tay lo liệu tang ma, và mãi đến lúc ấy, khi nước mắt đã cạn khô, Niobe mới chịu nuốt thức ăn. Người đời vẫn truyền tụng rằng ở một nơi nào đó giữa những tảng đá chênh vênh trên các đồng cỏ đồi núi thuộc Sipylus, nơi các nữ tiên sông ngòi trú ngụ bên dòng Achelous, nàng đang sống kiếp đá tảng mà vẫn ôm ấp nỗi bi thương do bàn tay thánh thần giáng xuống. Vì vậy, thưa lão vương cao quý, giờ đây hai ta hãy cùng nâng chén; sau này, khi rước thi hài về Ilius, ngài có thể khóc thương cho người con trai yêu dấu của mình-và chắc chắn, hắn sẽ khiến ngài phải rơi vô vàn nước mắt."

Dứt lời, Achilles bật dậy khỏi ghế và tự tay sát sinh một con cừu trắng như bạc; những hầu cận theo ngài nhanh chóng lột da và làm sạch con vật một cách điêu luyện. Họ cẩn thận thái thịt thành từng miếng nhỏ, xiên nướng trên ngọn lửa hồng, rồi rút ra khi thịt đã chín tới tươm mỡ. Automedon dọn bánh mì trong những chiếc giỏ mây tinh tế đặt quanh bàn, trong khi Achilles tự tay chia thịt, và họ cùng nhau thưởng thức những món ăn ngon lành bày biện trước mặt. Khi đã thỏa cơn đói khát, Priam, hậu duệ dòng dõi Dardanus, bất giác sững sờ trước sức mạnh và vẻ đẹp của Achilles, bởi ngài oai phong tựa như một vị thần giáng thế; ở chiều ngược lại, Achilles cũng không khỏi ngỡ ngàng ngắm nhìn Priam, lắng nghe ông cất lời và chiêm ngưỡng cốt cách cao quý của bậc đế vương. Khi đã thỏa ngắm nhìn nhau, Priam mới cất lời trước. "Và giờ, hỡi vị vua," ông nói, "xin ngài hãy đưa ta đến giường nghỉ để chúng ta có thể ngả lưng và tận hưởng ân huệ ngọt ngào của giấc ngủ. Chưa một lần nào mắt ta nhắm lại kể từ ngày bàn tay ngài tước đoạt sinh mạng con trai ta; ta chỉ biết phủ phục không ngơi nghỉ trên bùn đất trong sân ngựa của mình, không ngừng than khóc và chìm nghỉm trong muôn vàn nỗi xót xa. Nhưng nay, ta đã được ăn bánh mì và nhấp chén rượu; còn trước đó, ta chẳng màng nếm một thứ gì."

Nghe lời ông, Achilles sai lính hầu cùng các tì nữ trải giường trong căn phòng ở cổng gác, lót bằng những tấm thảm đỏ tuyệt đẹp, và phủ thêm những tấm khăn êm ái cùng áo choàng len ấm áp cho Priam và Idaeus ngả lưng. Các tì nữ lập tức cầm ngọn đuốc trên tay, hối hả dọn sẵn hai chiếc giường. Sau đó, Achilles mỉm cười nói với Priam: "Lão vương kính mến, ngài sẽ phải nằm ngủ bên ngoài, kẻo rủi thay một cố vấn nào đó trong số những kẻ thường xuyên lui tới hiến kế cho ta lại bắt gặp ngài ở đây giữa màn đêm chập choạng, và rồi bẩm báo lại cho Agamemnon hay. Chuyện ấy ắt sẽ sinh ra sự chậm trễ trong việc giao trả thi thể. Còn bây giờ, hãy cho ta biết lời nói thật lòng, ngài định tổ chức các nghi thức tang lễ cho Hector cao quý trong bao nhiêu ngày? Hãy cho ta một con số, để ta hoãn việc can qua và ghìm chân quân lính."

Và Priam đáp: "Vì ngài đã ban ân huệ cho ta chôn cất đứa con dũng cảm với trọn vẹn nghi thức, xin hãy làm như thế này, Achilles, và ta sẽ đời đời ghi tạc công ơn. Ngài cũng thừa biết chúng ta bị bủa vây trong thành phố khốn đốn ra sao rồi đấy; chúng ta phải lặn lội chốn rừng sâu núi thẳm để đốn củi, và dân chúng đang sống trong cảnh thấp thỏm âu lo. Vì thế, chúng ta sẽ khóc thương Hector trong nhà ta chín ngày; sang ngày thứ mười chúng ta sẽ cử hành tang lễ và mở một bữa tiệc công cộng để vinh danh nó; đến ngày thứ mười một, chúng ta sẽ đắp một nấm mồ trên tro cốt của nó, và vào ngày thứ mười hai, nếu không thể tránh khỏi, chúng ta sẽ lại giao phong."

Và Achilles đáp: "Mọi việc, thưa lão vương Priam, sẽ diễn ra đúng như ngài đã định. Ta sẽ đình chiến trong khoảng thời gian ngài đã yêu cầu."

Nói xong, ngài đặt tay lên cổ tay phải của vị lão vương, làm dấu hiệu để ông không còn vương vấn nỗi sợ hãi; thế rồi Priam cùng người hầu an giấc nơi khoảng sân trước, mang đầy ắp những suy tư, trong khi Achilles ngả lưng ở gian phòng phía trong, với nàng Briseis kiều diễm cận kề.

Lúc này đây, khi cả các chư thần lẫn người phàm đều đã chìm sâu vào giấc ngủ giữa đêm trường, chỉ duy nhất thần Mercury, đấng mang đến điềm lành, là trằn trọc không sao chợp mắt vì mãi băn khoăn tìm kế đưa vua Priam thoát khỏi các con tàu mà không kinh động đến lực lượng lính canh hùng hậu. Thế rồi, thần bay lơ lửng trên đầu Priam và cất tiếng: "Thưa lão trượng, nay Achilles đã tha mạng cho lão trượng, lão trượng dường như chẳng mảy may lo sợ khi yên giấc giữa vòng vây quân thù. Lão trượng đã nộp một khoản tiền chuộc lớn, và đã nhận lại thi thể con trai mình; nhưng nếu lão trượng còn sống mà bị bắt làm tù binh, thì những đứa con ở quê nhà sẽ phải cắn răng đánh đổi gấp ba lần số tiền đó để chuộc mạng lão trượng; và sự thể chắc chắn sẽ là như vậy nếu Agamemnon cùng những người Achaean khác tường tận việc lão trượng đang ở đây."

Nghe được những lời ấy, vị lão vương sợ hãi vội đánh thức người hầu cận. Kế đó, Mercury ách ngựa và la vào xe, rồi tự mình nhanh nhẹn đánh xe băng qua doanh trại để không một ai hay biết. Khi họ đến bến cạn của dòng Xanthus cuộn trào sóng nước - đứa con của Jove bất tử - Mercury liền quay trở về đỉnh Olympus ngất trời, cũng là lúc ánh bình minh khoác tấm áo choàng màu nghệ tây bắt đầu hửng sáng khắp thế gian. Priam và Idaeus đánh xe về phía thành phố, vừa đi vừa rên rỉ than khóc, theo sau là bầy la cõng trên lưng thi hài của Hector. Không một ai, dù là nam hay nữ, nhìn thấy họ, cho tới khi nàng Cassandra xinh đẹp tựa nữ thần Venus bằng vàng, đang đứng trên đỉnh Pergamus, đưa mắt nhìn xuống và bắt gặp người cha thân yêu trên cỗ xe chiến, cùng với người hầu cận kiêm sứ giả của thành phố. Ngay sau đó, nàng trông thấy người anh trai đang nằm trên cáng do bầy la kéo. Nàng khóc thét lên, rồi chạy khắp thành phố gào to: "Hỡi những người con của thành Troy, dù nam hay nữ, xin hãy đến đây và nhìn Hector! Nếu thuở sinh thời, các người từng vui mừng xiết bao khi thấy anh ấy khải hoàn trở về, thì giờ đây, hãy đến nhìn anh ấy - người từng là niềm tự hào lớn lao của thành phố và của toàn thể nhân dân ta."

Trước cảnh tượng ấy, không một người đàn ông hay phụ nữ nào còn ở lại trong thành; một nỗi xót xa vô hạn bao trùm lấy tâm hồn họ. Ngay tại cổng thành, họ đón gặp Priam khi ngài đang đưa thi hài con trai vào trong. Vợ và mẹ của Hector là những người đầu tiên bật khóc nức nở. Họ lao về phía chiếc xe, nghẹn ngào đặt tay lên đầu anh, trong khi đám đông vây quanh không ngừng rơi lệ. Đáng lẽ họ sẽ đứng đó, trước cổng thành, khóc lóc và than vãn suốt cả ngày dài cho đến khi mặt trời lặn, nếu Priam không cất lời từ trên xe chiến: "Xin hãy giãn ra để những con la đi qua. Sau khi ta đưa thi hài con ta về nhà, các người sẽ có đủ thời gian để khóc thương."

Nghe vậy, đám đông tản ra hai bên, nhường một lối đi cho cỗ xe. Khi đã đưa thi hài vào trong nhà, họ đặt anh lên một chiếc giường rồi sắp xếp các nhạc công ngồi xung quanh. Khúc bi ca cất lên, và những người phụ nữ cùng hòa giọng vào tiếng nhạc buồn thảm bằng những lời than khóc. Đứng đầu trong số đó là nàng Andromache. Nàng ôm chặt lấy đầu của người hùng Hector hùng cường trong vòng tay và nấc nghẹn: "Chàng ơi! Chàng đã nằm xuống khi tuổi đời còn quá trẻ, bỏ lại thiếp bơ vơ góa bụa trong chính ngôi nhà của chúng ta. Đứa con trai mà chúng ta là những bậc cha mẹ bất hạnh sinh ra vẫn còn là một đứa trẻ, và thiếp e rằng nó chẳng thể nào khôn lớn. Trước khi con kịp trưởng thành, thành phố này sẽ bị san bằng và hủy diệt. Bởi lẽ chàng - người bảo vệ thành phố, vị cứu tinh che chở cho những người vợ và bầy trẻ thơ - nay đã không còn nữa. Phụ nữ chúng ta sẽ bị bắt đi làm nô lệ tại các con tàu, và thiếp cũng không ngoại lệ. Còn con, đứa con bé bỏng của mẹ, người sẽ phải đi cùng mẹ, sẽ phải làm những công việc hèn mọn để phục dịch một tên chủ tàn nhẫn. Hoặc, có thể, một tên Achaean nào đó sẽ ném con từ trên tường thành xuống đất - ôi, một cái chết thật thê thảm - để trả thù cho anh trai, con trai, hay người cha mà Hector đã hạ gục. Thật vậy, vô số kẻ thù đã phải ngã gục dưới tay chàng, vì bàn tay của cha con trên chiến trường chưa bao giờ biết đến khoan nhượng. Đó là lý do nhân dân đang khóc thương chàng. Ôi Hector, chàng đã để lại một nỗi đau không thể thốt nên lời cho cha mẹ. Nhưng nỗi xót xa của thiếp mới là lớn nhất, vì lúc hấp hối, chàng đã không thể vươn tay ra ôm lấy thiếp, cũng chẳng để lại cho thiếp một lời trăn trối nào để thiếp có thể ấp ủ trong những giọt nước mắt tuôn rơi ngày đêm mãi về sau."

Nàng cay đắng khóc than, và những người phụ nữ cũng hòa vào tiếng khóc ấy. Đến lượt Hecuba tiếp nối những giai điệu bi thương: "Hector," bà nức nở, "con là đứa con mà mẹ yêu thương nhất. Chừng nào con còn sống, các vị thần yêu thương con sâu sắc, và ngay cả khi con đã nhắm mắt xuôi tay, họ vẫn không hề lãng quên con. Bởi lẽ, khi Achilles bắt được bất kỳ người con trai nào khác của mẹ, hắn sẽ bán đi thật xa qua các đại dương, đến tận Samos, Imbrus hoặc hòn đảo Lemnos hiểm trở. Dù hắn đã đoạt mạng con bằng thanh gươm sắc bén, dù hắn đã nhiều lần kéo lê thi thể con quanh lăng mộ của bạn hắn - dẫu điều đó chẳng thể nào mang kẻ kia sống lại - nhưng giờ đây, con vẫn nằm đây, tươi tắn như hạt sương sớm và đẹp đẽ như một người vừa được ngài Apollo ban cho một cái chết êm ái bằng những mũi tên không mang lại đớn đau."

Bà vừa nói qua màn nước mắt, vừa cất tiếng rên rỉ nghẹn ngào. Sau đó, Helen là người thứ ba tiếp nối lời than khóc: "Hector," nàng nức nở, "người mà em yêu quý nhất trong số tất cả các anh chồng! Em là vợ của Alexandrus, người đã đưa em đến Troy - ước gì em đã chết trước khi chàng làm vậy. Hai mươi năm đã trôi qua kể từ ngày em rời bỏ quê hương, vượt biển cả để đến đây, nhưng chưa một lần em phải nghe một lời lăng mạ hay cay nghiệt nào từ anh. Khi có ai đó buông lời trách mắng em, dù là anh chị em của anh, hay chị em dâu, hoặc thậm chí là mẹ chồng - vì cha Priam lúc nào cũng nhân từ với em như cha ruột - anh luôn quở trách và ngăn cản họ bằng những lời lẽ dịu dàng và đầy thiện ý. Vì thế, những giọt nước mắt này của em tuôn rơi vì anh và vì chính bản thân em vô phước. Bởi lẽ, ở chốn Troy này, không còn ai đối xử tử tế với em nữa; tất cả đều co rúm lại và rùng mình mỗi khi đi ngang qua em."

Nàng vừa cất lời vừa tuôn rơi nước mắt, và đám đông khổng lồ tụ tập quanh nàng cũng hòa vào tiếng khóc thương. Kế đến, Vua Priam lên tiếng căn dặn nhân dân: "Hỡi những người con của Troy, hãy mang củi vào thành phố và đừng sợ hãi bất kỳ cuộc phục kích tinh vi nào của người Argive. Khi đuổi ta khỏi các con tàu, Achilles đã hứa rằng họ sẽ không tấn công chúng ta cho đến khi rạng sáng ngày thứ mười hai."

Họ lập tức thắng bò và la, rồi tụ tập trước cổng thành. Suốt chín ngày ròng rã, họ mang về những đống củi khổng lồ. Vào sáng ngày thứ mười, giữa muôn vàn giọt nước mắt tuôn rơi, họ đưa thi hài của Hector dũng cảm ra ngoài, đặt lên tầng cao nhất của giàn thiêu và châm lửa. Khi ánh bình minh với những ngón tay hồng hào vừa ló rạng vào ngày thứ mười một, dân chúng lại tụ họp quanh giàn thiêu của Hector hùng cường. Khi tất cả đã tề tựu đông đủ, việc đầu tiên họ làm là dùng rượu dập tắt ngọn lửa ở bất cứ nơi nào nó còn cháy. Sau đó, các anh em và đồng đội của chàng, cùng với vô vàn giọt nước mắt xót xa, cẩn thận thu nhặt những mảnh xương trắng của chàng. Họ gói bọc chúng trong những tấm áo choàng màu tím mềm mại, rồi đặt vào một chiếc bình vàng. Chiếc bình ấy được đặt sâu trong một huyệt mộ, xung quanh lấp bằng những tảng đá lớn xếp khít vào nhau. Cuối cùng, họ vội vã đắp một nấm mồ lên trên, đồng thời cắt cử người cảnh giới khắp bốn phía đề phòng người Achaean tấn công trước khi công việc hoàn tất. Khi nấm mồ đã đắp xong, họ quay trở lại thành phố. Sau khi tề tựu đông đủ, họ tổ chức một buổi yến tiệc linh đình trong cung điện của vua Priam.

Như vậy, họ đã cử hành xong tang lễ cho Hector, người thuần hóa ngựa.

BOOK XXIV.

Priam ransoms the body of Hector-Hector’s funeral.

The assembly now broke up and the people went their ways each to his own ship. There they made ready their supper, and then bethought them of the blessed boon of sleep; but Achilles still wept for thinking of his dear comrade, and sleep, before whom all things bow, could take no hold upon him. This way and that did he turn as he yearned after the might and manfulness of Patroclus; he thought of all they had done together, and all they had gone through both on the field of battle and on the waves of the weary sea. As he dwelt on these things he wept bitterly and lay now on his side, now on his back, and now face downwards, till at last he rose and went out as one distraught to wander upon the sea-shore. Then, when he saw dawn breaking over beach and sea, he yoked his horses to his chariot, and bound the body of Hector behind it that he might drag it about. Thrice did he drag it round the tomb of the son of Menoetius, and then went back into his tent, leaving the body on the ground full length and with its face downwards. But Apollo would not suffer it to be disfigured, for he pitied the man, dead though he now was; therefore he shielded him with his golden aegis continually, that he might take no hurt while Achilles was dragging him.

Thus shamefully did Achilles in his fury dishonour Hector; but the blessed gods looked down in pity from heaven, and urged Mercury, slayer of Argus, to steal the body. All were of this mind save only Juno, Neptune, and Jove’s grey-eyed daughter, who persisted in the hate which they had ever borne towards Ilius with Priam and his people; for they forgave not the wrong done them by Alexandrus in disdaining the goddesses who came to him when he was in his sheepyards, and preferring her who had offered him a wanton to his ruin.

When, therefore, the morning of the twelfth day had now come, Phoebus Apollo spoke among the immortals saying, “You gods ought to be ashamed of yourselves; you are cruel and hard-hearted. Did not Hector burn you thigh-bones of heifers and of unblemished goats? And now dare you not rescue even his dead body, for his wife to look upon, with his mother and child, his father Priam, and his people, who would forthwith commit him to the flames, and give him his due funeral rites? So, then, you would all be on the side of mad Achilles, who knows neither right nor ruth? He is like some savage lion that in the pride of his great strength and daring springs upon men’s flocks and gorges on them. Even so has Achilles flung aside all pity, and all that conscience which at once so greatly banes yet greatly boons him that will heed it. A man may lose one far dearer than Achilles has lost-a son, it may be, or a brother born from his own mother’s womb; yet when he has mourned him and wept over him he will let him bide, for it takes much sorrow to kill a man; whereas Achilles, now that he has slain noble Hector, drags him behind his chariot round the tomb of his comrade. It were better of him, and for him, that he should not do so, for brave though he be we gods may take it ill that he should vent his fury upon dead clay.”

Juno spoke up in a rage. “This were well,” she cried, “O lord of the silver bow, if you would give like honour to Hector and to Achilles; but Hector was mortal and suckled at a woman’s breast, whereas Achilles is the offspring of a goddess whom I myself reared and brought up. I married her to Peleus, who is above measure dear to the immortals; you gods came all of you to her wedding; you feasted along with them yourself and brought your lyre-false, and fond of low company, that you have ever been.”

Then said Jove, “Juno, be not so bitter. Their honour shall not be equal, but of all that dwell in Ilius, Hector was dearest to the gods, as also to myself, for his offerings never failed me. Never was my altar stinted of its dues, nor of the drink-offerings and savour of sacrifice which we claim of right. I shall therefore permit the body of mighty Hector to be stolen; and yet this may hardly be without Achilles coming to know it, for his mother keeps night and day beside him. Let some one of you, therefore, send Thetis to me, and I will impart my counsel to her, namely that Achilles is to accept a ransom from Priam, and give up the body.”

On this Iris fleet as the wind went forth to carry his message. Down she plunged into the dark sea midway between Samos and rocky Imbrus; the waters hissed as they closed over her, and she sank into the bottom as the lead at the end of an ox-horn, that is sped to carry death to fishes. She found Thetis sitting in a great cave with the other sea-goddesses gathered round her; there she sat in the midst of them weeping for her noble son who was to fall far from his own land, on the rich plains of Troy. Iris went up to her and said, “Rise Thetis; Jove, whose counsels fail not, bids you come to him.” And Thetis answered, “Why does the mighty god so bid me? I am in great grief, and shrink from going in and out among the immortals. Still, I will go, and the word that he may speak shall not be spoken in vain.”

The goddess took her dark veil, than which there can be no robe more sombre, and went forth with fleet Iris leading the way before her. The waves of the sea opened them a path, and when they reached the shore they flew up into the heavens, where they found the all-seeing son of Saturn with the blessed gods that live for ever assembled near him. Minerva gave up her seat to her, and she sat down by the side of father Jove. Juno then placed a fair golden cup in her hand, and spoke to her in words of comfort, whereon Thetis drank and gave her back the cup; and the sire of gods and men was the first to speak.

“So, goddess,” said he, “for all your sorrow, and the grief that I well know reigns ever in your heart, you have come hither to Olympus, and I will tell you why I have sent for you. This nine days past the immortals have been quarrelling about Achilles waster of cities and the body of Hector. The gods would have Mercury slayer of Argus steal the body, but in furtherance of our peace and amity henceforward, I will concede such honour to your son as I will now tell you. Go, then, to the host and lay these commands upon him; say that the gods are angry with him, and that I am myself more angry than them all, in that he keeps Hector at the ships and will not give him up. He may thus fear me and let the body go. At the same time I will send Iris to great Priam to bid him go to the ships of the Achaeans, and ransom his son, taking with him such gifts for Achilles as may give him satisfaction.”

Silver-footed Thetis did as the god had told her, and forthwith down she darted from the topmost summits of Olympus. She went to her son’s tents where she found him grieving bitterly, while his trusty comrades round him were busy preparing their morning meal, for which they had killed a great woolly sheep. His mother sat down beside him and caressed him with her hand saying, “My son, how long will you keep on thus grieving and making moan? You are gnawing at your own heart, and think neither of food nor of woman’s embraces; and yet these too were well, for you have no long time to live, and death with the strong hand of fate are already close beside you. Now, therefore, heed what I say, for I come as a messenger from Jove; he says that the gods are angry with you, and himself more angry than them all, in that you keep Hector at the ships and will not give him up. Therefore let him go, and accept a ransom for his body.”

And Achilles answered, “So be it. If Olympian Jove of his own motion thus commands me, let him that brings the ransom bear the body away.”

Thus did mother and son talk together at the ships in long discourse with one another. Meanwhile the son of Saturn sent Iris to the strong city of Ilius. “Go,” said he, “fleet Iris, from the mansions of Olympus, and tell King Priam in Ilius, that he is to go to the ships of the Achaeans and free the body of his dear son. He is to take such gifts with him as shall give satisfaction to Achilles, and he is to go alone, with no other Trojan, save only some honoured servant who may drive his mules and waggon, and bring back the body of him whom noble Achilles has slain. Let him have no thought nor fear of death in his heart, for we will send the slayer of Argus to escort him, and bring him within the tent of Achilles. Achilles will not kill him nor let another do so, for he will take heed to his ways and sin not, and he will entreat a suppliant with all honourable courtesy.”

On this Iris, fleet as the wind, sped forth to deliver her message. She went to Priam’s house, and found weeping and lamentation therein. His sons were seated round their father in the outer courtyard, and their raiment was wet with tears: the old man sat in the midst of them with his mantle wrapped close about his body, and his head and neck all covered with the filth which he had clutched as he lay grovelling in the mire. His daughters and his sons’ wives went wailing about the house, as they thought of the many and brave men who lay dead, slain by the Argives. The messenger of Jove stood by Priam and spoke softly to him, but fear fell upon him as she did so. “Take heart,” she said, “Priam offspring of Dardanus, take heart and fear not. I bring no evil tidings, but am minded well towards you. I come as a messenger from Jove, who though he be not near, takes thought for you and pities you. The lord of Olympus bids you go and ransom noble Hector, and take with you such gifts as shall give satisfaction to Achilles. You are to go alone, with no Trojan, save only some honoured servant who may drive your mules and waggon, and bring back to the city the body of him whom noble Achilles has slain. You are to have no thought, nor fear of death, for Jove will send the slayer of Argus to escort you. When he has brought you within Achilles’ tent, Achilles will not kill you nor let another do so, for he will take heed to his ways and sin not, and he will entreat a suppliant with all honourable courtesy.”

Iris went her way when she had thus spoken, and Priam told his sons to get a mule-waggon ready, and to make the body of the waggon fast upon the top of its bed. Then he went down into his fragrant store-room, high-vaulted, and made of cedar-wood, where his many treasures were kept, and he called Hecuba his wife. “Wife,” said he, “a messenger has come to me from Olympus, and has told me to go to the ships of the Achaeans to ransom my dear son, taking with me such gifts as shall give satisfaction to Achilles. What think you of this matter? for my own part I am greatly moved to pass through the camps of the Achaeans and go to their ships.”

His wife cried aloud as she heard him, and said, “Alas, what has become of that judgement for which you have been ever famous both among strangers and your own people? How can you venture alone to the ships of the Achaeans, and look into the face of him who has slain so many of your brave sons? You must have iron courage, for if the cruel savage sees you and lays hold on you, he will know neither respect nor pity. Let us then weep Hector from afar here in our own house, for when I gave him birth the threads of overruling fate were spun for him that dogs should eat his flesh far from his parents, in the house of that terrible man on whose liver I would fain fasten and devour it. Thus would I avenge my son, who showed no cowardice when Achilles slew him, and thought neither of flight nor of avoiding battle as he stood in defence of Trojan men and Trojan women.”

Then Priam said, “I would go, do not therefore stay me nor be as a bird of ill omen in my house, for you will not move me. Had it been some mortal man who had sent me some prophet or priest who divines from sacrifice-I should have deemed him false and have given him no heed; but now I have heard the goddess and seen her face to face, therefore I will go and her saying shall not be in vain. If it be my fate to die at the ships of the Achaeans even so would I have it; let Achilles slay me, if I may but first have taken my son in my arms and mourned him to my heart’s comforting.”

So saying he lifted the lids of his chests, and took out twelve goodly vestments. He took also twelve cloaks of single fold, twelve rugs, twelve fair mantles, and an equal number of shirts. He weighed out ten talents of gold, and brought moreover two burnished tripods, four cauldrons, and a very beautiful cup which the Thracians had given him when he had gone to them on an embassy; it was very precious, but he grudged not even this, so eager was he to ransom the body of his son. Then he chased all the Trojans from the court and rebuked them with words of anger. “Out,” he cried, “shame and disgrace to me that you are. Have you no grief in your own homes that you are come to plague me here? Is it a small thing, think you, that the son of Saturn has sent this sorrow upon me, to lose the bravest of my sons? Nay, you shall prove it in person, for now he is gone the Achaeans will have easier work in killing you. As for me, let me go down within the house of Hades, ere mine eyes behold the sacking and wasting of the city.”

He drove the men away with his staff, and they went forth as the old man sped them. Then he called to his sons, upbraiding Helenus, Paris, noble Agathon, Pammon, Antiphonus, Polites of the loud battle-cry, Deiphobus, Hippothous, and Dius. These nine did the old man call near him. “Come to me at once,” he cried, “worthless sons who do me shame; would that you had all been killed at the ships rather than Hector. Miserable man that I am, I have had the bravest sons in all Troy-noble Nestor, Troilus the dauntless charioteer, and Hector who was a god among men, so that one would have thought he was son to an immortal-yet there is not one of them left. Mars has slain them and those of whom I am ashamed are alone left me. Liars, and light of foot, heroes of the dance, robbers of lambs and kids from your own people, why do you not get a waggon ready for me at once, and put all these things upon it that I may set out on my way?”

Thus did he speak, and they feared the rebuke of their father. They brought out a strong mule-waggon, newly made, and set the body of the waggon fast on its bed. They took the mule-yoke from the peg on which it hung, a yoke of boxwood with a knob on the top of it and rings for the reins to go through. Then they brought a yoke-band eleven cubits long, to bind the yoke to the pole; they bound it on at the far end of the pole, and put the ring over the upright pin making it fast with three turns of the band on either side the knob, and bending the thong of the yoke beneath it. This done, they brought from the store-chamber the rich ransom that was to purchase the body of Hector, and they set it all orderly on the waggon; then they yoked the strong harness-mules which the Mysians had on a time given as a goodly present to Priam; but for Priam himself they yoked horses which the old king had bred, and kept for his own use.

Thus heedfully did Priam and his servant see to the yolking of their cars at the palace. Then Hecuba came to them all sorrowful, with a golden goblet of wine in her right hand, that they might make a drink-offering before they set out. She stood in front of the horses and said, “Take this, make a drink-offering to father Jove, and since you are minded to go to the ships in spite of me, pray that you may come safely back from the hands of your enemies. Pray to the son of Saturn lord of the whirlwind, who sits on Ida and looks down over all Troy, pray him to send his swift messenger on your right hand, the bird of omen which is strongest and most dear to him of all birds, that you may see it with your own eyes and trust it as you go forth to the ships of the Danaans. If all-seeing Jove will not send you this messenger, however set upon it you may be, I would not have you go to the ships of the Argives.”

And Priam answered, “Wife, I will do as you desire me; it is well to lift hands in prayer to Jove, if so be he may have mercy upon me.”

With this the old man bade the serving-woman pour pure water over his hands, and the woman came, bearing the water in a bowl. He washed his hands and took the cup from his wife; then he made the drink-offering and prayed, standing in the middle of the courtyard and turning his eyes to heaven. “Father Jove,” he said, “that rulest from Ida, most glorious and most great, grant that I may be received kindly and compassionately in the tents of Achilles; and send your swift messenger upon my right hand, the bird of omen which is strongest and most dear to you of all birds, that I may see it with my own eyes and trust it as I go forth to the ships of the Danaans.”

So did he pray, and Jove the lord of counsel heard his prayer. Forthwith he sent an eagle, the most unerring portent of all birds that fly, the dusky hunter that men also call the Black Eagle. His wings were spread abroad on either side as wide as the well-made and well-bolted door of a rich man’s chamber. He came to them flying over the city upon their right hands, and when they saw him they were glad and their hearts took comfort within them. The old man made haste to mount his chariot, and drove out through the inner gateway and under the echoing gatehouse of the outer court. Before him went the mules drawing the four-wheeled waggon, and driven by wise Idaeus; behind these were the horses, which the old man lashed with his whip and drove swiftly through the city, while his friends followed after, wailing and lamenting for him as though he were on his road to death. As soon as they had come down from the city and had reached the plain, his sons and sons-in-law who had followed him went back to Ilius.

But Priam and Idaeus as they showed out upon the plain did not escape the ken of all-seeing Jove, who looked down upon the old man and pitied him; then he spoke to his son Mercury and said, “Mercury, for it is you who are the most disposed to escort men on their way, and to hear those whom you will hear, go, and so conduct Priam to the ships of the Achaeans that no other of the Danaans shall see him nor take note of him until he reach the son of Peleus.”

Thus he spoke and Mercury, guide and guardian, slayer of Argus, did as he was told. Forthwith he bound on his glittering golden sandals with which he could fly like the wind over land and sea; he took the wand with which he seals men’s eyes in sleep, or wakes them just as he pleases, and flew holding it in his hand till he came to Troy and to the Hellespont. To look at, he was like a young man of noble birth in the hey-day of his youth and beauty with the down just coming upon his face.

Now when Priam and Idaeus had driven past the great tomb of Ilius, they stayed their mules and horses that they might drink in the river, for the shades of night were falling, when, therefore, Idaeus saw Mercury standing near them he said to Priam, “Take heed, descendant of Dardanus; here is matter which demands consideration. I see a man who I think will presently fall upon us; let us fly with our horses, or at least embrace his knees and implore him to take compassion upon us?”

When he heard this the old man’s heart failed him, and he was in great fear; he stayed where he was as one dazed, and the hair stood on end over his whole body; but the bringer of good luck came up to him and took him by the hand, saying, “Whither, father, are you thus driving your mules and horses in the dead of night when other men are asleep? Are you not afraid of the fierce Achaeans who are hard by you, so cruel and relentless? Should some one of them see you bearing so much treasure through the darkness of the flying night, what would not your state then be? You are no longer young, and he who is with you is too old to protect you from those who would attack you. For myself, I will do you no harm, and I will defend you from any one else, for you remind me of my own father.”

And Priam answered, “It is indeed as you say, my dear son; nevertheless some god has held his hand over me, in that he has sent such a wayfarer as yourself to meet me so opportunely; you are so comely in mien and figure, and your judgement is so excellent that you must come of blessed parents.”

Then said the slayer of Argus, guide and guardian, “Sir, all that you have said is right; but tell me and tell me true, are you taking this rich treasure to send it to a foreign people where it may be safe, or are you all leaving strong Ilius in dismay now that your son has fallen who was the bravest man among you and was never lacking in battle with the Achaeans?”

And Priam said, “Who are you, my friend, and who are your parents, that you speak so truly about the fate of my unhappy son?”

The slayer of Argus, guide and guardian, answered him, “Sir, you would prove me, that you question me about noble Hector. Many a time have I set eyes upon him in battle when he was driving the Argives to their ships and putting them to the sword. We stood still and marvelled, for Achilles in his anger with the son of Atreus suffered us not to fight. I am his squire, and came with him in the same ship. I am a Myrmidon, and my father’s name is Polyctor: he is a rich man and about as old as you are; he has six sons besides myself, and I am the seventh. We cast lots, and it fell upon me to sail hither with Achilles. I am now come from the ships on to the plain, for with daybreak the Achaeans will set battle in array about the city. They chafe at doing nothing, and are so eager that their princes cannot hold them back.”

Then answered Priam, “If you are indeed the squire of Achilles son of Peleus, tell me now the whole truth. Is my son still at the ships, or has Achilles hewn him limb from limb, and given him to his hounds?”

“Sir,” replied the slayer of Argus, guide and guardian, “neither hounds nor vultures have yet devoured him; he is still just lying at the tents by the ship of Achilles, and though it is now twelve days that he has lain there, his flesh is not wasted nor have the worms eaten him although they feed on warriors. At daybreak Achilles drags him cruelly round the sepulchre of his dear comrade, but it does him no hurt. You should come yourself and see how he lies fresh as dew, with the blood all washed away, and his wounds every one of them closed though many pierced him with their spears. Such care have the blessed gods taken of your brave son, for he was dear to them beyond all measure.”

The old man was comforted as he heard him and said, “My son, see what a good thing it is to have made due offerings to the immortals; for as sure as that he was born my son never forgot the gods that hold Olympus, and now they requite it to him even in death. Accept therefore at my hands this goodly chalice; guard me and with heaven’s help guide me till I come to the tent of the son of Peleus.”

Then answered the slayer of Argus, guide and guardian, “Sir, you are tempting me and playing upon my youth, but you shall not move me, for you are offering me presents without the knowledge of Achilles whom I fear and hold it great guilt to defraud, lest some evil presently befall me; but as your guide I would go with you even to Argos itself, and would guard you so carefully whether by sea or land, that no one should attack you through making light of him who was with you.”

The bringer of good luck then sprang on to the chariot, and seizing the whip and reins he breathed fresh spirit into the mules and horses. When they reached the trench and the wall that was before the ships, those who were on guard had just been getting their suppers, and the slayer of Argus threw them all into a deep sleep. Then he drew back the bolts to open the gates, and took Priam inside with the treasure he had upon his waggon. Ere long they came to the lofty dwelling of the son of Peleus for which the Myrmidons had cut pine and which they had built for their king; when they had built it they thatched it with coarse tussock-grass which they had mown out on the plain, and all round it they made a large courtyard, which was fenced with stakes set close together. The gate was barred with a single bolt of pine which it took three men to force into its place, and three to draw back so as to open the gate, but Achilles could draw it by himself. Mercury opened the gate for the old man, and brought in the treasure that he was taking with him for the son of Peleus. Then he sprang from the chariot on to the ground and said, “Sir, it is I, immortal Mercury, that am come with you, for my father sent me to escort you. I will now leave you, and will not enter into the presence of Achilles, for it might anger him that a god should befriend mortal men thus openly. Go you within, and embrace the knees of the son of Peleus: beseech him by his father, his lovely mother, and his son; thus you may move him.”

With these words Mercury went back to high Olympus. Priam sprang from his chariot to the ground, leaving Idaeus where he was, in charge of the mules and horses. The old man went straight into the house where Achilles, loved of the gods, was sitting. There he found him with his men seated at a distance from him: only two, the hero Automedon, and Alcimus of the race of Mars, were busy in attendance about his person, for he had but just done eating and drinking, and the table was still there. King Priam entered without their seeing him, and going right up to Achilles he clasped his knees and kissed the dread murderous hands that had slain so many of his sons.

As when some cruel spite has befallen a man that he should have killed some one in his own country, and must fly to a great man’s protection in a land of strangers, and all marvel who see him, even so did Achilles marvel as he beheld Priam. The others looked one to another and marvelled also, but Priam besought Achilles saying, “Think of your father, O Achilles like unto the gods, who is such even as I am, on the sad threshold of old age. It may be that those who dwell near him harass him, and there is none to keep war and ruin from him. Yet when he hears of you being still alive, he is glad, and his days are full of hope that he shall see his dear son come home to him from Troy; but I, wretched man that I am, had the bravest in all Troy for my sons, and there is not one of them left. I had fifty sons when the Achaeans came here; nineteen of them were from a single womb, and the others were borne to me by the women of my household. The greater part of them has fierce Mars laid low, and Hector, him who was alone left, him who was the guardian of the city and ourselves, him have you lately slain; therefore I am now come to the ships of the Achaeans to ransom his body from you with a great ransom. Fear, O Achilles, the wrath of heaven; think on your own father and have compassion upon me, who am the more pitiable, for I have steeled myself as no man yet has ever steeled himself before me, and have raised to my lips the hand of him who slew my son.”

Thus spoke Priam, and the heart of Achilles yearned as he bethought him of his father. He took the old man’s hand and moved him gently away. The two wept bitterly-Priam, as he lay at Achilles’ feet, weeping for Hector, and Achilles now for his father and now for Patroclus, till the house was filled with their lamentation. But when Achilles was now sated with grief and had unburthened the bitterness of his sorrow, he left his seat and raised the old man by the hand, in pity for his white hair and beard; then he said, “Unhappy man, you have indeed been greatly daring; how could you venture to come alone to the ships of the Achaeans, and enter the presence of him who has slain so many of your brave sons? You must have iron courage: sit now upon this seat, and for all our grief we will hide our sorrows in our hearts, for weeping will not avail us. The immortals know no care, yet the lot they spin for man is full of sorrow; on the floor of Jove’s palace there stand two urns, the one filled with evil gifts, and the other with good ones. He for whom Jove the lord of thunder mixes the gifts he sends, will meet now with good and now with evil fortune; but he to whom Jove sends none but evil gifts will be pointed at by the finger of scorn, the hand of famine will pursue him to the ends of the world, and he will go up and down the face of the earth, respected neither by gods nor men. Even so did it befall Peleus; the gods endowed him with all good things from his birth upwards, for he reigned over the Myrmidons excelling all men in prosperity and wealth, and mortal though he was they gave him a goddess for his bride. But even on him too did heaven send misfortune, for there is no race of royal children born to him in his house, save one son who is doomed to die all untimely; nor may I take care of him now that he is growing old, for I must stay here at Troy to be the bane of you and your children. And you too, O Priam, I have heard that you were aforetime happy. They say that in wealth and plenitude of offspring you surpassed all that is in Lesbos, the realm of Makar to the northward, Phrygia that is more inland, and those that dwell upon the great Hellespont; but from the day when the dwellers in heaven sent this evil upon you, war and slaughter have been about your city continually. Bear up against it, and let there be some intervals in your sorrow. Mourn as you may for your brave son, you will take nothing by it. You cannot raise him from the dead, ere you do so yet another sorrow shall befall you.”

And Priam answered, “O king, bid me not be seated, while Hector is still lying uncared for in your tents, but accept the great ransom which I have brought you, and give him to me at once that I may look upon him. May you prosper with the ransom and reach your own land in safety, seeing that you have suffered me to live and to look upon the light of the sun.”

Achilles looked at him sternly and said, “Vex me, sir, no longer; I am of myself minded to give up the body of Hector. My mother, daughter of the old man of the sea, came to me from Jove to bid me deliver it to you. Moreover I know well, O Priam, and you cannot hide it, that some god has brought you to the ships of the Achaeans, for else, no man however strong and in his prime would dare to come to our host; he could neither pass our guard unseen, nor draw the bolt of my gates thus easily; therefore, provoke me no further, lest I sin against the word of Jove, and suffer you not, suppliant though you are, within my tents.”

The old man feared him and obeyed. Then the son of Peleus sprang like a lion through the door of his house, not alone, but with him went his two squires Automedon and Alcimus who were closer to him than any others of his comrades now that Patroclus was no more. These unyoked the horses and mules, and bade Priam’s herald and attendant be seated within the house. They lifted the ransom for Hector’s body from the waggon, but they left two mantles and a goodly shirt, that Achilles might wrap the body in them when he gave it to be taken home. Then he called to his servants and ordered them to wash the body and anoint it, but he first took it to a place where Priam should not see it, lest if he did so, he should break out in the bitterness of his grief, and enrage Achilles, who might then kill him and sin against the word of Jove. When the servants had washed the body and anointed it, and had wrapped it in a fair shirt and mantle, Achilles himself lifted it on to a bier, and he and his men then laid it on the waggon. He cried aloud as he did so and called on the name of his dear comrade, “Be not angry with me, Patroclus,” he said, “if you hear even in the house of Hades that I have given Hector to his father for a ransom. It has been no unworthy one, and I will share it equitably with you.”

Achilles then went back into the tent and took his place on the richly inlaid seat from which he had risen, by the wall that was at right angles to the one against which Priam was sitting. “Sir,” he said, “your son is now laid upon his bier and is ransomed according to desire; you shall look upon him when you take him away at daybreak; for the present let us prepare our supper. Even lovely Niobe had to think about eating, though her twelve children-six daughters and six lusty sons-had been all slain in her house. Apollo killed the sons with arrows from his silver bow, to punish Niobe, and Diana slew the daughters, because Niobe had vaunted herself against Leto; she said Leto had borne two children only, whereas she had herself borne many-whereon the two killed the many. Nine days did they lie weltering, and there was none to bury them, for the son of Saturn turned the people into stone; but on the tenth day the gods in heaven themselves buried them, and Niobe then took food, being worn out with weeping. They say that somewhere among the rocks on the mountain pastures of Sipylus, where the nymphs live that haunt the river Achelous, there, they say, she lives in stone and still nurses the sorrows sent upon her by the hand of heaven. Therefore, noble sir, let us two now take food; you can weep for your dear son hereafter as you are bearing him back to Ilius-and many a tear will he cost you.”

With this Achilles sprang from his seat and killed a sheep of silvery whiteness, which his followers skinned and made ready all in due order. They cut the meat carefully up into smaller pieces, spitted them, and drew them off again when they were well roasted. Automedon brought bread in fair baskets and served it round the table, while Achilles dealt out the meat, and they laid their hands on the good things that were before them. As soon as they had had enough to eat and drink, Priam, descendant of Dardanus, marvelled at the strength and beauty of Achilles for he was as a god to see, and Achilles marvelled at Priam as he listened to him and looked upon his noble presence. When they had gazed their fill Priam spoke first. “And now, O king,” he said, “take me to my couch that we may lie down and enjoy the blessed boon of sleep. Never once have my eyes been closed from the day your hands took the life of my son; I have grovelled without ceasing in the mire of my stable-yard, making moan and brooding over my countless sorrows. Now, moreover, I have eaten bread and drunk wine; hitherto I have tasted nothing.”

As he spoke Achilles told his men and the women servants to set beds in the room that was in the gatehouse, and make them with good red rugs, and spread coverlets on the top of them with woollen cloaks for Priam and Idaeus to wear. So the maids went out carrying a torch and got the two beds ready in all haste. Then Achilles said laughingly to Priam, “Dear sir, you shall lie outside, lest some counsellor of those who in due course keep coming to advise with me should see you here in the darkness of the flying night, and tell it to Agamemnon. This might cause delay in the delivery of the body. And now tell me and tell me true, for how many days would you celebrate the funeral rites of noble Hector? Tell me, that I may hold aloof from war and restrain the host.”

And Priam answered, “Since, then, you suffer me to bury my noble son with all due rites, do thus, Achilles, and I shall be grateful. You know how we are pent up within our city; it is far for us to fetch wood from the mountain, and the people live in fear. Nine days, therefore, will we mourn Hector in my house; on the tenth day we will bury him and there shall be a public feast in his honour; on the eleventh we will build a mound over his ashes, and on the twelfth, if there be need, we will fight.”

And Achilles answered, “All, King Priam, shall be as you have said. I will stay our fighting for as long a time as you have named.”

As he spoke he laid his hand on the old man’s right wrist, in token that he should have no fear; thus then did Priam and his attendant sleep there in the forecourt, full of thought, while Achilles lay in an inner room of the house, with fair Briseis by his side.

And now both gods and mortals were fast asleep through the livelong night, but upon Mercury alone, the bringer of good luck, sleep could take no hold for he was thinking all the time how to get King Priam away from the ships without his being seen by the strong force of sentinels. He hovered therefore over Priam’s head and said, “Sir, now that Achilles has spared your life, you seem to have no fear about sleeping in the thick of your foes. You have paid a great ransom, and have received the body of your son; were you still alive and a prisoner the sons whom you have left at home would have to give three times as much to free you; and so it would be if Agamemnon and the other Achaeans were to know of your being here.”

When he heard this the old man was afraid and roused his servant. Mercury then yoked their horses and mules, and drove them quickly through the host so that no man perceived them. When they came to the ford of eddying Xanthus, begotten of immortal Jove, Mercury went back to high Olympus, and dawn in robe of saffron began to break over all the land. Priam and Idaeus then drove on toward the city lamenting and making moan, and the mules drew the body of Hector. No one neither man nor woman saw them, till Cassandra, fair as golden Venus standing on Pergamus, caught sight of her dear father in his chariot, and his servant that was the city’s herald with him. Then she saw him that was lying upon the bier, drawn by the mules, and with a loud cry she went about the city saying, “Come hither Trojans, men and women, and look on Hector; if ever you rejoiced to see him coming from battle when he was alive, look now on him that was the glory of our city and all our people.”

At this there was not man nor woman left in the city, so great a sorrow had possessed them. Hard by the gates they met Priam as he was bringing in the body. Hector’s wife and his mother were the first to mourn him: they flew towards the waggon and laid their hands upon his head, while the crowd stood weeping round them. They would have stayed before the gates, weeping and lamenting the livelong day to the going down of the sun, had not Priam spoken to them from the chariot and said, “Make way for the mules to pass you. Afterwards when I have taken the body home you shall have your fill of weeping.”

On this the people stood asunder, and made a way for the waggon. When they had borne the body within the house they laid it upon a bed and seated minstrels round it to lead the dirge, whereon the women joined in the sad music of their lament. Foremost among them all Andromache led their wailing as she clasped the head of mighty Hector in her embrace. “Husband,” she cried, “you have died young, and leave me in your house a widow; he of whom we are the ill-starred parents is still a mere child, and I fear he may not reach manhood. Ere he can do so our city will be razed and overthrown, for you who watched over it are no more-you who were its saviour, the guardian of our wives and children. Our women will be carried away captives to the ships, and I among them; while you, my child, who will be with me will be put to some unseemly tasks, working for a cruel master. Or, may be, some Achaean will hurl you (O miserable death) from our walls, to avenge some brother, son, or father whom Hector slew; many of them have indeed bitten the dust at his hands, for your father’s hand in battle was no light one. Therefore do the people mourn him. You have left, O Hector, sorrow unutterable to your parents, and my own grief is greatest of all, for you did not stretch forth your arms and embrace me as you lay dying, nor say to me any words that might have lived with me in my tears night and day for evermore.”

Bitterly did she weep the while, and the women joined in her lament. Hecuba in her turn took up the strains of woe. “Hector,” she cried, “dearest to me of all my children. So long as you were alive the gods loved you well, and even in death they have not been utterly unmindful of you; for when Achilles took any other of my sons, he would sell him beyond the seas, to Samos Imbrus or rugged Lemnos; and when he had slain you too with his sword, many a time did he drag you round the sepulchre of his comrade-though this could not give him life-yet here you lie all fresh as dew, and comely as one whom Apollo has slain with his painless shafts.”

Thus did she too speak through her tears with bitter moan, and then Helen for a third time took up the strain of lamentation. “Hector,” said she, “dearest of all my brothers-in-law-for I am wife to Alexandrus who brought me hither to Troy-would that I had died ere he did so-twenty years are come and gone since I left my home and came from over the sea, but I have never heard one word of insult or unkindness from you. When another would chide with me, as it might be one of your brothers or sisters or of your brothers’ wives, or my mother-in-law-for Priam was as kind to me as though he were my own father-you would rebuke and check them with words of gentleness and goodwill. Therefore my tears flow both for you and for my unhappy self, for there is no one else in Troy who is kind to me, but all shrink and shudder as they go by me.”

She wept as she spoke and the vast crowd that was gathered round her joined in her lament. Then King Priam spoke to them saying, “Bring wood, O Trojans, to the city, and fear no cunning ambush of the Argives, for Achilles when he dismissed me from the ships gave me his word that they should not attack us until the morning of the twelfth day.”

Forthwith they yoked their oxen and mules and gathered together before the city. Nine days long did they bring in great heaps of wood, and on the morning of the tenth day with many tears they took brave Hector forth, laid his dead body upon the summit of the pile, and set the fire thereto. Then when the child of morning, rosy-fingered dawn, appeared on the eleventh day, the people again assembled, round the pyre of mighty Hector. When they were got together, they first quenched the fire with wine wherever it was burning, and then his brothers and comrades with many a bitter tear gathered his white bones, wrapped them in soft robes of purple, and laid them in a golden urn, which they placed in a grave and covered over with large stones set close together. Then they built a barrow hurriedly over it keeping guard on every side lest the Achaeans should attack them before they had finished. When they had heaped up the barrow they went back again into the city, and being well assembled they held high feast in the house of Priam their king.

Thus, then, did they celebrate the funeral of Hector tamer of horses.