CHƯƠNG XVIII: VANIKORO

Cảnh tượng kinh hoàng ấy như một điềm báo trước cho hàng loạt thảm họa hàng hải mà chiếc Nautilus định mệnh sẽ còn bắt gặp trên hải trình của nó. Chừng nào tàu còn luồn lách qua những vùng biển nhộn nhịp tàu bè qua lại, chúng tôi còn thường xuyên nhìn thấy vô vàn xác tàu đắm đang rữa nát dưới đáy sâu thẳm. Còn ở những tầng đáy sâu hơn nữa, phơi mình ra đó là súng đại bác, đạn pháo, mỏ neo, dây xích cùng hàng ngàn vật dụng bằng sắt đã hoen gỉ, bị đại dương bào mòn theo năm tháng. Thế nhưng, vào ngày 11 tháng Mười hai, chúng tôi đã bỏ lại những tàn tích ấy để chiêm ngưỡng Quần đảo Pomotou, hay "nhóm đảo hiểm nghèo" theo cách gọi xưa kia của Bougainville. Quần đảo trải dài suốt 500 dặm từ hướng Đông - Đông Nam sang Tây - Tây Bắc, kéo dài từ đảo Ducie đến tận đảo Lazareff. Ôm trọn một diện tích rộng chừng 370 dặm vuông, quần đảo này được bồi đắp từ sáu mươi nhóm đảo nhỏ, nổi bật trong số đó là nhóm đảo Gambier hiện đang thuộc quyền kiểm soát của nước Pháp. Những hòn đảo san hô này vẫn đang vươn mình lên một cách chậm rãi nhưng không ngừng nghỉ, kết tinh từ nỗ lực âm thầm mỗi ngày của các loài polyp. Rồi đây, một ngày nào đó, dải đất mới này sẽ vươn mình nối liền với các nhóm đảo lân cận, để từ đó một lục địa thứ năm sẽ thành hình, trải dài từ New Zealand và New Caledonia vươn đến tận quần đảo Marquesas.

Một ngày nọ, khi tôi mang giả thuyết này ra chia sẻ cùng thuyền trưởng Nemo, ngài chỉ đáp lại bằng một giọng điệu lạnh lùng:

"Trái đất chẳng cần thêm những lục địa mới, thứ nó cần là những con người mới."

Theo dòng hải lưu xui khiến, chiếc Nautilus tiến về phía đảo Clermont-Tonnere, một trong những hòn đảo mang vẻ đẹp kỳ thú nhất của cả quần đảo, từng được thuyền trưởng Bell trên tàu Minerva khám phá vào năm 1822. Lần này, tôi đã có cơ hội nghiên cứu cặn kẽ hệ thống san hô lỗ, chính là những nhà kiến trúc đại tài đã kiến tạo nên các hòn đảo giữa đại dương mênh mông này.

San hô lỗ (vốn không nên nhầm lẫn với san hô thông thường) sở hữu một lớp mô được bao bọc bởi lớp vỏ đá vôi. Chính những biến đổi đa dạng trong cấu trúc ấy đã khiến ngài Milne Edwards, người thầy vô cùng đáng kính của tôi, phải dày công phân loại chúng thành năm nhóm riêng biệt. Những vi sinh vật do các polyp biển tiết ra chung sống thành hàng triệu cá thể sâu dưới đáy tế bào của chúng. Rồi từng lớp cặn đá vôi mà chúng chắt chiu sẽ dần hóa đá, tạo thành những rạn đá ngầm vững chãi và vươn mình thành vô vàn hòn đảo lớn nhỏ. Tại một số nơi, chúng đan kết thành một vòng tròn hoàn mỹ, ôm trọn lấy một hồ nước tĩnh lặng xen giữa đất liền, chỉ rẽ vài khe hở để lén lút hòa mình với biển cả. Ở một vùng khác, chúng lại vươn mình cản sóng, tựa như những rạn san hô chắn sóng bảo vệ bờ biển New Caledonia và muôn vàn đảo Pomoton khác. Còn tại những nơi như Reunion hay Maurice, chúng kiêu hãnh dựng lên những rạn san hô viền - những bức thành lốm đốm sắc màu dựng đứng hiên ngang, nơi đại dương đạt đến độ sâu thật đáng kinh ngạc.

Cách bờ biển đảo Clermont vài chiều dài dây cáp, tôi thỏa sức chiêm ngưỡng kiệt tác khổng lồ do những người thợ bé nhỏ này cặm cụi dựng nên. Những bức tường thành đồ sộ ấy đặc biệt là công trình của các dòng san hô lỗ có tên gọi như millepora, porites, madrepores hay astraeas. Những loài polyp này vốn dĩ ưa cư ngụ ở những vùng đáy biển gồ ghề chốn nước cạn. Chính vì thế, chúng khởi công xây dựng từ lớp mặt trên cùng, rồi qua thời gian, chúng tự vùi lấp chính mình bằng những mảnh vụn từ lớp dịch tiết đã từng nâng đỡ bản thân. Ít nhất, đó cũng là giả thuyết của Darwin, người đã kiến giải sự hình thành của các đảo san hô vòng (atolls)¹ theo cơ chế này. Theo tôi, đây là một giả thuyết ưu việt hơn hẳn so với quan điểm cho rằng nền móng của những công trình san hô lỗ này vốn dĩ là đỉnh của những ngọn núi hay núi lửa nằm say ngủ dưới mực nước biển chỉ vài feet.

Tôi có thể dễ dàng thu vào tầm mắt mọi ngóc ngách của những bức thành kỳ vĩ này, bởi dẫu chúng đâm sâu xuống theo chiều dọc tới hơn 300 thước, những luồng ánh sáng điện rực rỡ từ con tàu chúng tôi đã xuyên thấu đại dương, thắp sáng cả khối vật chất đá vôi ấy một cách lộng lẫy. Khi Conseil tò mò gặng hỏi tôi về thời gian cần thiết để vươn lên thành những rào chắn khổng lồ dường này, tôi đã khiến cậu vô cùng sửng sốt khi tiết lộ rằng: theo ước tính của các nhà khoa học, chúng chỉ cao thêm vỏn vẹn một phần tám inch sau một thế kỷ dằng dặc.

Về chiều, hình bóng đảo Clermont-Tonnerre dần chìm vào sương mờ phía xa, và tuyến đường của chiếc Nautilus cũng thay đổi rõ rệt. Sau khi vượt qua chí tuyến Nam ở kinh độ 135°, con tàu đổi hướng sang Tây Tây Bắc, một lần nữa tiến sâu vào vùng nhiệt đới. Dẫu cho ánh nắng mùa hè trên kia có chói chang đến mấy, chúng tôi ở đây vẫn không mảy may cảm thấy ngột ngạt. Bởi lẽ, khi lặn sâu từ mười lăm đến hai mươi sải dưới mặt nước, nhiệt độ luôn êm ái duy trì quanh mức mười đến mười hai độ.

Vào ngày 15 tháng Mười hai, chúng tôi bỏ lại phía đông nhóm đảo Societies quyến rũ, cùng hòn đảo Tahiti kiều diễm vốn được mệnh danh là nữ hoàng của Thái Bình Dương. Sáng hôm ấy, hướng mắt về phía đón gió cách đó vài dặm, tôi chiêm ngưỡng những đỉnh núi cao vút của hòn đảo vươn mình đâm toạc trời xanh. Những vùng nước trù phú nơi đây đã hào phóng chiêu đãi bàn ăn của chúng tôi bao thức cá tuyệt hảo, từ cá thu, cá ngừ, cho đến vài loài rắn biển lạ miệng.

Sang đến ngày 25 tháng Mười hai, chiếc Nautilus nhẹ nhàng lướt vào giữa vùng biển New Hebrides. Đây là quần đảo từng được Quiros khám phá vào năm 1606, được Bougainville thám hiểm vào năm 1768, và cuối cùng được Cook đặt cho cái tên như hiện tại vào năm 1773. Cụm đảo này chủ yếu bao gồm chín hòn đảo lớn, nối kết thành một dải đất dài 120 dặm vắt ngang từ Bắc - Bắc Nam xuống tận Nam - Nam Tây, tọa lạc giữa vĩ độ 15° và 2° Nam, kinh độ 164° và 168° Đông. Chúng tôi lướt qua khá gần đảo Aurou. Dưới ánh nắng ban trưa, hòn đảo hiện lên tựa như một khối rừng xanh thẳm khổng lồ, kiêu hãnh đội trên đầu một đỉnh núi sừng sững uy nghi.

Hôm đó là lễ Giáng sinh. Ned Land lộ rõ vẻ tiếc nuối tột cùng. Anh khao khát được đón "Giáng sinh", một ngày lễ tụ họp gia đình thiêng liêng mà những tín đồ Tin Lành vô cùng trân trọng. Về phần mình, tôi đã bặt tin thuyền trưởng Nemo suốt một tuần liền. Mãi cho đến sáng ngày 27, ngài mới bước vào phòng khách lớn. Dáng vẻ của ngài vẫn thản nhiên, tựa như chúng tôi vừa chia tay nhau mới năm phút trước. Lúc bấy giờ, tôi đang mải mê vạch hải trình của chiếc Nautilus trên tấm bản đồ phẳng. Vị thuyền trưởng chậm rãi tiến đến bên cạnh. Ngài đặt ngón tay trỏ lên một chấm nhỏ trên hải đồ, rồi thốt lên vỏn vẹn một từ.

"Vanikoro."

Âm vang của từ ấy mang một sức mạnh kỳ diệu! Đó chính là tên quần đảo nơi nhà thám hiểm La Perouse² vĩnh viễn nằm lại cùng biển khơi! Quá đỗi kinh ngạc, tôi bật hẳn dậy.

"Chiếc Nautilus đã đưa chúng ta đến Vanikoro rồi sao?" tôi dồn dập hỏi.

"Đúng vậy, thưa Giáo sư," thuyền trưởng điềm tĩnh đáp.

"Vậy tôi có thể lên bờ, ghé thăm những hòn đảo nổi danh nơi hai chiếc Boussole và Astrolabe gặp nạn chứ?"

"Nếu ngài muốn, thưa Giáo sư."

"Thế khi nào chúng ta mới cập bến?"

"Chúng ta đã ở đó rồi."

Nghe vậy, tôi vội vã nối gót thuyền trưởng Nemo bước lên boong tàu. Đôi mắt tôi háo hức quét dọc đường chân trời.

Phía Đông Bắc, hai hòn đảo núi lửa nhô lên giữa biển khơi với hình dáng lớn nhỏ khác nhau. Bao bọc lấy chúng là một rạn san hô khổng lồ vươn dài đến bốn mươi dặm. Chúng tôi đã tiến vào rất gần Vanikoro, mảnh đất mà Dumont d'Urville từng đặt cho cái tên Đảo Recherche. Lúc này, con tàu đang neo đậu ngay đối diện cảng nhỏ Vanou, chính xác tại vĩ độ 16° 4′ Nam và kinh độ 164° 32′ Đông. Hòn đảo khoác lên mình một tấm thảm xanh tươi tắn. Mảng xanh ấy trải dài từ tận mép sóng lên đến tận những đỉnh núi mờ sương sâu trong đất liền. Ngự trị trên cùng là ngọn núi Kapogo vươn cao 476 feet, tựa như một chiếc vương miện kiêu hãnh. Chiếc Nautilus, sau khi khéo léo lách qua một eo biển hẹp xuyên qua vành đai đá ngầm bao bọc bên ngoài, nhẹ nhàng trôi giữa những con sóng vỗ bạc đầu. Ở đây, mực nước sâu chừng ba mươi đến bốn mươi sải. Dưới những tán đước xanh um tùm ven bờ, tôi thoáng thấy bóng dáng vài người thổ dân. Họ lộ rõ vẻ sững sờ khi chứng kiến chúng tôi xé sóng tiến vào. Mang một vóc dáng thon dài đen nhánh, thoắt ẩn thoắt hiện giữa làn nước và những cơn gió lộng, hẳn họ đang kinh hãi thầm nghĩ chúng tôi là một loài cá voi khổng lồ quái dị nào đó.

Đúng lúc ấy, thuyền trưởng Nemo cất tiếng hỏi xem tôi biết gì về vụ đắm tàu lịch sử của La Perouse.

"Tôi chỉ biết những thông tin mà thiên hạ vẫn hay truyền tai nhau thôi, thưa thuyền trưởng," tôi thành thật đáp.

"Vậy ngài có phiền kể lại cho tôi nghe những điều mà thiên hạ vẫn hay truyền tai nhau đó không?" ngài khẽ hỏi dồn, giọng điệu pha chút mỉa mai kín đáo.

"Rất sẵn lòng."

Tôi liền thuật lại cho ngài nghe mọi chi tiết được công bố trong các ghi chép cuối cùng của Dumont d'Urville. Dưới đây là một bản tóm lược những gì tôi đã kể.

Năm 1785, vua Louis XVI đã giao phó cho La Perouse cùng vị phó quan của ông, thuyền trưởng de Langle, thực hiện một chuyến viễn du vòng quanh thế giới. Họ giương buồm trên hai con tàu hộ tống mang tên Boussole và Astrolabe. Thế nhưng, biển cả đã vĩnh viễn nuốt chửng họ. Không một tin tức nào lọt về quê nhà. Đến năm 1791, chính phủ Pháp bắt đầu lo ngại sâu sắc về số phận của hai con tàu xấu số. Họ liền trang bị hai chiếc tàu buôn cỡ lớn, Recherche và Esperance. Dưới quyền chỉ huy của Bruni d'Entrecasteaux, đoàn tìm kiếm rời bến Brest vào ngày 28 tháng Chín.

Hai tháng sau, họ nhận được một nguồn tin từ Bowen, thuyền trưởng tàu Albemarle. Ông cho biết người ta đã nhìn thấy nhiều mảnh vỡ xác tàu trôi dạt dọc theo bờ biển New Georgia. Tuy nhiên, D'Entrecasteaux lại tảng lờ manh mối này, phần vì nó quá đỗi mơ hồ. Ông quyết định bẻ lái, nhắm thẳng tới quần đảo Admiralty. Nơi này từng được thuyền trưởng Hunter đề cập trong bản báo cáo như là mồ chôn của La Perouse.

Nỗ lực của họ hoàn toàn vô vọng. Hai con tàu Esperance và Recherche đã lướt qua Vanikoro mà chẳng hề dừng chân. Chuyến đi ấy cuối cùng lại biến thành một thảm kịch. Nó cướp đi sinh mạng của chính D'Entrecasteaux, hai vị trung úy dưới quyền, cùng một số thủy thủ trong đoàn.

Chỉ đến khi thuyền trưởng Dillon xuất hiện, mọi chuyện mới dần sáng tỏ. Vốn là một tay đi biển Thái Bình Dương dạn dày và sắc sảo, ông là người đầu tiên lần ra những dấu vết đắm tàu xác đáng nhất. Ngày 15 tháng Năm năm 1824, chiếc St. Patrick của ông tình cờ đi ngang qua Tikopia, một hòn đảo thuộc quần đảo New Hebrides. Tại đây, một người đàn ông Lascar³ đã chèo thuyền độc mộc cập mạn tàu. Hắn bán cho ông chuôi của một thanh kiếm bằng bạc, trên đốc kiếm còn hằn rõ vài ký tự được khắc tỉ mỉ. Người Lascar kể lại rằng sáu năm về trước, khi lưu lại Vanikoro, hắn từng nhìn thấy hai người châu Âu. Họ là những người sống sót từ các con tàu đã mắc cạn trên rạn san hô cách đó nhiều năm.

Dillon lập tức phán đoán người Lascar đang nhắc đến La Perouse, vị thuyền trưởng mà sự mất tích đã làm rúng động cả thế giới. Ông dốc sức tìm đường đến Vanikoro. Theo lời người Lascar, nơi đó hẳn còn vùi lấp vô số mảnh vỡ của vụ đắm tàu. Đáng tiếc thay, những cơn gió chướng và những dòng thủy triều hung dữ đã chặn đứng bước tiến của ông.

Dillon đành quay mũi tàu trở về Calcutta. Tại đây, ông đã thành công trong việc thu hút sự quan tâm của Hiệp hội Châu Á và Công ty Đông Ấn⁴ về khám phá của mình. Nhờ đó, người ta đã giao phó cho ông một con tàu mang tên Recherche. Ngày 23 tháng Giêng năm 1827, ông lại giương buồm ra khơi cùng một vị đặc phái viên người Pháp.

Sau nhiều lần ghé trạm trên khắp Thái Bình Dương, chiếc Recherche cuối cùng cũng thả neo trước vùng biển Vanikoro vào ngày 7 tháng Bảy năm 1827. Trùng hợp thay, bến đỗ ấy chính là cảng Vanou, nơi chiếc Nautilus của chúng tôi đang dừng chân ngay lúc này.

Ngay tại đó, đoàn thám hiểm đã thu thập được vô số di vật từ xác con tàu xấu số. Họ vớt lên vô số dụng cụ bằng sắt, mỏ neo, ròng rọc, một khẩu súng xoay, và cả một viên đạn đại bác nặng 18 pound. Không chỉ vậy, họ còn tìm thấy những mảnh vỡ của các thiết bị thiên văn, một phần của bức điêu khắc hình vương miện, và đáng giá nhất là một chiếc đồng hồ bằng đồng. Chiếc đồng hồ ấy khắc dòng chữ "Bazin m'a fait" (Bazin đã tạo ra tôi) - dấu ấn đặc trưng của xưởng đúc vũ khí tại Brest vào khoảng năm 1785. Mọi nghi ngờ đã hoàn toàn bị xóa bỏ.

Sau khi điều tra cặn kẽ mọi bề, Dillon tiếp tục nán lại vùng đất xui xẻo này cho đến tận tháng Mười. Sau đó, ông rời Vanikoro, hướng mũi tàu về phía New Zealand. Ông cập bến Calcutta vào ngày 7 tháng Tư năm 1828, rồi xuôi buồm trở về Pháp. Tại quê nhà, vua Charles X đã nồng nhiệt chào đón ông.

Cùng thời điểm đó, hoàn toàn không hay biết gì về những phát hiện của Dillon, Dumont d'Urville cũng đang mải miết ra khơi săn lùng dấu vết của vụ đắm tàu. Đoàn thám hiểm của ông vô tình nghe được một tin tức từ một tàu săn cá voi. Người ta kháo nhau rằng vài tấm huy chương cùng một cây thánh giá St. Louis⁵ đã lọt vào tay đám thổ dân ở Louisiade và New Caledonia. Dumont d'Urville, khi đó đang chỉ huy chiếc Astrolabe, lập tức nhổ neo. Hai tháng sau khi Dillon rời Vanikoro, ông cập bến Hobart Town. Tại đây, ông mới vỡ lẽ về những kết quả điều tra của Dillon. Thêm vào đó, ông lại tình cờ khám phá ra câu chuyện của James Hobbs. Viên trung úy thứ hai của tàu Union of Calcutta này từng đặt chân lên một hòn đảo nằm ở tọa độ vĩ độ 8° 18′ Nam và kinh độ 156° 30′ Đông. Anh ta tận mắt chứng kiến người bản địa nơi đây sử dụng vài thanh sắt và những mảnh vải đỏ thắm. Bị bủa vây giữa quá nhiều luồng thông tin mơ hồ, Dumont d'Urville quyết không đặt cược niềm tin vào các tờ báo lá cải. Thay vào đó, ông dứt khoát lần theo manh mối của Dillon.

Ngày 10 tháng Hai năm 1828, chiếc Astrolabe xuất hiện ngoạn mục ngoài khơi Tikopia. Tại hòn đảo này, họ tìm thấy một kẻ đào ngũ và lập tức thâu nạp hắn làm người dẫn đường kiêm thông dịch viên. Có hoa tiêu dẫn lối, họ thẳng tiến đến Vanikoro. Ngày 12 cùng tháng, hòn đảo đã hiện ra trước mắt. Họ neo tàu giữa rạn san hô suốt hai ngày, mãi đến ngày 20 mới chính thức buông neo bên trong vành đai cảng Vanou.

Vào ngày 23, một nhóm sĩ quan được cử đi tuần tra quanh đảo. Họ chỉ mang về dăm ba món đồ lặt vặt chẳng mấy giá trị. Đám người bản địa liên tục dùng chiêu trò lảng tránh, một mực từ chối dẫn đường đến hiện trường vụ đắm tàu tang tóc kia. Thái độ ỡm ờ này khiến đoàn sĩ quan đinh ninh rằng bọn thổ dân đã đối xử tàn tệ với những người sống sót. Và quả thực, đám người bản xứ có vẻ đang lo nơm nớp rằng Dumont d'Urville đến đây để trả thù cho La Perouse và những thủy thủ đoàn tội nghiệp của ông.

Tuy nhiên, đến ngày 26, sau khi được dỗ ngọt bằng vài món quà nhỏ, những người bản xứ hiểu ra rằng họ sẽ không phải chịu bất kỳ sự trừng phạt nào. Rũ bỏ được nỗi e sợ, họ mới chịu dẫn ngài Jacquireot đến tận nơi những con tàu đã bỏ mạng.

Tại đó, dưới đáy biển sâu chừng ba đến bốn sải, nằm kẹt giữa rạn đá ngầm hiểm hóc nối giữa Pacou và Vanou, là một bãi chiến trường hoang tàn. Hàng loạt mỏ neo, đại bác, cùng những thỏi chì và sắt nằm ngổn ngang, bị vùi lấp dưới lớp trầm tích đá vôi dày đặc. Chiếc thuyền lớn và con tàu săn cá voi của chiếc Astrolabe lập tức được điều động đến vị trí này. Trải qua muôn vàn gian nan vất vả, thủy thủ đoàn mới trục vớt thành công một chiếc mỏ neo khổng lồ nặng tới 1.800 pound, một khẩu đại bác bằng đồng thau, vài thỏi sắt gỉ sét, cùng hai khẩu súng xoay bằng đồng rêu phong.

Thông qua việc gặng hỏi những người bản địa, Dumont d'Urville còn moi thêm được một sự thật xót xa. Sau khi mất cả hai con tàu trên rạn san hô oan nghiệt này, La Perouse đã cùng những người sống sót đóng một chiếc thuyền nhỏ bé hơn. Thế nhưng, số phận trớ trêu thay, chiếc thuyền ấy lại một lần nữa biệt tăm biệt tích. Nơi nó vùi thây, đến nay vẫn mãi là một ẩn số.

Chính phủ Pháp, vì lo sợ Dumont d'Urville chưa nắm được hành trình của Dillon, đã phái thêm chiếc tàu gác Bayonnaise đến Vanikoro. Dưới quyền chỉ huy của Legoarant de Tromelin, con tàu vốn đang đồn trú bên bờ biển phía Tây nước Mỹ này đã thả neo trước Vanikoro, chỉ vài tháng sau khi chiếc Astrolabe rời đi. Dù không phát hiện thêm được manh mối nào mới mẻ, họ lại xác nhận được một điều đáng mừng: những người thổ dân nơi đây vẫn luôn thành kính bảo vệ đài tưởng niệm của La Perouse.

Đó là toàn bộ những điểm chính yếu trong câu chuyện mà tôi đã tường thuật lại cho thuyền trưởng Nemo.

"Vậy ra," ngài khẽ lặp lại, "hiện giờ không một ai biết con tàu thứ ba, chiếc thuyền được những người sống sót đóng trên đảo Vanikoro, đã bỏ mạng tại nơi nào sao?"

"Không một ai biết cả."

Thuyền trưởng Nemo lặng thinh, chỉ khẽ ra hiệu cho tôi bước theo ngài vào phòng khách lớn. Chiếc Nautilus chìm sâu xuống vài thước dưới những dải sóng nhấp nhô, và rồi, các tấm cửa cuốn bắt đầu trượt mở.

Tôi vội vã bước đến bên cửa kính. Dưới những tầng vỏ san hô phủ đầy nấm, syphonules, alcyon và san hô lỗ, xuyên qua muôn vàn loài cá tuyệt đẹp đang tung tăng bơi lội-nào là cá mó, cá glyphisidri, cá pompherides, cá diacopes và cá holocentres-tôi nhận ra những mảnh vỡ mà những chiếc cần cẩu đã đành bất lực bỏ lại. Kia là bàn đạp bằng sắt, mỏ neo, đại bác, đạn pháo, các bộ phận của tời neo và mũi của một con tàu. Tất cả những tàn tích ấy là minh chứng câm lặng cho một vụ đắm tàu bi thảm, giờ đây đã được đại dương bao phủ bằng một tấm thảm hoa đá sống động. Trong lúc tôi mải miết ngắm nhìn khung cảnh hoang tàn mà tráng lệ ấy, giọng nói trầm buồn của thuyền trưởng Nemo chợt vang lên:

"Ngày 7 tháng Mười hai năm 1785, chỉ huy La Perouse đã nhổ neo khởi hành cùng hai con tàu La Boussole và Astrolabe của ông. Ban đầu, ông thả neo tại vịnh Botany, ghé thăm quần đảo Friendly, New Caledonia, rồi thẳng tiến về phía Santa Cruz và cập bến Namouka, một hòn đảo thuộc nhóm đảo Hapai. Thế rồi, định mệnh đã đẩy những con tàu của ông lao thẳng vào các rạn san hô vô danh của vùng Vanikoro. Chiếc Boussole đi tiên phong nên mắc cạn ngay trên bờ biển phía nam. Chiếc Astrolabe hối hả đến cứu viện, nhưng rốt cuộc cũng đành chịu chung số phận. Con tàu thứ nhất gần như bị nghiền nát ngay tức khắc. Con tàu thứ hai, mắc kẹt dưới chiều gió thổi, chỉ cầm cự thêm được vài ngày. Những người bản xứ đã cưu mang những kẻ sống sót. Họ định cư trên đảo và tận dụng những mảnh vỡ từ hai con tàu để đóng một chiếc thuyền nhỏ hơn. Một vài thủy thủ đã tình nguyện ở lại Vanikoro, trong khi những người khác, dù ốm yếu và bệnh tật, vẫn quyết định lên đường cùng La Perouse. Họ giong buồm hướng về quần đảo Solomon, để rồi vĩnh viễn nằm lại nơi đó cùng mọi thứ, ngay trên bờ biển phía tây của hòn đảo chính, kẹt giữa mũi Deception và Satisfaction."

"Làm sao ngài lại tỏ tường điều đó?"

"Nhờ thứ này. Tôi đã tìm thấy nó ngay tại nơi xảy ra thảm kịch cuối cùng."

Thuyền trưởng Nemo chìa cho tôi xem một chiếc hộp thiếc mạ, mang huy hiệu nước Pháp, lớp vỏ ngoài đã bị nước mặn ăn mòn nham nhở. Ngài cẩn thận mở chiếc hộp, và đập vào mắt tôi là một xấp giấy úa vàng nhưng những dòng chữ vẫn còn vẹn nguyên.

Đó chính là những chỉ thị của bộ trưởng Bộ Hải quân gửi cho chỉ huy La Perouse, với những dòng ghi chú bên lề do chính tay vua Louis XVI viết.

"Chà! Thật là một cái chết đẹp đẽ dành cho một thủy thủ!" Cuối cùng, thuyền trưởng Nemo cũng cất lời. "Một nấm mồ san hô tạo nên một nơi an nghỉ thật thanh bình. Và tôi tin rằng, cả tôi cùng những người đồng chí của mình, cũng sẽ chẳng mong cầu một chốn dừng chân nào khác ngoài nó."

CHAPTER XVIII VANIKORO

This terrible spectacle was the forerunner of the series of maritime catastrophes that the Nautilus was destined to meet with in its route. As long as it went through more frequented waters, we often saw the hulls of shipwrecked vessels that were rotting in the depths, and deeper down cannons, bullets, anchors, chains, and a thousand other iron materials eaten up by rust. However, on the 11th of December we sighted the Pomotou Islands, the old “dangerous group” of Bougainville, that extend over a space of 500 leagues at E.S.E. to W.N.W., from the Island Ducie to that of Lazareff. This group covers an area of 370 square leagues, and it is formed of sixty groups of islands, among which the Gambier group is remarkable, over which France exercises sway. These are coral islands, slowly raised, but continuous, created by the daily work of polypi. Then this new island will be joined later on to the neighboring groups, and a fifth continent will stretch from New Zealand and New Caledonia, and from thence to the Marquesas.

One day, when I was suggesting this theory to Captain Nemo, he replied coldly:

“The earth does not want new continents, but new men.”

Chance had conducted the Nautilus towards the Island of Clermont-Tonnere, one of the most curious of the group, that was discovered in 1822 by Captain Bell of the Minerva. I could study now the madreporal system, to which are due the islands in this ocean.

Madrepores (which must not be mistaken for corals) have a tissue lined with a calcareous crust, and the modifications of its structure have induced M. Milne Edwards, my worthy master, to class them into five sections. The animalcule that the marine polypus secretes live by millions at the bottom of their cells. Their calcareous deposits become rocks, reefs, and large and small islands. Here they form a ring, surrounding a little inland lake, that communicates with the sea by means of gaps. There they make barriers of reefs like those on the coasts of New Caledonia and the various Pomoton islands. In other places, like those at Reunion and at Maurice, they raise fringed reefs, high, straight walls, near which the depth of the ocean is considerable.

Some cable-lengths off the shores of the Island of Clermont I admired the gigantic work accomplished by these microscopical workers. These walls are specially the work of those madrepores known as milleporas, porites, madrepores, and astraeas. These polypi are found particularly in the rough beds of the sea, near the surface; and consequently it is from the upper part that they begin their operations, in which they bury themselves by degrees with the debris of the secretions that support them. Such is, at least, Darwin’s theory, who thus explains the formation of the atolls, a superior theory (to my mind) to that given of the foundation of the madreporical works, summits of mountains or volcanoes, that are submerged some feet below the level of the sea.

I could observe closely these curious walls, for perpendicularly they were more than 300 yards deep, and our electric sheets lighted up this calcareous matter brilliantly. Replying to a question Conseil asked me as to the time these colossal barriers took to be raised, I astonished him much by telling him that learned men reckoned it about the eighth of an inch in a hundred years.

Towards evening Clermont-Tonnerre was lost in the distance, and the route of the Nautilus was sensibly changed. After having crossed the tropic of Capricorn in 135° longitude, it sailed W.N.W., making again for the tropical zone. Although the summer sun was very strong, we did not suffer from heat, for at fifteen or twenty fathoms below the surface, the temperature did not rise above from ten to twelve degrees.

On 15th of December, we left to the east the bewitching group of the Societies and the graceful Tahiti, queen of the Pacific. I saw in the morning, some miles to the windward, the elevated summits of the island. These waters furnished our table with excellent fish, mackerel, bonitos, and some varieties of a sea-serpent.

On the 25th of December the Nautilus sailed into the midst of the New Hebrides, discovered by Quiros in 1606, and that Bougainville explored in 1768, and to which Cook gave its present name in 1773. This group is composed principally of nine large islands, that form a band of 120 leagues N.N.S. to S.S.W., between 15° and 2° S. lat., and 164 deg. and 168° long. We passed tolerably near to the Island of Aurou, that at noon looked like a mass of green woods, surmounted by a peak of great height.

That day being Christmas Day, Ned Land seemed to regret sorely the non-celebration of “Christmas,” the family fete of which Protestants are so fond. I had not seen Captain Nemo for a week, when, on the morning of the 27th, he came into the large drawing-room, always seeming as if he had seen you five minutes before. I was busily tracing the route of the Nautilus on the planisphere. The Captain came up to me, put his finger on one spot on the chart, and said this single word.

“Vanikoro.”

The effect was magical! It was the name of the islands on which La Perouse had been lost! I rose suddenly.

“The Nautilus has brought us to Vanikoro?” I asked.

“Yes, Professor,” said the Captain.

“And I can visit the celebrated islands where the Boussole and the Astrolabe struck?”

“If you like, Professor.”

“When shall we be there?”

“We are there now.”

Followed by Captain Nemo, I went up on to the platform, and greedily scanned the horizon.

To the N.E. two volcanic islands emerged of unequal size, surrounded by a coral reef that measured forty miles in circumference. We were close to Vanikoro, really the one to which Dumont d’Urville gave the name of Isle de la Recherche, and exactly facing the little harbour of Vanou, situated in 16° 4′ S. lat., and 164° 32′ E. long. The earth seemed covered with verdure from the shore to the summits in the interior, that were crowned by Mount Kapogo, 476 feet high. The Nautilus, having passed the outer belt of rocks by a narrow strait, found itself among breakers where the sea was from thirty to forty fathoms deep. Under the verdant shade of some mangroves I perceived some savages, who appeared greatly surprised at our approach. In the long black body, moving between wind and water, did they not see some formidable cetacean that they regarded with suspicion?

Just then Captain Nemo asked me what I knew about the wreck of La Perouse.

“Only what everyone knows, Captain,” I replied.

“And could you tell me what everyone knows about it?” he inquired, ironically.

“Easily.”

I related to him all that the last works of Dumont d’Urville had made known-works from which the following is a brief account.

La Perouse, and his second, Captain de Langle, were sent by Louis XVI, in 1785, on a voyage of circumnavigation. They embarked in the corvettes Boussole and the Astrolabe, neither of which were again heard of. In 1791, the French Government, justly uneasy as to the fate of these two sloops, manned two large merchantmen, the Recherche and the Esperance, which left Brest the 28th of September under the command of Bruni d’Entrecasteaux.

Two months after, they learned from Bowen, commander of the Albemarle, that the debris of shipwrecked vessels had been seen on the coasts of New Georgia. But D’Entrecasteaux, ignoring this communication-rather uncertain, besides-directed his course towards the Admiralty Islands, mentioned in a report of Captain Hunter’s as being the place where La Perouse was wrecked.

They sought in vain. The Esperance and the Recherche passed before Vanikoro without stopping there, and, in fact, this voyage was most disastrous, as it cost D’Entrecasteaux his life, and those of two of his lieutenants, besides several of his crew.

Captain Dillon, a shrewd old Pacific sailor, was the first to find unmistakable traces of the wrecks. On the 15th of May, 1824, his vessel, the St. Patrick, passed close to Tikopia, one of the New Hebrides. There a Lascar came alongside in a canoe, sold him the handle of a sword in silver that bore the print of characters engraved on the hilt. The Lascar pretended that six years before, during a stay at Vanikoro, he had seen two Europeans that belonged to some vessels that had run aground on the reefs some years ago.

Dillon guessed that he meant La Perouse, whose disappearance had troubled the whole world. He tried to get on to Vanikoro, where, according to the Lascar, he would find numerous debris of the wreck, but winds and tides prevented him.

Dillon returned to Calcutta. There he interested the Asiatic Society and the Indian Company in his discovery. A vessel, to which was given the name of the Recherche, was put at his disposal, and he set out, 23rd January, 1827, accompanied by a French agent.

The Recherche, after touching at several points in the Pacific, cast anchor before Vanikoro, 7th July, 1827, in that same harbour of Vanou where the Nautilus was at this time.

There it collected numerous relics of the wreck-iron utensils, anchors, pulley-strops, swivel-guns, an 18 lb.-shot, fragments of astronomical instruments, a piece of crown work, and a bronze clock, bearing this inscription-“Bazin m’a fait,” the mark of the foundry of the arsenal at Brest about 1785. There could be no further doubt.

Dillon, having made all inquiries, stayed in the unlucky place till October. Then he quitted Vanikoro, and directed his course towards New Zealand; put into Calcutta, 7th April, 1828, and returned to France, where he was warmly welcomed by Charles X.

But at the same time, without knowing Dillon’s movements, Dumont d’Urville had already set out to find the scene of the wreck. And they had learned from a whaler that some medals and a cross of St. Louis had been found in the hands of some savages of Louisiade and New Caledonia. Dumont d’Urville, commander of the Astrolabe, had then sailed, and two months after Dillon had left Vanikoro he put into Hobart Town. There he learned the results of Dillon’s inquiries, and found that a certain James Hobbs, second lieutenant of the Union of Calcutta, after landing on an island situated 8° 18′ S. lat., and 156° 30′ E. long., had seen some iron bars and red stuffs used by the natives of these parts. Dumont d’Urville, much perplexed, and not knowing how to credit the reports of low-class journals, decided to follow Dillon’s track.

On the 10th of February, 1828, the Astrolabe appeared off Tikopia, and took as guide and interpreter a deserter found on the island; made his way to Vanikoro, sighted it on the 12th inst., lay among the reefs until the 14th, and not until the 20th did he cast anchor within the barrier in the harbour of Vanou.

On the 23rd, several officers went round the island and brought back some unimportant trifles. The natives, adopting a system of denials and evasions, refused to take them to the unlucky place. This ambiguous conduct led them to believe that the natives had ill-treated the castaways, and indeed they seemed to fear that Dumont d’Urville had come to avenge La Perouse and his unfortunate crew.

However, on the 26th, appeased by some presents, and understanding that they had no reprisals to fear, they led M. Jacquireot to the scene of the wreck.

There, in three or four fathoms of water, between the reefs of Pacou and Vanou, lay anchors, cannons, pigs of lead and iron, embedded in the limy concretions. The large boat and the whaler belonging to the Astrolabe were sent to this place, and, not without some difficulty, their crews hauled up an anchor weighing 1,800 lbs., a brass gun, some pigs of iron, and two copper swivel-guns.

Dumont d’Urville, questioning the natives, learned too that La Perouse, after losing both his vessels on the reefs of this island, had constructed a smaller boat, only to be lost a second time. Where, no one knew.

But the French Government, fearing that Dumont d’Urville was not acquainted with Dillon’s movements, had sent the sloop Bayonnaise, commanded by Legoarant de Tromelin, to Vanikoro, which had been stationed on the west coast of America. The Bayonnaise cast her anchor before Vanikoro some months after the departure of the Astrolabe, but found no new document; but stated that the savages had respected the monument to La Perouse. That is the substance of what I told Captain Nemo.

“So,” he said, “no one knows now where the third vessel perished that was constructed by the castaways on the island of Vanikoro?”

“No one knows.”

Captain Nemo said nothing, but signed to me to follow him into the large saloon. The Nautilus sank several yards below the waves, and the panels were opened.

I hastened to the aperture, and under the crustations of coral, covered with fungi, syphonules, alcyons, madrepores, through myriads of charming fish-girelles, glyphisidri, pompherides, diacopes, and holocentres-I recognised certain debris that the drags had not been able to tear up-iron stirrups, anchors, cannons, bullets, capstan fittings, the stem of a ship, all objects clearly proving the wreck of some vessel, and now carpeted with living flowers. While I was looking on this desolate scene, Captain Nemo said, in a sad voice:

“Commander La Perouse set out 7th December, 1785, with his vessels La Boussole and the Astrolabe. He first cast anchor at Botany Bay, visited the Friendly Isles, New Caledonia, then directed his course towards Santa Cruz, and put into Namouka, one of the Hapai group. Then his vessels struck on the unknown reefs of Vanikoro. The Boussole, which went first, ran aground on the southerly coast. The Astrolabe went to its help, and ran aground too. The first vessel was destroyed almost immediately. The second, stranded under the wind, resisted some days. The natives made the castaways welcome. They installed themselves in the island, and constructed a smaller boat with the debris of the two large ones. Some sailors stayed willingly at Vanikoro; the others, weak and ill, set out with La Perouse. They directed their course towards the Solomon Islands, and there perished, with everything, on the westerly coast of the chief island of the group, between Capes Deception and Satisfaction.”

“How do you know that?”

“By this, that I found on the spot where was the last wreck.”

Captain Nemo showed me a tin-plate box, stamped with the French arms, and corroded by the salt water. He opened it, and I saw a bundle of papers, yellow but still readable.

They were the instructions of the naval minister to Commander La Perouse, annotated in the margin in Louis XVI’s handwriting.

“Ah! it is a fine death for a sailor!” said Captain Nemo, at last. “A coral tomb makes a quiet grave; and I trust that I and my comrades will find no other.”