CÂY GAI

THE FLAX

T

Cây Gai đương độ trổ bông; những bông hoa nhỏ nhắn màu xanh biếc, mỏng manh tựa cánh bướm đêm. Nắng rọi sưởi ấm thân cành, mưa tuôn tưới tắm mát lành; với Cây Gai, điều ấy cũng dễ chịu hệt như những đứa trẻ nhỏ được tắm gội sạch sẽ rồi đón nhận nụ hôn dịu dàng từ người mẹ. Nhờ thế mà bọn trẻ trông xinh xắn hơn nhiều, và Cây Gai cũng chẳng ngoại lệ.

"Người ta khen tôi trông vô cùng rạng rỡ," Cây Gai reo lên, "họ bảo tôi thanh mảnh, vươn cao, ngày sau chắc hẳn dệt nên tấm vải lanh tuyệt mỹ. Tôi mới may mắn làm sao! Thật hạnh phúc biết mấy khi mình sinh ra mang lại ích lợi cho đời. Ánh nắng ban mai mới mơn trớn làm sao, và cơn mưa sao mà ngọt ngào, mát rượi đến thế! Niềm hân hoan đang căng tràn trong tôi; có lẽ trên thế gian này, chẳng ai nếm trải niềm hạnh phúc bằng tôi lúc này."

"À, ừ, hẳn là vậy rồi," Cây Dương Xỉ thủng thẳng đáp, "nhưng cậu chưa nếm đủ vị đời đâu, chẳng bù cho tôi, trên mình đầy những mắt sần sùi cơ"; dứt lời, bác ta cất lên một khúc ca ảo não:

"Snip, snap, snurre,1
Basse lurre.
Khúc ca nay đã tàn."

"Không, chưa tàn đâu," Cây Gai quả quyết. "Ngày mai nắng lại lên hay mưa lại tuôn rơi. Tôi cảm nhận được mình đang lớn lên, đương độ nở hoa rực rỡ. Tôi là sinh linh hạnh phúc nhất cõi trần, bởi một mai tôi sẽ trở thành một điều gì đó thật hữu ích."

Thế rồi, một ngày nọ có những người tìm đến, họ túm chặt lấy Cây Gai và nhổ bật nó lên tận gốc rễ. Chao ôi, đau đớn thấu xương! Sau đó, họ lại dìm đầu nó xuống nước, tựa hồ như muốn dìm cho chết đuối, rồi lại hơ nó kề sát bên ngọn lửa như thể sắp mang đi thui. Những điều ấy thảy đều kinh khủng khôn tả.

"Tôi nào dám mong đợi một đời chỉ toàn nhung lụa ấm êm," Cây Gai thầm nhủ. "Chỉ khi đã nếm trải đủ đắng cay ngọt bùi, tôi mới có thể trở nên khôn ngoan." Và quả thực, gian truân hãy còn xếp hàng chờ nó phía trước. Người ta ngâm, người ta nướng, người ta đập sờn, người ta chải tước nó tả tơi; thành thử nó cũng chẳng rành người ta đang giở những trò gì với cái thân mình nữa. Cuối cùng, nó bị tống lên guồng quay tơ. "Vù, vù," bánh xe quay tít thò lò, cuồng loạn đến nỗi Cây Gai chẳng còn gom nổi những dòng suy nghĩ của mình.

"Chà, dẫu sao tôi cũng đã có một thời vô cùng hạnh phúc," nó tự an ủi giữa cơn đau đứt ruột, "và tôi phải thấy mãn nguyện với những ngày tháng tốt đẹp đã qua." Và nó cứ ôm giữ lòng tri túc ấy, cho đến tận lúc bị ném lên khung cửi, dệt thành một tấm vải lanh trắng muốt đẹp tuyệt trần. Người ta đã dùng toàn bộ Cây Gai, không bỏ sót mảy may một nhánh nào, chỉ để dệt nên bức lụa lanh độc nhất này.

"Chao ôi, kỳ diệu làm sao," Cây Gai reo lên. "Tôi làm sao dám tin số phận lại ưu ái mình đến nhường này. Bác Dương Xỉ quả đã không nói xằng khi hát,

'Snip, snap, snurre,
Basse lurre.'

Nhưng tôi dám chắc bài ca kia hãy chưa khép lại đâu; mọi sự chỉ mới vừa mới bắt đầu thôi. Lạ kỳ thay, sau ngần ấy đọa đày tủi nhục, rốt cuộc tôi lại trở thành một tạo tác giá trị đến thế! Quả tình tôi là kẻ phước hạnh nhất thế gian-thật rắn rỏi làm sao, lại đẹp đẽ nhường nào. Trông tôi mới trắng trẻo, nuột nà, thướt tha làm sao! Phước phần này ăn đứt cái thuở tôi chỉ là một cái cây trổ hoa quèn. Dạo ấy thi thoảng mới được ông trời rủ lòng ban cho chút nước mưa; còn bây giờ, người ta cứ cung phụng và o bế tôi từng li từng tí. Cứ mỗi độ hừng đông, cô hầu gái lại nâng niu lật mình tôi lại, và đến chiều tà, tôi lại được tưới tắm mát lành từ chiếc bình xinh xắn. Chẳng những thế, phu nhân của ngài mục sư còn để mắt đến tôi, hết lời ngợi ca tôi là tấm vải lanh diễm lệ nhất trong toàn cõi giáo xứ. Phước hạnh trần đời dường như đã viên mãn ở đây rồi, tôi chẳng thể nào hạnh phúc hơn lúc này được nữa."

Ít lâu sau, người ta mang tấm vải lanh vào nhà, dùng kéo cắt xén, xé toạc thành từng mảnh nhỏ rồi lại lấy những mũi kim nhọn hoắt đâm xuyên qua. Trải nghiệm ấy hẳn nhiên chẳng lấy gì làm êm ái, nhưng rốt cuộc, tấm vải cũng được khâu thành mười hai món y phục thiết yếu mà bất cứ ai cũng phải khoác lên người. "Thấy chưa nào!" Cây Gai reo lên, "Tôi đã trở nên vô cùng quan trọng rồi! Đây hẳn là định mệnh của tôi; quả là một đặc ân thiêng liêng. Giờ đây tôi đã có thể góp chút ích lợi cho đời, đúng như cái lẽ vốn dĩ phải thế; và đó cũng là con đường duy nhất dẫn lối đến hạnh phúc. Dẫu giờ đây có bị chia năm xẻ bảy thành mười hai mảnh, thì rốt cuộc cả tá này vẫn đồng điệu và là một thể thống nhất. Thật đúng là một vận may diệu kỳ hiếm thấy!"

Năm tháng thoi đưa, và rồi tấm vải lanh ngày nào cũng trở nên sờn rách đến mức tưởng chừng những sợi chỉ chẳng còn níu giữ nổi nhau. "Sắp kết thúc thật rồi," những mảnh vải khẽ khàng bảo nhau. "Chúng ta khao khát được nương tựa vào nhau thêm chút nữa, nhưng ước ao những điều viển vông thì phỏng có ích gì." Thế rồi, chúng tơi tả rã ra thành những mảnh giẻ rách rưới. Chúng đinh ninh mọi thứ thế là chấm hết, bởi người ta xé chúng ra làm muôn mảnh vụn, ngâm vào nước, nghiền nhuyễn thành bột rồi lại đem phơi khô2. Chớp mắt một cái, khi chưa kịp nhận ra chuyện gì đang xảy ra, chúng bỗng thấy mình đã hóa thành những tờ giấy trắng ngần tuyệt mỹ. "Chà, giờ thì, quả là một sự ngạc nhiên kỳ thú-một niềm bất ngờ đầy vinh quang!" Giấy hân hoan thốt lên. "Giờ đây tôi còn tinh khôi và thanh tao hơn bao giờ hết. Ai mà biết được những điều tuyệt diệu nào sẽ được nắn nót viết lên tôi đây? Thật là một phước lành to lớn!" Và sự thật đúng là như vậy, bởi người ta đã viết lên nó những câu chuyện hay nhất và những vần thơ đẹp đẽ nhất. Cả thảy chỉ có duy nhất một vệt mực lỡ nhòe, và đó quả là một sự may mắn hiếm có. Về sau, người đời say sưa lắng nghe những câu chuyện và những vần thơ ấy, để rồi trở nên thông thái và tốt đẹp hơn; bởi lẽ mọi điều được chép lại trên đó đều ẩn chứa những ý nghĩa uyên thâm, sâu sắc, và chuyên chở một niềm ân sủng vô ngần.

"Khi còn là một đóa hoa xanh bé bỏng rung rinh giữa đồng nội, tôi chưa từng mường tượng ra một phép màu thế này," Giấy thủ thỉ. "Làm sao tôi có thể ngờ rằng một ngày kia, mình lại trở thành hiện thân mang tri thức và niềm vui đến cho nhân loại chứ? Chính bản thân tôi cũng chẳng tài nào hiểu nổi, nhưng điều kỳ diệu ấy lại là sự thật rành rành. Có trời mới thấu, tôi vốn dĩ chẳng làm gì ngoài việc dốc chút sức mọn để sinh tồn theo lẽ tự nhiên; vậy mà tôi lại được nâng niu đưa dắt từ niềm hạnh phúc và vinh dự này đến niềm vinh dự và hạnh phúc khác. Cứ mỗi bận ngỡ rằng khúc hoan ca đã khép lại, thì ngay sau đó, một chân trời mới cao cả và rực rỡ hơn lại mở ra trước mắt. Giờ thì tôi đoán chừng mình sẽ được cử đi chu du khắp thế gian, để nhân loại ở mọi nơi đều có thể chiêm nghiệm tôi. Chắc chắn là vậy rồi, bởi giờ đây tôi đang mang trên mình những tư tưởng huy hoàng hơn gấp bội so với những cánh hoa mỏng manh thuở trước. Tôi chưa bao giờ hạnh phúc đến nhường này."

Thế nhưng tờ giấy chẳng hề lên đường chu du. Nó được mang tới xưởng in, nơi tất cả những con chữ ghi trên mình nó được sắp xếp thành từng hàng ngay ngắn để đúc kết thành một cuốn sách-hay nói đúng hơn là hàng trăm cuốn sách-bởi vì sẽ có nhiều người tìm thấy niềm vui và lợi lạc từ một cuốn sách in hơn là từ một trang bản thảo viết tay; và dĩ nhiên, nếu người ta gửi một tờ giấy đi chu du thiên hạ, nó hẳn sẽ mòn vẹt đi rách nát trước khi đi được đến nửa đường.

"Đúng rồi, đó chắc chắn là một kế hoạch vô cùng khôn ngoan," tờ giấy mang chữ viết tự đắc nói; "tôi quả thực chưa từng nghĩ sâu xa đến thế. Tôi sẽ ở lại chốn này và được tôn vinh như một người ông đáng kính, bởi tôi đích thị là ông nội của tất thảy những cuốn sách mới toanh kia. Chúng sẽ mang lại biết bao điều tốt đẹp. Dẫu chẳng thể chu du nay đây mai đó như chúng, nhưng người đã chắp bút ra tất cả những điều này đã luôn đắm đuối nhìn tôi khi từng con chữ tuôn trào từ ngòi bút của ông ấy để in dấu lên bề mặt tôi. Suy cho cùng, tôi vẫn là kẻ được vinh danh nhiều nhất."

Thế rồi người ta bó tờ giấy lại thành một tệp cùng vô số những tờ giấy khác, và ném tuột vào một cái thùng phế liệu đặt trong khu giặt giũ.

"Sau chuỗi ngày làm việc vất vả, nghỉ ngơi đôi chút cũng thật tốt," Giấy tự nhủ, "và đây chính là lúc tuyệt vời nhất để tôi thu liễm lại những suy tư của riêng mình. Giờ đây, lần đầu tiên trong đời, tôi có dịp được chiêm nghiệm những gì ẩn giấu sâu bên trong chính mình; và việc thấu hiểu bản thân mới đích thực là sự thăng hoa thực sự. Chẳng biết rồi người ta sẽ làm gì với tôi tiếp đây nhỉ? Hẳn là tôi sẽ lại được bước lên một tầm cao mới thôi. Suy cho cùng thì, cho đến nay tôi vẫn luôn luôn thăng tiến, tôi hiểu quá rõ quy luật ấy mà."

Một ngày kia, toàn bộ số giấy trong thùng được lôi ra và chất vào lò sưởi để thiêu rụi. Người ta bảo, mớ giấy này đã viết chằng chịt chữ nghĩa, chẳng thể đem bán cho tiệm tạp hóa để gói bơ hay bọc đường được nữa. Lũ trẻ trong nhà xúm xít quanh lò ngắm nghía ngọn lửa, bởi giấy khi bùng cháy bao giờ cũng tỏa ra một vẻ đẹp rực rỡ. Và sau đó, giữa lớp tro tàn mỏng mảnh, ngần ấy tia lửa đỏ rực bắt đầu rượt đuổi nhau, chớp lóe chỗ này chỗ nọ, thoăn thoắt như những cơn gió. Lũ trẻ hay gọi cảnh tượng đó là bầy học trò ùa ra lúc tan trường, còn tia lửa muộn màng nhất chính là ông thầy giáo3. Nhiều bận chúng cứ ngỡ tia lửa cuối cùng đã tắt, thế là một đứa lại reo lên: "Kìa, thầy giáo ra rồi tụi mình ơi!" Nhưng ngay khoảnh khắc tiếp theo, một tia lửa khác lại bất thần lóe sáng lung linh và rực rỡ. Bọn trẻ khát khao muốn biết tất cả những tia lửa ấy rốt cuộc đã bay đi đâu! Biết đâu đấy, một ngày nào đó chúng sẽ khám phá ra điều bí mật này.

Cả bó giấy đã nằm gọn trong ngọn lửa, bốc cháy hừng hực. "Ôi!" - Giấy khẽ thốt lên khi bùng thành một ngọn lửa chói lòa. "Ôi!" - Bị thiêu rụi quả thực chẳng phải là cảm giác dễ chịu chút nào. Thế nhưng, khi tất thảy đều cuộn mình trong hơi nóng rực lửa, những tia sáng lại kiêu hãnh vút bay lên không trung, vươn cao hơn bất cứ nhành hoa biếc mỏng manh nào mà Cây Gai từng rướn mình tới, và chúng lấp lánh thứ ánh sáng huy hoàng mà ngay cả tấm vải lanh trắng muốt thuở nào cũng chưa từng có được. Mọi nét chữ viết ra đều rực đỏ lên trong chốc lát, và toàn bộ ngôn từ lẫn những dòng suy tưởng đều thăng hoa, hóa thành lửa đỏ rực rỡ.

"Bây giờ, tôi vút bay thẳng lên ánh dương rực rỡ!" một giọng nói cất lên từ giữa ngọn lửa. Và rồi, tưởng chừng như có đến hàng vạn thanh âm cùng cất lời hô ứng, ngọn lửa bùng lên mạnh mẽ, lao vút qua ống khói để thoát ra ngoài không trung. Kế đó, vô vàn những sinh linh bé nhỏ hiện ra, nhiều tựa như những nụ hoa từng bừng nở trên thân Cây Gai thuở trước. Chúng vô hình trước ánh nhìn của người phàm, khẽ khàng bay lượn phía trên bọn trẻ. Chúng còn thanh tao và mỏng manh hơn cả những đóa hoa xanh biếc từng sinh ra mình. Khi ánh lửa lụi tàn và những tờ giấy chỉ còn lại một nắm tro đen, bầy sinh linh bé nhỏ ấy bắt đầu khiêu vũ. Gót chân vô hình của chúng lướt đến đâu, những vệt lửa đỏ rực lại lóe sáng lấp lánh đến đó.

"Đám học trò tan trường cả rồi, và thầy giáo là người nán lại cuối cùng," bọn trẻ reo lên. Thật là một trò chơi vui nhộn. Thế rồi, chúng cất cao tiếng hát trên đống tro tàn:

"Snip, snap, snurre,
Basse lurre.
Bài ca kết thúc rồi."

Thế nhưng, những sinh linh vô hình bé nhỏ lại thì thầm: "Bài ca của chúng ta chưa bao giờ kết thúc đâu các em ạ; điều tuyệt diệu nhất vẫn còn đang chờ đợi ở phía trước."

Ngặt nỗi, bọn trẻ chẳng thể nghe, cũng chẳng tài nào thấu hiểu được những lời ấy. Mà âu cũng là lẽ phải, bởi trẻ thơ thì đâu cần phải tường tận mọi lẽ trên đời.

  1. Một cụm từ vô nghĩa trong đồng dao Bắc Âu, thường được dùng để khép lại một câu chuyện cổ tích, mang ý nghĩa báo hiệu 'câu chuyện đến đây là hết'. ↩

  2. Chi tiết này phản ánh phương pháp làm giấy phổ biến ở châu Âu trước thế kỷ 20: giấy chất lượng cao được sản xuất bằng cách tái chế giẻ rách (như vải lanh, cotton) thay vì dùng bột gỗ công nghiệp như ngày nay. ↩

  3. Một trò chơi tưởng tượng quen thuộc của trẻ em Đan Mạch thời xưa khi nhìn những đốm lửa tàn chạy trên mặt giấy cháy. Đốm lửa tắt cuối cùng được ví như người thầy giáo luôn là người nán lại trường muộn nhất. ↩